LagaWiki - Breytingar notanda [is]

Lagasafn handa alþýðu (1885)/Sveitastjórnar-lögin

2024-10-13T03:25:35Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Lagasafn handa alþýðu (1885)}}

<div style="text-align: center;"><span style="font-size: 1.5rem;">Sveitastjórnar-lögin.</span></div>

<div style="text-align: center;">['''1872. — 4. maí:''' ''T. um sveitastjórn á Íslandi.'']</div>

<div style="text-align: justify;">
''1. gr.'' Stjórn sveitamálefna í sveitum Íslands skal falin á hendr hreppsnefnd í hverjum hreppi, sýslunefnd í sýslu hverri, og amtsráði í hverju amti.
</div>

<div style="text-align: center;"><span style="letter-spacing: 0.2rem;">A. Hreppsnefndir.</span></div>

<div style="text-align: justify;">
''2. gr.'' Í hreppsnefndinni skulu vera 3, 5 eða 7 menn eftir stærð hreppsins og fólkstölu; þeir skulu kosnir af þeim hreppsbúum, sem samkvæmt því, sem síðar er mælt fyrir, hafa kosningarrétt. — Amtmaðr ákveðr, áðr en kosning fram fer í fyrst skifti, hve margir hreppsnefndarmenn skuli vera í hverjum einstökum hreppi, eftir að hann um það hefir leitað álits vel metinna manna þar. Ef hreppsnefndin fer þess á leit eða samþykkir það, getr sýslunefndin breytt þeirra tölu nefndarmanna, sem þannig hefir verið sett. — ''3. gr.'' Kosningarrétt og kjörgengi til hreppsnefndar á hver búandi maðr í hreppnum, sem hefir óflekkað mannorð, er 25 ára að aldri og er ekki öðrum háðr sem hjú, ef hann síðasta árið hefir haft fast aðsetr í hreppnum og goldið til hans þarfa, stendr ekki í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk, og er fjár síns ráðandi. — ''4. gr.'' Feðr og afkomendr mega ekki sitja í hreppsnefndinni í senn. — ''5. gr.'' Nefndarmenn eru valdir fyrir 6 ár. Af þeim, sem kosnir eru í fyrsta skifti, skulu, að 3 árum liðnum, 2, 3 eða 4 ganga úr nefndinni, eftir því hvert tala nefndarmanna er 3, 5 eða 7 samkvæmt 2. gr. Geti nefndarmenn ekki komið sér saman um, hverjir úr skuli ganga, ræðr hlutkesti, en hinn hlutinn skal fyrst fara frá að 6 árum liðnum. Samkvæmt þessu fara síðan ávalt hinar tvær deildir nefndarmanna frá 3. hvert ár á víxl. Ef nefndarmaðr deyr, eða fer frá sérlegra orsaka vegna, áðr en þau 6 ár eru liðin, er hann var kosinn fyrir, skal sá, er kosinn er í hans stað (samanbr. 9. gr. 2. atriði), að eins vera í nefndinni þann tíma af inum 6 árum, sem enn er eftir. — Þann, sem gengr úr nefndinni, má kjósa á ný; en hafi hann verið í nefndinni í 3 ár eða lengr, er hann ekki skyldr til að taka aftr við kosningu, fyr en að liðinn er jafnlangr tími, og hann hafði verið í nefndinni. Eins skal sá, sem orðinn er sextugr, mega skorast undan kosningu. Saman rétt hefir sá, sem sitr í sýslunefnd. — ''6. gr.'' Kosningarnar skulu ávallt — nema þegar aukakosninga við þarf — fara fram á hreppskilaþingum á vorin, eftir skrá, sem kjörstjórnin býr til; í kjörstjórninni eru í fyrsta skifti hreppstjórinn og tveir búsettir menn í hreppnum, sem hafa kosningarrétt, er sýslumaðr til nefnir, en upp frá því oddviti hreppsnefndarinnar og tveir nefndarmenn, sem hún sjálf kýs til þess. — Skráin skal liggja öllum til sýnis um 3 vikur á undan kjördegi á þeim stað, sem er hentugr hreppsbúum, eða eftir atvikum á fleiri slíkum stöðum. — Finni nokkur, að einhver er á skránni, sem ekki hefir rétt til þess, eða einhverjum slept, sem þar á að standa, skal hann í síðasta lagi á sjálfum kjördeginum koma fram með mótbárur sínar eða kröfur, sem kjörstjórnin þá leggr úrskurð sinn á, áðr en atkvæðagreiðsla byrjar. — ''7. gr.'' Dag og stund, þá kosningar skulu fram fara, skal auglýsa með þingboði um allan hreppinn að minnsta kosti 8 dögum áðr. Kosningar skulu fara fram í heyrandi hljóði, og hver kjósandi, sem vill nota kosningarrétt sinn, skal sjálfr koma á fund, og skýra munnlega frá, hverja hann kjósi, og skal það jafnóðum ritað í kosningarbókin. Þegar allir kjósendur, sem við eru staddir, hafa átt kost á að greiða atkvæði sín, og þau eru bókuð, skal atkvæðagreiðsu lokið, þó ekki fyr en stund er liðin frá því að kosningargjörðin byrjaði. Formaðr kjörstjórnarinnar skal þá lesa greinilega upp öll atkvæði, sem greidd eru, en hinir í kjörstjórninni skulu rita þau upp og telja þau saman. Skal segja þá kjörna hreppsnefndarmenn, sem hafa flest atkvæði, þegar búið er að telja upp. Ef fleiri hafa jafnmörg atkvæði, ræðr hlutkesti. — ''8. gr.'' Skorist sá, sem orðinn er fyrir kosningu, á einhvern hátt undan því, að taka við henni, skal kjörstjórnin skera úr því, hvort afsökun hans er gild. Ef kjörstjórnin tekr hana til greina, skal ný kosning fram fara; að öðrum kosti getr sá, sem kjörinn er, borið afsökun sína undir sýslunefndina; samt skal í fyrsta skifti, er kosningar fram fara, sýslumaðr einn skera úr málinu. Kjörstjórnin skal skýra sýslunefndinni frá því, hvernig kosningar hafi farið. — Hver sá, sem nokkuð hefir að kæra yfir kosningargjörð þeirri, sem fram hefir farið, eða yfir úrskurðum þeim, sem gefnir hafa verið, verðr, ef kæran á að geta komið til greina, að hafa sent skriflega umkvörtun til formanns kjörstjórnarinnar innan 8 daga, eftir að úrskurðrinn er feldr, eða kosningargjörðinni er lokið. Kjörstjórnin skal síðan tafarlaust senda umkvörtunina með áliti sínu til sýslunefndarinnar, til þess hún leggi úrskurð sinn á málið. Úrskurði sýslunefndin, að kosningin sé ólögmæt, skal kjósa á ný. — ''9. gr.'' Missi hreppsnefndarmaðr kosningarrétt eða kjörgengi eftir 3. gr., skal hann víkja úr nefndinni. Missi hann aðeins um hríð réttindi þessi, má víkja honum um stundar sakir frá nefndarstörfum. Hinir hreppsnefndarmennirnir eiga að skera úr ágreiningi þeim, sem kann að verða í þessum efnum eða af því, að nefndarmaðr brjóti svo mjög á móti skyldum sínum, að nauðsyn beri til að víkja honum úr nefndinni. Þó skal hlutaðeiganda heimilt, að skjóta úrskurði nefndarinnar til sýslunefndarinnar. Ef hreppsnefndarmaðr af annari orsök þykist hafa tilefni til að breiðast lausnar úr nefndinni, áðr en sá tími, er hann var kosinn fyrir, er liðinn, getr hún eða í öllu falli sýslunefndin veitt honum það. — Deyi nefndarmaðr eða gangi úr nefndinni, skal kjósa á ný, nema nefndarmenn í einu hljóði komi sér saman um, að fresta megi að skipa annan í hans stað, þangað til almennar kosningar fara fram í næsta sinn. — ''10. gr.'' Undir eins og kosningu nefndarmanna er lokið samkvæmt því, sem greint er hér að framan, skal inn elzti af þeim, sem kjörnir eru, kveðja hreppsnefndarmennina til fundar, til að velja oddvita; hann skal kosinn fyrir fardaga-árið, og skal því sá, sem hefir á hendi oddvita störf, á síðasta ársfundi láta velja oddvita fyrir það ár, sem fer í hönd. Þó skal þessi kosning á þeim árum, er kjósa skal nýja nefndar-deild, og inn kjörni oddviti fer frá, án þess að verða kosinn aftr, að eins vera til bráðabirgða, þangað til nýja hreppsnefndin getr látið ina endilegu kosningu fram fara á fyrstu fundi sínum. — Sérhver nefndarmaðr er skyldr til, að taka við kosningu sem oddviti, eða framkvæma önnur sérstakleg störf, sem hreppsnefndin felr honum á hendr. Þó getr sá, sem hefir verið oddviti í 3 ár að minsta kosti, skorazt undan því, að taka við kosningu til þess starfs um jafnlangan tíma, og hann hefir verið oddviti. Til þess að vera í oddvita stað í forföllum hans, skjal kjósa vara-oddvita. — Til þess að kosning oddvita og vara-oddvita sé gild, útheimtist, að sá, sem kjörinn er, hafi fengið yfir helminginn af þeim atkvæðum, sem inir viðstöddu hreppsnefndarmenn hafa greitt. Verði þessum atkvæðafjölda ekki náð, skal kjósa á ný. Fái þá ekki heldr neinn yfir helming atkvæða, skal fram fara bundin kosning milli þeirra tveggja, sem við kosninguna á undan hafa fengið flest atkvæði. Ef atkvæði eru jöfn við síðari kosninguna, ræðr hlutkesti, um hverja tvo skuli velja, er in bundna kosning fram fer. Sömuleiðis skal hlutkesti ráða, þegar atkvæði eru jöfn við ina bundnu kosningu. — ''11. gr.'' Oddviti skal sjá um, að nefndarmenn verði kvaddir til fundar; hann skal stjórna umræðunum, sjá um, að ritað sé í gjörðabókina, og að ályktanir nefndarinnar verði nákvæmlega bókaðar. Ef hreppsnefndin ákveðr ekki sérstaklega um einstök mál eða einstakar greinir mála, að einstökum nefndarmönnum skuli falið á hendr, að sjá um bréfagjörð um þessi efni, eða framkvæma einhverjar ályktanir, skal oddviti gjöra ráðstafanir til, að ályktanir nefndarinnar verði framkvæmdar, annast bréfagjörð, og sjá um, að reikningar, sem með þarf, verði samdir og um aðra bókun. Sömuleiðis skal hann varðveita allar gjörðabækr nefndarinnar, bréf og önnur skjöl eða skilríki, er snerta þau mál, sem eru lögð undir hreppsnefndina. — ''12. gr.'' Hreppsnefndin skal eiga að minsta kosti 2 fundi með sér á ári hverju, vor og haust, og auk þess svo oft, sem oddvita þykir þörf á, eða þegar annaðhvort helmingr nefndarmanna, eða prestrinn eða fátækrastjórinn krefjast þess, að því er snertir kenslu- eða fákækramál. — Hreppsnefndin ákveðr sjálf, hvenær og hvar halda skuli aðalfundi, en aftr á móti skal það vera komið undir oddvita, að ákveða þetta um aukafundi. Birta skal fundina, ef því verðr við komið, með þingboði, eða á annan hátt, sem tíðkanlegt er þar í hreppnum; fundi skal halda í heyrandi hljóði. Þó má hreppsnefndin í stöku tilfellum álykta, að ræða einstök mál innan luktra dyra. — ''13. gr.'' Hreppsnefnd getr enga ályktun gjört, nema að minsta kosti helmingr hennar sé við staddr. Þegar nefndarmenn eru ekki á eitt sáttir um eitthvert mál, skal farið eftir atkvæðafjölda. Ef jafnmörg eru atkvæði, skal atkvæði oddvita ráða. Fái fleiri jafnmörg atkvæði við kosningar, skal hlutkesti fram fara (samanbr. þó 10. grein). Sérhver nefndarmaðr, sem er ekki hinum samdóma, má heimta, að ágreiningsálit hans verði ritað með fám orðum í gjörðabókina, og skulu allir hreppsnefndarmenn, sem eru við, rita nöfn sín undir hana. — ''14. gr.'' Hreppsnefndirnar skulu eftirleiðis takst á hendr stjórn fátækramála hreppsins samkvæmt því, sem fyrir er mælt í reglugjörð 8. janúar 1834 og seinni tilskipunum, sem gengið hafa út um þetta, með þeim breytingum, sem leiðir af því, sem fyrir skipað er í þessari tilskipun. Hreppsnefndin getr falið á hendr einum eða tveimr fátækrastjórum eitt ár í senn, að hafa ina nánari tilsjón um framfærslu þurftamanna, og skal hreppsnefndin sjálf kjósa fátækrastjórana úr sínum flokki. — Þá tilsjón, sem sóknarprestrinn eftir gildandi lögum á að hafa um uppfóstr og uppeldi barna, skal hann framvegis hafa á hendi, og hvort sem prestrinn er í hreppsnefndinni eða ekki, skal hún, þegar hún getr ekki orðið prestinum samdóma um þessi mál, án tillits til atkvæðafjölda taka uppástungu prestsins til greina, að minsta kosti þangað til úrskurðr sýslunefndarinnar fæst um ágreining þann, sem er milli prestsins og hreppsnefndarinnar um þessi mál. — ''15. gr.'' Hreppsnefndirnar skulu hver í sínum hreppi hafa gætr á heilbrigðis-ásigkomulaginu í hreppnum, samkvæmt þeim reglum, sem amtsráðið eða landshöfðinginn skipa fyrir um það. — ''16. gr.'' Hreppsnefndin skal taka að sér skyldur þær, sem hvíla á hreppstjórum samkvæmt tilskipun 15. marz 1861 með tilliti til viðhalds á aukavegum, og má hún fela einum eða tveimr nefndarmönnum á hendr ina nánari tilsjón um þetta. Að því, er snertir viðhald á þjóðvegum, skal hreppsnefndin fyrir árs lok senda sýslunefndinni uppástungur þær, sem með þarf, um það, sem á næsta sumri þar á eftir skal vinna að þjóðvegum í hreppnum, og skal þar með fylgja áætlun um störfin sjálf, og kostnað þann við þetta, sem gjöra má ráð fyrir. Vegabótagjaldi því, sem samkvæmt tilskipun 15. marz 1861 hvílir á hreppsjóðnum, skal nefndin jafna niðr, og skal það goldið til sýslumannsins. — Ið sama er og um gjald það, sem fyrir er mælt um í 40. grein þessarar tilskipunar. — ''17. gr.'' Hreppsnefndin skal takast á hendr skyldur þær, sem hvílt hafa á hreppstjórum, að sjá um notkun afrétta, fjallskil, fjárheimtur og ráðstafanir til að eyða refum, og jafna niðr gjöldum, sem af því leiðir. Fela má nefndin einum nefndarmanna á hendr að framkvæma það, sem að þessu lýtr. — ''18. gr.'' Hreppsnefndin skal hafa umsjón um þinghús hreppsins og aðrar fasteignir, sem hann á, eða hefir not af (t. d. kristfjárjarðir), og sjá um, að þeim sé haldið í tilhlýðilegu standi. Ef meiri kostnaðr útheimtist til þessa, en svo, að hann geti borgazt með inni venjulegu árlegu niðrjöfnun, skal nefndin útvega samþykki sýslunefndarinnar til þess. — ''19. gr.'' [Fallin úr gildi við 1. gr. l. 9. jan. 1880. Sjá hér á eftir.] — ''20. gr.'' Oddviti hreppsnefndarinnar skal einnig vera féhirðir nefndarinnar og reikningshaldari, nema því að eins að hreppsnefndin feli öðrum nefndarmanni þessi störf á hendr. — Reikningsárið nær frá fardögum til fardaga. Reikningshaldarinn skal fyrir lok júním. gjöra reikning um tekjur og útgjöld hreppsins á árinu, sem leið, samkvæmt fyrirmynd þeirri, sem ina árlegu áætlun skal sníða eftir. Öll hreppsnefndin skal síðan rannsaka reikninginn, eða kjósa mann til þess að endrskoða hann. Athugasemdir þær, sem gjörðar eru við reikninginn, ásamt svörum reikningshaldarans og sjálfum reikningum, skal síðan leggja fram fyrir lok septemberm. hvers árs til sýnis hreppsbúum í 3 vikur á sama hátt, og mælt er fyrir í 19. gr. um það, að leggja fram niðrjöfnunina. Í reikningnum skal telja upp allar eigur hreppsins, og rita yfirlit yfir efni hans og skuldir. — Fyrir lok nóvemberm. skal senda sýslunefndinni reikninginn ásamt fylgiskjölum, athugasemdum og svörum; hún skal láta rannsaka reikninginn, og sker úr þeim athugasemdum, sem gjörðar hafa verið við endrskoðun hreppsnefndarinnar, eða þá, er hún sjálf lét yfirfara reikninginn. — ''21. gr.'' Öll hreppsnefndin hefir ábyrgð á, að reikningrinn sé réttr. Hún skal og ábyrgjast innistæðufé, skuldabréf og aðrar eigur hreppsins. — Án samþykkis hreppsnefndarinnar má ekki borga nein útgjöld af hreppssjóðnum, sem lög eða tilskipun er ekki fyrir, eða sem sýslunefndin eða amtsráðið hefir ekki samþykt samkvæmt þessari tilskipun. — ''22. gr.'' Hreppsnefndin skal með hverju móti, sem hún getr, leitast við, að koma í veg fyrir húsgang og flakk, og að öðru leyti styðja að því, að góð regla eflist og við haldist í hreppnum. — ''23. gr.'' Þar að auki skal bera undir hreppsnefndina önnur mál, sem snerta sveitina sjálfa, án þess að nefndin eigi að gjöra út um þau, að svo miklu leyti þeim er svo varið, að því verði við komið, til dæmis um stofnun heilbrigðisnefnda, um fyrirkomulag á þeim málefnum, er snerta yfirsetukonur, um varnir gegn hallæri og fl., og skal nefndin einnig hafa heimild til þess, að gjöra uppástungur og senda bænarskjöl til stjórnarinnar um alt það, sem getr verið sveitinni til gagns. — Breytingar á hreppaskipun má ekki gjöra án samþykkis nefnda þeirra, sem í hlut eiga, hvort heldr breytingin er fólgin í því, að leggja saman tvo eða fleiri hreppa, eða skifta einum hreppi í tvær eða fleiri sveitir. Bænarskjöl frá hlutaðeigndi hreppsnefnd um þess konar breytingar skal senda sýslunefndinni, sem skal láta álit sitt fylgja með bænarskjalinu, og þar á eftir skal amtmaðr taka við því og leggja það undir úrskurð landshöfðingja. — ''24. gr.'' Hreppsnefndin hefir heimild til án milligöngu sýslumanns að halda undirboðsþing á vega-störfum og viðhaldi á þinghúsum og öðrum eignum hreppsins, og ennfremr á því, að fá til verk og varning í þarfir sveitarinnar. — ''25. gr.'' Útgjöld til skriffæra, gjörðabóka, til þess að borga undir bréf, og til sendiferða í sveitar þarfir skal endrgjalda oddvitanum eftir reikningi, sem hann gjörir um það. — ''26. gr.'' Samþykki sýslunefndarinnar útheimtist til þess, að ályktun hreppsnefndarinnar sé gild í þeim greinum, sem nú skal telja: — 1. til þess á ári því, sem yfir stendr, að hækka upphæðir þær, sem eru á niðrjöfnunarskránni; — 2. til þess að sveitin takist á hendr nokkra skuldbinding til langframa, sem ekki beinlínis hvílir á henni samkvæmt lögum; — 3. til þess að nokkuð verði borgað úr sveitarsjóðnum fyrir aðstoð við sveitarstjórnarstörf, sem einhverjum ber að leysa af hendi, af því hann er kjörinn til þess; — 4. til þess að á nokkru ári verði að samtöldu lögð á hreppsbúa meiri útgjöld en svo, að nemi þriðjungi fram yfir útgjaldaupphæð sama hrepps að meðtölu um næstu 3 ár á undan. Upphæð sú, sem eitthvert ár kann verða lögð á með samþykki sýslunefndarinnar fram yfir þetta, má ekki teljast með, þegar síðar meir á að finna áðrgreinda meðaltalsupphæð; — 5. til þess að selja megi eða veðsetja fasteignir sveitarinnar, ellegar til þess að kaupa nýjar fasteignir handa sveitinni; — 6. til þess að eyða innstæðufé sveitarinnar; — 7. til þess að taka lán handa sveitinni, sem nemi meiru eða sé fyrir lengra tíma, en að það verði borgað aftr fyrir lok næsta reikningsárs, eða endrnýja slíkt lán eða lengja þann tíma, er á að borga það aftr. — ''27. gr.'' Komist sýslumaðr af áætlunum þeim og reikningum, sem honum hafa verið sendir, eða á annan hátt að raun um, að einhver ályktun hreppsnefndarinnar fer fram yfir það, sem hún hefir vald til, eða að öðru leyti er lögum gagnstæð, eða miðar til, að gjöra einhverja ráðstöfun, sem sveitin getr haft tjón af, eða skorast undan að gegna skyldu þeirri, er á sveitinni hvílir, getr hann með bréfi til oddvita hreppsnefndarinnar fyrst um sinn ónýtt ályktunina, ef ekki er enn búið að framkvæma hana, og skal hann þar á eftir, jafnskjótt og því verðr við komið, senda skýrslu um þetta til amtmannsins, sem aftr kemr henni til landshöfðingja, og leggr hann úrskurð sinn á málið. Eftirrit af skýrslunni skal jafnframt sent hreppsnefndinni.
</div>

<div style="text-align: center;"><span style="letter-spacing: 0.2rem;">B. Sýslunefndir.</span></div>

<div style="text-align: justify;">
''28. gr.'' [Fallin úr gildi við 2. gr. l. 9. jan. 1880.] — ''29. gr.'' Hver hreppr er kjördæmi út af fyrir sig og kýs mann til sýslunefndar. Kosningin skal fara fram á inum árlegu manntalsþingum með óbundinni atkvæðagreiðslu, er kjörstjórnin skipar fyrir utan. Í kjörstjórninni er sýslumaðrinn og 2 menn, sem til þess eru kjörnir í fyrsta skifti af amtmanni, en síðan af sýslunefndinni. — Að lokinni kosningu kveðr kjörstjórnin upp, hver verði sýslunefndarmaðr. . . . — [Síðasti liðr þessarar greinar er fallinn úr gildi við 2. gr. l. 9. jan. 1880]. — ''30. gr.'' Um kosningarrétt og kjörgengi til sýslunefndar, og um það, hvernig haga skuli kosningunni, gildir að öðru leyti ið sama, sem fyrir er mælt í þessu efni að framan um hreppsnefndirnar; sömuleiðis skal farið eftir hreppsnefndarkjörskránum, þegar kjósa á í sýslunefndirnar (samanbr. 3.—7. gr.). — Um það, hvernig kosningin fer, skal senda hlutaðeiganda amtmanni skýrslu, svo það verði tilkynt amtsráðinu. — ''31. gr.'' Sýslunefndin skal skera úr mótmælum gegn lögmæti kosningarinnar, en til þess þeim verði gaumr gefinn, skal bera þau upp skriflega fyrir oddvita nefndarinnar innan 14 daga frá því, að kosningagjörðinni er lokið. Sýslunefndin skal sömuleiðis skera úr þeim málum, sem af því rísa, þegar einhver beiðist, að ganga úr nefndinni, og eins þegar spursmál er um, að víkja einhverjum úr nefndinni. Sé hlutaðeigandi óánægðr með úrskurð nefndarinnar um þessi mál, má hann innan 4 vikna frá því, að úrskurðrinn er birtr honum, skjóta honum til amtráðsins, sem þá leggr endilega úrskurð á málið. — ''32. gr.'' Nefndarmenn skal kjósa fyrir 6 ár. Af þeim, sem valdir eru í fyrsta skifti, skal meiri hlutinn, ef á stöku stendr, en annars helmingrinn, ganga úr nefndinni að 3 árum liðnum, og skal einnig, að því snertir sýslunefndirnar, farið eftir því, sem fyrir er mælt í 5. gr. um það, hvað lengi hreppsnefndarmenn hafa störf sín á hendi, og um endrkosningar þeirra (svo og um það, nær þeir geti skorazt undan að taka við kosningu). — ''33. gr.'' Sýslunefndin skal eiga að minsta kosti einn fund á ári, eftir því, sem oddviti ákveðr nákvæmar; þar að auki má hann, ef honum þykir þörf á því, kveðja til aukafundar og hann er skyldr til þess, þegar helmingr nefndarmanna heimtar það. — Í fyrsta skifti sem nefndin á fund, ákveðr oddviti, hvar hann skal haldinn; síðar ályktar nefndin sjálf, hvar fundir skuli vera. — Í þóknunarskyni fyrir fæðispeninga og í ferðakostnað skulu nefndarmenn fá 1 rd. [2 kr.] fyrir hvern dag frá því að þeir byrja ferð sína á sýslufund og til þess að þeir eru komnir heim aftr, eftir þeim reikningi, sem hver þeirra þar um gjörir og sýslumaðr rannsakar og sem greiðist úr sjóði sýslunnar upp á væntanlegt samþykki amtráðsins. Oddvita skal eftir reikningi hans endrgjalda það, sem hann hefir borgað til skriffæra, gjörðabóka, undir bréf, til sendiferða og fl., og skal öll nefndin ávísa honum féð. — ''34. gr.'' Þegar gjöra skal einhverja ályktun, skal atkvæðafjöldi ráða, þó útheimtist til þessa, að við sé staddr meiri hluti allra nefndarmanna. Ef atkvæði eru jöfn, skal atkvæði oddvita ráða. Sérhver nefndarmaðr hefir heimtingu á, að ágreiningsálit hans verði ritað með fám orðum í gjörðabókina, og skulu allir nefndarmenn, sem við eru, rita nöfn sín undir hana, þegar fundi er slitið. — ''35. gr.'' Skyldur oddvita með tilliti til þess, að stjórna umræðum nefndarinnar og fl., eru inar sömu, og tilgreindar eru viðvíkjandi hreppsnefndunum í 11. gr. — ''36. gr.'' Þyki oddvita, að einhver ályktun nefndarinnar fari fram yfir það, sem hún hefir vald til, eða að öðru leyti sé lögum gagnstæð, eða að hún miði til, að gjöra einhverja ráðstöfun, sem sýslufélagið geti haft tjón af, eða skorast undan að gegna skyldu, sem hvílir á því, skal honum heimilt, að fella ályktunina úr gildi, og skal hann tafarlaust senda amtmanni skýrslu um það. Jafnframt skal hann senda sýslunefndinni eftirrit af skýrslunni. Ef amtmaðr er á sömu skoðun um málið og sýslumaðr, skal hann leggja það undir úrskurð landshöfðingja. Finnist amtmanni aftr á móti, að eigi að ónýta það, að ályktun nefndarinnar var gjörð ógild, má hann gjöra þetta með úrskurði sínum. — ''37. gr.'' Með næsta pósti eftir fundarhald sýslunefndarinnar, skal oddviti senda amtmanni endrrit af gjörðabókinni, og hefir amtmaðr vald til í þeim tilfellum, sem nefnd eru í greininni á undan, að fella úr gildi ályktun nefndarinnar fyrst um sinn með bréfi til oddvita, og skal hann þar á eftir á þann hátt, sem getið er um að framan, leggja málið undir úrskurð landshöfðingja. Jafnframt skal senda sýslunefndinni eftirrit af skýrslunni. — ''38. gr.'' Sýslunefndin sker úr þeim málum og gjörir ráðstafnir þær, sem samkvæmt 2., 8., 9., 14., 18., 21., og 26. grein þessarar tilskipunar eru faldar henni á hendr með tilliti til hreppsnefndanna, og hefir hún almenna umsjón með því, að hreppsnefndirnar í stjórnarathöfnum sínum hegði sér eftir þeim boðum, sem fyrir skipuð eru. Virðist sýslunefndinni, að hreppsnefndin hafi látið greiða ólögmæt útgjöld, eða neitað að borga það, sem hún á að greiða, eða leitt hjá sér að framkvæma nokkra aðra ráðstöfun, sem hún er skyld til, eða hún á annan hátt hafi farið fram yfir það, sem hún hefir vald til, skal hún gjöra þær ráðstafanir, sem með þarf í þessu efni, og getr hún, ef nauðsyn ber til þess, beitt þvingunar-sektum, til þess boðum hennar verði fram fylgt, og þar að auki komið fram ábyrgð á hendr inum einstöku hreppsnefndarmönnum við dómstólana. — Þegar sýslunefndin er búin að leggja úrskurð á reikninga allra hreppsnefndanna, býr hún til formlegt yfirlit yfir efnahag hreppanna og sendir amtmanni það áleiðis til landshöfðingja. — ''39. gr.'' Enn fremr stjórnar sýslunefndin öllum sveitarmálefnum sýslunnar, t. a. m.: — 1.) Hún hefir umsjón þá, sem hvílir á sýslumönnum samkvæmt tilsk. 15. marz 1861 um viðhald á þjóðvegum í sýslunni, og má til þess ráða því, hvernig verja eigi vegabótagjaldi því, sem heimt er saman í sýslunni á hverju ári, þó þannig, að amtsráðið hefir vald til þess, að ákveða að verja megi alt að þriðjungi af inu árlega vegabótagjaldi sýslunnar um skemri eða lengri tíma til starfa að þjóðvegum amtsins án tillits til, í hverri sýslu þeir eru. Eftir uppástungu nefndarinnar ákveðr amtsráðið, hverjir vegir skuli vera þjóðvegir, og gjörir breytingar á reglugjörð þeirri, sem gildir um þetta. Enn fremr skal nefndin hafa umsjón um ferjur í sýslunni, brýr og lendingar, og gjöra ráðstafanir þær, sem með þarf í þessu tilliti; lögferju má ei leggja niðr, nema amtsráðið leyfi. — 2.) Hún skal semja reglugjörðir um notkun afrétta, fjallaskil, fjárheimtur, ráðstafanir til þess að eyða refum, og fl. Sömuleiðis skal hún annast um, að nákvæmar fjármarkatöflur fyrir sýsluna verði prentaðar, þegar henni þykir þörf á, og að minnst kosti einu sinni hvert 10. ár. — 3.) Nefndin tekr þátt í hreppstjórakosningu þannig, að hún stingr uppá 3 hæfum mönnum í hvert skifti, er á að velja hreppstjóra, og velr amtmaðr þá einn af þeim. Hún stingr uppá, hvort hreppstjórar skuli vera 1 eða 2 í einhverjum hreppi, og leggr amtsráðið síðan á það fullnaðarúrskurð. — 4.) Nefndin skal hafa eftirlit með bólusetningum, skipun ljósmæðra og framkvæmdum inna sérstaklegu heilbrigðisnefnda. — 5.) Hún skal gjöra ráðstafanir til þess að afstýra hallæri í sýslunni, eftir að hafa leitað álita hlutaðeigandi hreppsnefnda. Ef meira þarf til þess, en að það verði borgað með helmingnum af öllum inum venjulegu árstekjum sýslunnar (eftir meðaltölu fyrir 3 ár), verðr að leita samþykkis amtsráðsins til þess, sem nefndin ræðr af. Þegar á liggr, er amtmanni samt heimilt að samþykkja, að þau útgjöld verði greidd, sem ekki má fresta. — ''40. gr.'' Sýslunefndin skal semja áætlun fyrir hvert reikningsár frá 1. jan. til 31. des. yfir allar tekjur og útgjöld sýslunnar, og jafna því niðr, sem þarf til lúkningar gjaldanna. Að því leyti, sem ekki er heimild fyrir greiðslu einstakra gjalda með niðrjöfnun á annan hátt, skal jafna því, er með þarf, niðr á hreppa sýslunnar eftir samanlagðri tölu allra lausafjárhundraða og allra jarðarhundraða, eftir inni nýju jarðabók, í hverjum hreppi, eftir réttri tiltölu. Því, sem hverjum hreppi þannig ber að gjalda, skal jafna niðr á hreppsbúa eftir inum sömu reglum, sem gilda um önnur útgjöld hreppsins, og skal oddviti hreppsnefndarinnar greiða sýslumanni gjaldið á næsta manntalsþingi (samanbr. 16. gr). Áætlunina skal semja eftir fyrirmynd, sem amtsráðið ákveðr, og í fyrsta skifti eftir fyrirmynd til bráðabirgða, sem amtmaðr býr til. — ''41. gr.'' Sýslumaðr skal gjöra árlegan reikning um útgjöld og tekjur sýslunnar, og skal senda hann innan janúarmán. loka endrskoðunarmanni, sem nefndin hefir kosið; skal hann aftr senda sýslumanni reikninginn fyrir lok febrúarmán. með þeim athugasemdum, sem hann hefir fundið ástæðu til að gjöra við reikninginn. Síðan skal nefndin yfir fara athugasemdirnar ásamt svörum sýslumannsins og reikninginn með fylgiskjölum, og skal síðan senda amtmanni öll hér að lútandi skjöl; eftir að hann hefir sjálfr yfirfarið þau, og heimtað ítarlegri skýrslur, sem honum þykir við þurfa, leggr hann reikninginn undir úrskurð amtsráðsins á næsta fundi þess. Reikninginn skal semja samkvæmt áætlun þeirri, sem nefnd er í næstu grein að undan, og skal honum fylgja skrá yfir eignir sýslunnar og yfirlitsreikningr um eigur og skuldir hennar. Fyrir lok maímán. skal senda hverri hreppsnefnd í sýslunni eftirrit af reikningnum, og skal nefndin sjá um, að hreppsbúar fái að lesa það. Fyrir það að búa til þessi eftirrit, ber sýslumanni í þóknum 24 sk. [50 a.] fyrir hverju örk, og skal þetta borgað úr sýslusjóðnum. — ''42. gr.'' Öll sýslunefndin hefir ábyrgð á, að reikningrinn sé réttr. Hún ábyrgist einnig innstæðufé, skuldabréf og aðrar eigur sýslufélagsins. — Ekkert gjalda má greiða úr sýslusjóðnum, nema heimild sé fyrir því í lögum eða tilskipun, eða það sé ákveðið af sýslunefndinni eða amtsráðinu. — ''43. gr.'' Í inum sömu greinum, er staðfesting sýslunefndarinnar samkvæmt 26. gr. útheimtist til ályktana hreppsnefndarinnar, útheimtist samþykki amtsráðsins til þess, sem sýslunefndin ályktar.
</div>

<div style="text-align: center;"><span style="letter-spacing: 0.2rem;">C. Amtsráð.</span></div>

<div style="text-align: justify;">
''44. gr.'' Í hverju amtsráði eiga sæti amtmaðrinn sem forseti og 2 kjörnir menn. Þessir menn skulu kosnir fyrir 6 ár, þannig að annar þeirra fer frá 3. hvert ár (samanbr. 46. gr.). Allar sýslunefndirnar í amtinu skulu kjósa menn þessa og skal kosning fram fara að tilhlutun amtmannsins í fyrsta skifti, er þær koma saman, og síðan 3. hvert ár. — ''45. gr.'' Kjörgengi til amtráðsins er bundið sömu skilyrðum og kjörgengi til alþingis, þó þannig að til þess einnig útheimtist fast aðsetr innan takmarka þess amts, sem í hlut á. — ''46. gr.'' Kjörstjórn sú, sem fyrir er mælt í tilskipun 6. janúar 1857, 4. gr., skal jafnskjótt og búið er að leiðrétta kjörskrána til alþingis, senda hlutaðeiganda amtmanni skrá yfir þá, sem kjörgengir eru til alþingis. Eftir að amtmaðr er búinn að fá allar þessar skrár, skal hann ásamt með 2 mönnum, sem hann kveðr til þess, semja skrá yfir alla kjörgenga menn, sem búfastir eru í amtinu, og skal síðan senda skrá þessa öllum sýslunefndum amtsins. — Kosning fer þar á eftir fram á þann hátt, að sérhver sýslunefndarmaðr, sem á fundi er, greiðir atkvæði um helmingi fleiri menn, en kjósa skal í amtsráðið. Að af lokinni kosningu sendir hver sýslumaðr amtmanni endrrit af kosningargjörðinni, og skal hann þar næst ásamt með þeim mönnum, sem hann kvaddi til, þegar kjörskráin var samin, telja saman kvæðin, sem greidd eru. Þeir 2 menn, sem hafa fengið flest atkvæði, eru kjörnir til amtráðsins, og þeir tveir, sem næst þeim hafa hlotið flest atkvæði, eru varamenn, sem ganga í amtsráðið í stað hinna í forföllum þeirra. Ef 2 eða fleiri hafa fengið jafnmörg atkvæði við kosninguna, ræðr hlutkesti. — Þegar in fyrstu 3 ár eru liðin, skal ákveðið með hlutkesti, hvort af inum 2 nefndarmönnum og af inum 2 varamönnum skuli fara frá; síðan fara menn þá fyrst frá, er þau 6 ár eru liðin, er þeir eru kosnir fyrir. — ''47. gr.'' Um endrkosningar og undanfærslur undan því að taka við kosningu, gildir ið sama, sem fyrir mælt er í 5. gr. um hreppsnefndirnar. Amtsráðið sker sjálft úr mótmælum gegn lögmæti kosninga, er fram hafa farið, og hvort ástæður þær, er sá, sem kjörinn er í ráðið, þykist hafa til þess að fara frá, sé gildar. Þó skal hlutaðeigandi hafa rétt til að skjóta úrskurði amtsráðsins til landshöfðingja. — ''48. gr.'' Amtsráðið skal halda einn fund á ári hverju í öndverðum júnímán., eftir því, sem forseti ákveðr nákvæmar. Auk þess getr hann kvatt til aukafundar, þegar honum þykir brýn nauðsyn til bera. — Amtsráðið skal venjulega halda fundi sína á amtmannssetrinu, ef það er innan takmarka amtsins; að öðrum kosti ákveðr amtmaðr stefnustað í sjálfu amtinu. — ''49. gr.'' Þeir, sem í amtsráðinu eru, skulu fá fæðispeninga 1 rd. [2 kr.] um hvern dag, sem þeir vegna amtsráðs-fundarins verða að vera frá heimili sínu, og að auki ferðakostnað, eftir reikningi, sem amtmaðr ávísar þegar búið er að rannsaka hann. — ''50. gr.'' Forsetinn stjórnar umræðum ráðsins, sér um að þær ályktanir, sem gjörðar eru, verði framkvæmdar, útvegar gjörðabækr ráðsins o. fl., og varðveitir þær ásamt bréfum ráðsins og öðrum skjölum þess. Ráðið kýs úr sínum flokki skrifara, sem skal rita í gjörðabókina og ásamt með forseta sjá um, að ályktanir ráðsins verði birtar almenningi samkvæmt 55. gr. Það, sem fyrir er mælt er 34. gr. um sýslunefndir, skal og gilda um amtsráðið; þó skal amtsráðið vera fullskipað til þess fullnaðarályktun verði gjörð. — ''51. gr.'' Öll útgjöld við amtsráðið skal greiða úr jafnaðarsjóði amtsins. — ''52. gr.'' Amtsráðið hefir þessi störf á hendi: — 1.) Það skal rannsaka og úrskurða alla reikninga sýslnanna og yfir höfuð með tilliti til yfirstjórnar á sveitamálefnum sýslunnar hafa á hendi það vald, sem getið er um 31., 39.—43. gr. hér að framan. Finni amtsráðið, að sýslunefnd hafi borgað ólögmæt útgjöld eða skorazt undan að greiða útgjöld, sem hún er skyld til, eða látið hjá líða að gjöra einhverja aðra ráðstöfun, sem henni ber að framkvæma, eða á annan hátt farið fram yfir vald sitt, skal það gjöra þær ráðstafanir, sem með þarf í þessu skyni, og getr það, ef nauðsyn ber til þess, beitt þvingunar-sektum, til þess boðum þess verði fram fylgt, og það auki komið fram ábyrgð við dómstólana á hendr sýslunefndarmönnum þeim, sem hafa tekið þátt í þessum ályktunum. — Þegar amtsráðið hefir úrskurðað alla sýslunefndar-reikninga, skal það semja formlegt yfirlit yfir fjárhag sýslnanna, eins og hann verðr samkvæmt þessum reikningum, og senda það landshöfðingja. — 2.) Amtsráðið skal takast á hendr stjórn opinberra stofnana og gjafafjár, sem amtmennirnir einir hingað til hafa stjórnað, að dómsmálasjóðnum undanskildum, nema því að eins að stofnunarskrárnar eða gjafabréfin eða aðrar sérstaklegar ákvarðanir séu því til fyrirstöðu. Það skal sjá um, að fé stofnana þessara verði ávaxtað eftir þeim reglum, sem gilda um lán fjár þess, sem tilheyrir opinberum stofnunum, gjöra ályktun um, hvernig verja eigi inum árlegu tekjum samkvæmt því, sem er fyrir mælt um þetta, og skal sjá um, að reikningar, sem á að gjöra fyrir hvert ár, verði endrskoðaðir og sendir til úrskurðar landshöfðingja ásamt með þeim athugasemdum, sem gjörðar hafa verið við þá, og svörum reikningshaldarans. — 3.) Það skal endrskoða reglugjörðir þær um skiftingu vega í þjóðvegi og aukavegi, sem útgengnar eru samkvæmt tilsk. 15. marz 1861, og gjöra breytingar þær, sem með þarf, á reglugjörðum þeim, sem hingað til hafa verið í gildi. Það ákveðr, hvort verja skuli nokkrum hluta af vegabótagjaldi því, sem heimtað er saman úr einstökum sýslum, til þess að gjöra vegabætr á þjóðvegum, sem eru utan sýslu; þó má ekki verja til þess fram yfir ⅓ af inni árlegu upphæð vegabótagjaldsins. — 4.) Álits amtsráðsins skal leita áðr en landshöfðingi lætr út ganga nýjar reglugjörðir fyrir hreppstjóra. Sömuleiðis skal leita álits þess, þegar er í ráði að stofna fangelsi í einstökum héruðum amtsins, og svo um það, hvernig útvega skuli fé það, sem með þarf til þessa, eða þegar er í ráði að gjöra aðrar almennar ráðstafanir, sem útheimta gjöld annaðhvort fyrir amtið eða einstök sýslufélög í því, t. d. stofnun landbúnaðarskóla eða fyrirmyndarbúa eða þess konar. Þegar búið er að koma á fót þess konar byggingum eða stofnunum, skal amtsráðið hafa umsjón um þær,<sup>1</sup> og bera umhyggju fyrir því, að þeim sé haldið við, að þær séu hafðar til þess, sem ætlað er, og að það fé, sem með þarf til þess, verði útvegað eftir þeim ákvörðunum, sem þar um verða settar. — 5.) Það skal, eftir að hafa leitað álita sýslunefndanna, íhuga og gjöra uppástungur um það, hvort stofna skuli amtsfátækrasjóði, annaðhvort til þess að veita einstökum hreppssjóðum eða sýslusjóðum styrk, þegar á þarf að halda, eða til þess að greiða kostnaðinn við kenslu heyrnar- og málleysingja og því um líkt, og svo um það, hverjar tekjur skuli renna í amtsfátækrasjóði þessa, og hver útgjöld skuli greidd úr þeim. — ''53. gr.'' Amtsráðið skal fyrir hvert ár semja áætlun um tekjur og útgjöld jafnaðarsjóðsins; það skal samkvæmt henni ákveða, hve mikið jafnaðarsjóðsgjald, sem eins og hingað til á að jafna niðr á lausafjárhundruðin, skal heimtað saman á því ári. Áætlunina skal semja eftir fyrirmynd, sem ráðið hefir samþykt og landshöfðingi staðfest, og að öðru leyti eftir skýrslum þeim og reikningum, sem amtmaðr leggr fram í hvert skifti. — ''54. gr.'' Sýslumenn skulu heimta saman jafnaðarsjóðsgjaldið á inum árlegu manntalsþingum og senda það ásamt reikningi yfir gjöldin til amtmannanna, sem eru reikningshaldarar fyrir jafnaðarsjóðina. Af þeim má ekki greiða nein útgjöld, án þess að heimild sé til þess í gildandi lögum eða í ályktunum amtsráðsins. Beri nauðsyn til, að greiða nokkurt gjald, sem slík heimild ekki er fyrir, á því tímabili, sem er á milli funda amtráðsins, getr amtmaðr uppá samþykki ráðsins á eigin ábyrgð borgað þetta gjald úr sjóðnum. — Amtmaðr skal fyrir hvert reikningsár, frá 1. janúarmán. til 31. desbrmán., semja reikning um tekjur og útgjöld jafnaðarsjóðsins og senda fyrir lok febrúarmán. eftirrit af honum hinum tveimr, er í amtsráðinu sitja. Þegar amtsráðið næst kemr saman, skal það endrskoða reikninginn, og þar á eftir skal senda hann ásamt með athugasemdum þeim, sem gjörðar hafa verið við endrskoðunina, landshöfðingja innan 4 vikna frá því, að amtsráðsfundi var slitið. Verði hann þess áskynja, þegar hann fer yfir reikninginn, eða á annan hátt, að amtsráðið hafi greitt ólögmæt útgjöld, eða neitað að borga þau útgjöld, sem eftir lögum hvíla á amtssveitarfélaginu, eða á annan hátt farið fram yfir vald sitt, skal hann gjöra þær ráðstafanir, sem með þarf út af þessu, og getr hann, ef nauðsyn ber til þess, beitt þvingunar-sektum, til þess boðum hans verði framfylgt, og þar að auki komið fram ábyrgð við dómstólana á hendr þeim úr amtsráðinu, sem tekið hafa þátt í þessum ályktunum. — ''55. gr.'' Amtsráðið skal sjá um, að stutt ágrip af gjörðum ráðsins, áætlun sú, sem það hefir samþykt, og ennfremr ágrip af inum árlegu reikningum jafnaðarsjóðsins og þeirra sjóða, sem ráðið hefir stjórn yfir, verði birt á prenti og útbýtt meðal allra sýslunefnda. — ''56. gr.'' Amtsráðið getr ekki án samþykkis landshöfðingja tekið stærri lán fyrir hönd jafnaðarsjóðsins eða fyrir lengri tíma, en að lánið verði borgað aftr fyrir lok þess árs, sem fer í hönd, né heldr ráðið yfir innstæðu-fé því, sem það hefir umsjón um, eða selt eða veðsett fasteignir amtsins eða keypt aðrar fasteignir fyrir það. Samþykki landshöfðingja útheimtist einnig til þess, að amtsráðið geti tekizt á hendr nokkra skuldbinding til langframa, sem ekki samkvæmt lögum hvílir á amtssveitarfélaginu, og til þess að leggja á hærra jafnaðarsjóðsgjald að öllu samtöldu, en að það nemi fjórða hluta fram yfir það, sem verið hefir að meðaltali á næstliðnum 3 árum. — ''57. gr.'' Finni forseti, að einhver ályktun amtsráðsins gangi út yfir vald þess, eða að öðru leyti sé lögum gagnstæð, eða að hún miði til ráðstöfunar, sem amtið getr haft tjón af, eða til þess, að skorast undan einhverri skyldu, sem hvílir á amtssveitarfélaginu, getr hann um stund numið ályktunina úr gildi, og skal hann þá tafarlaust skýra landshöfðingja frá þessu, og leggr hann þá úrskurð sinn á málið. Endrrit af þessari skýrslu skal jafnframt leggja fram fyrir amtsráðið. — ''58. gr.'' Á þeim tíma, sem er á milli funda amtsráðsins, skal amtmaðr fyrir hönd þess hafa yfirumsjón þá, sem amtsráðinu ber, yfir sýslunefndunum. Þær skulu því senda amtmanni öll þau mál, sem leggja skal fyrir amtsráðið, til þess hann geti séð um, að skýrslur þær, sem með þarf, verði útvegaðar, og einnig til bráðabirgða gjört þær ráðstafanir, sem eigi má fresta til næsta fundar ráðsins. Jafnskjótt og amtsráðið kemr saman, skal amtmaðr skýra því frá þeim bráðabirgðaráðstöfunum, sem hann hefir gjört fyrir hönd ráðsins. — ''59. gr.'' Nú greinir tvö amtsráð á um eitthvað mál, sem bæði eiga hlut að, og skal þá hvort þeirra fyrir sig senda landshöfðingja álit sitt um málið, og leggr hann síðan úrskurð á það. — ''60. gr.'' Eftirleiðis skal Reykjavíkrbær ekki greiða neitt jafnaðarsjóðsgjald, en aftr á móti tekr bærinn sjálfr að sér þau útgjöld, sem fyrir hann hafa verið goldin úr jafnaðarsjóðnum. — Það skal ákveðið með konungsúrskurði, hvort kaupstaðirnir Akureyri og Ísafjörðr í þessu tilliti skulu njóta sama sjálfræðis og Reykjavík, eftir að bæjarstjórn þessara kaupstaða og hlutaðeigandi amtsráði hefir verið gefinn kostr á að segja álit sitt um það; með sama úrskurði skal einnig ákveðið, í hvaða hlutfalli téð sveitarfélög skuli greiða jafnaðarsjóðsgjald, ef til þess kemr. — ''61. gr.'' Dómsmálastjórnin gjörir nákvæmari ráðstafanir, til þess að koma þessari tilskipun í verk, svo hún geti öðlazt fult gildi svo fljótt sem verða má.
</div>

<hr style="background-color: #000000; border: 0; height: 1px; width: 5rem;">

<div style="font-size: 0.8rem; margin-top: 0;">1) Ætti líkl. að vera: á þeim.</div>

<div style="line-height: 2;"> </div>

<hr style="background-color: #000000; border: 0; height: 1px; margin: auto; width: 5rem;">

<div style="line-height: 0.1;"> </div>

<hr style="background-color: #000000; border: 0; height: 1px; margin: auto; width: 5rem;">

<div style="line-height: 2;"> </div>

<div style="text-align: center;">['''1880. — 9. jan.:''' ''L. um breyting á tilsk. um sveitarstjórn á Íslandi 4. maí 1872.'']</div>

<div style="text-align: justify;">
''1. gr.'' Hreppsnefndin í hverjum hreppi skal á ári hverju gjöra áætlun um allar tekjur og útgjöld hreppsins, og að því leyti sem fátækratíundin og aðrar tekjur hreppsins ekki hrökkva fyrir útgjöldum, jafna niðr því, sem vantar, á alla þá, sem eiga lögheimili í hreppnum, eftir efnum og ástandi. Áætlunina skal semja eftir fyrirmynd, sem sýslunefndin hefir til búið, og skal hún liggja á hentugum stað, sem birtr hefir verið fyrir fram á venjulegan hátt, hreppsbúum til sýnis 3 vikur á undan reikningsárinu. Um leið og áætlunin er lögð fram, skal senda sýslunefndinni eftirrit af henni. — Niðrjöfnun hreppsgjaldanna eftir efnum og ástand skal gjörð á tímabilinu frá 1. til 20. októberm. Niðrjöfnunarskráin skal liggja hreppsbúum til sýnis í 4 vikur frá því, er niðurjöfnuninni er lokið, á sama stað og áætlunin. Innan þess tíma skal bera bréflega upp aðfinningar við niðrjöfnunina fyrir oddvita hreppsnefndarinnar, en hann skal kveðja nefndina til fundar ið fyrsta því verðr við komið, og leggja umkvartanirnar fyrir hana til úrskurðar. Sérhverjum er heimilt, sem sveitartillagi er jafnað niðr á, að bera sig upp um það, hvernig skattrinn er lagðr á aðra, og um það, að einherjum hafi verið slept við niðrjöfnunina. — Áðr en nefndin leggr úrskurð sinn á nokkra umkvörtnn, skal gefa bæði kæranda og þeim, sem kært er yfir, tækifæri til á nefndarfundi, sem hann sé kvaddr til með 4 daga fresti, að segja álit sitt um umkvörtun þá, sem upp hefir verið borin, en það má einnig gjöra skriflega. Úrskurði þeim, sem hreppsnefndin leggr á umkvörtun þá, sem upp er borin fyrir henni, má innan þriggja vikna frá því, að hann var birtr hlutaðeiganda, skjóta til sýslunefndarinnar, sem leggr endilegan úrskurð á málið á næsta fundi sínum. Eindagi á sveitargjöldum er 31. desemberm., nema hreppsnefndin gefi lengri frest. — Enginn sá, er gjald á að greiða, getr með því, að skjóta gjaldsálögunni undir úrskurð sýslunefndarinnar, komizt hjá þeirri skyldu, að greiða það, þegar eindagi þess er kominn. Ef sýslunefndin breytir álögunni, skal endrgjalda það, sem gjaldþegninn hefir greitt fram yfir það, sem honum bar, með því að borga honum það aftr, eða láta það ganga upp í þann hluta sveitartillags hans, sem greiða á næst þar á eftir. — ''2. gr.'' Í hverri sýslunefnd skal vera einn kjörinn maðr úr hverjum hreppi sýslufélagsins, auk sýslumanns, sem er oddviti nefndarinnar. Þegar skera á úr þeim málum, sem snerta uppfóstr og uppeldi barna, og um er rætt í 2. kafla 14. gr. í tilsk. um sveitarstjórn á Íslandi 4. maí 1872, skal þar að auki hlutaðeigandi prófastr sitja í nefndinni og hafa atkvæði. — Í Vestmannaeyjasýslu er sýslumaðrinn, sóknarprestrinn og þrír kjörnir menn í nefndinni. — ''3. gr.'' Ef sýslunefnd álítr haganlegt að fela einum eða fleiri úr sínum flokki á hendr, að starfa að einhverju málefni til undirbúnings milli funda, getr hún veitt hæfilega þóknum fyrir þann starfa. — ''4. gr.'' Með lögum þessum eru feldar úr gildi 19. og 28. gr., svo og þriðji kafli 29. gr. í lögum um sveitarstjórn á Íslandi 4. maí 1872.
</div>

<div style="line-height: 2;"> </div>

<hr style="background-color: #000000; border: 0; height: 1px; margin: auto; width: 5rem;">

<div style="line-height: 0.1;"> </div>

<hr style="background-color: #000000; border: 0; height: 1px; margin: auto; width: 5rem;">

Lagasafn handa alþýðu (1885)/Kosninga-lögin

2024-10-13T03:24:48Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Lagasafn handa alþýðu (1885)}}

<div style="text-align: center;"><span style="font-size: 1.5rem;">Kosninga-lögin.</span></div>

<div style="text-align: center;">['''1877. — 14. sept.:''' ''L. um kosningar til alþingis''].</div>

<div style="text-align: justify;">
Vér Chr. IX. o. s. frv. g. k.: Alþingi hefir fallizt á lög þessi og vér staðfest þau með samþykki voru: — ''Kosningar-réttr og kjörgengi.'' — ''1. gr.'' Með þeim takmörkunum, sem nákvæmar eru teknar fram hér á eftir (1. — 5. gr.) hafa kosningarrétt til alþingis: — [sjá Stjórnarskrárinnar 17. gr., stafl. ''a'') til ''e'')]. — Þar að auki getr enginn átt kosningarrétt, nema hann sé orðinn fullra 25 ára að aldri þegar kosningin fer fram. —''2. gr.'' Enginn getr átt kosningarrétt, nema hann hafi óflekkð mannorð; en sá verðr eigi talinn að hafa óflekkað mannorð, sem sekr er orðinn að laga-dómi um nokkurt það verk, sem svívirðilegt er að almennings-áliti, nema því að eins að hann hafi fengið uppreist æru sinnar samkv. tilsk. 12. marz 1870. — ''3. gr.'' Enginn getr átt kosningrrétt, sem eigi er fjár síns ráðandi eða sem orðinn er gjaldþrota.<sup>1</sup> — ''4. gr.'' Enginn getr átt kosningarrétt, sem þiggr af sveit eða hefir þegið sveitarstyrk, nema hann sé annaðhvort endrgoldinn eða honum hafi verið gefinn hann upp.<sup>2</sup> — ''5. gr.'' Engin getr átt kosningarrétt, nema hann, þá er kosning fer fram, hafi verið heimilsfastr í kjördæminu eitt ár Sá, sem hefir fast aðsetr á fleiri stöðum, segir sjálfr til á hverjum staðnum hann vilji neyta kosningarréttar síns. — ''6. gr.'' Kjörgengr til alþingis er hver sá, sem hefir kosningarrétt samkv. greinunum að framan, ef hann — 1) ekki er þegn annars ríkis eða í þjónustu þess<sup>3</sup> [«2) ... 3) .... skemr en 1 ár» samhljóða 18. gr. Stj.skr.] — ''Kjörskrár.'' — ''7. gr.'' Hlutaðeigandi hreppsnefnd eða bæjarstjórn skal semja og halda kjörskrár yfir þá menn í hverjum hreppi eða bæ, sem kosningarrétt hafa. — ''8. gr.'' Á kjörskrárnar skal setja í sérstaka dálka fult nafn kjósenda, aldr þeirra, stétt og heimili, og skal á skránum vera rúm, þar sem rituð verðr atkvæðagreiðsla kjósanda. Á hverri kjörskrá skal raða niðr nöfnum kjósanda eftir stafaröð. — ''9. gr.'' Kjörskrárnar skulu samdar einu sinni á ári hverju; skulu þær kjörskrár lagðar til grundvallar, sem þá eru í gildi, en þeir kjósendr úr feldir, sem síðan eru dánir eða hafa fluzt burtu eða mist kosingarrétt sinn (2., 4. og 5. gr.), og þeim bætt við, sem síðan hafa öðlazt kosningarrétt eða sem fyrir 1. júlí-mán. fullnægja þeim skilyrðum, sem sett eru um aldr og heimili. Enn fremr skulu þeir, sem að vísu enn þá ekki hafa fullnægt þeim skilyrðum, sem síðast var getið, en sem vænta má að muni fullnægja þeim einhvern tíma á því ári, er kjörskrárnar skulu gilda fyrir, teknir upp á skrá sér, og skal um leið tilgreina þann dag í árinu, er þeir annaðhvort verða fullra 25 ára að aldri, eða hafa verið heimilisfastir í kjördæminu eitt ár. — ''10. gr.'' Kjörskránar skulu leiðréttar í marzmánuði ár hvert. Efasemdum þeim, sem þá kunna að koma fram, skal hlutaðeigandi hreppsnefnd eða bæjarstjórn skera úr, þá er búið er að fá skýringar um málið. — ''11. gr.'' Frá 1. til 21. apríl, að báðum þessum dögum með töldum, skulu kjörskrárnar liggja öllum til sýnis á þeim stað, sem er hentugr fyrir hrepps- og bæjarbúa, eða eftir atvikum á fleiri slíkum stöðum. Staðfest eftirrit af skránum má hafa til þess að leggja fram. Hvenær og hvar skrárnar verða lagðar fram, skal birta að minsta kosti með með 14 daga fyrirvara við kyrkjufund eða á annan þann hátt, sem vant er að birta almennar auglýsingar þar á staðnum. — ''12. gr.'' Áðr en 8 dagar eru eru liðnir frá þeim tíma, er kjörskrárnar hafa legið til sýnis, skal hver sá, er ætlar, að sér sé ranglega slept á skránni, eða að einhver sé þar, sem eigi hafi rétt til þess að standa þar, bera upp fyrir oddvita hlutaðeigandi sveitar- eða bæjarstjórnar tilmæli sín um, að verða tekinn upp á skrárnar, eða kröfu sína um að nafn hins verði dregið út og skulu til færðar ástæður þær, sem krafan er bygð á. — ''13. gr.'' Aðfinningum þeim við kjörskrárnar, er þannig eru komnar fram, skal hlutaðeigandi sveitar- eða bæjarstjórn skera úr á opinberum fundi, sem skal haldinn áðr en 3 næstu vikur eru liðnar. Til þess fundar skulu með 8 daga fyrirvara kvaddir bæði þeir, sem fram hafa komið með aðfinningar, og þeir, sem mælt er á móti, og skal inum síðar nefndu um leið skýrt frá, hver mótmæli komin séu fram gegn þeim. Samkvæmt þeim skjölum, sem málspartarnir leggja fram, og framburði þeirra vitna, sem þeir leiða, skal leggja úrskurð á ágreining þann, sem fram er kominn, og hann ritaðr með fám orðum í ina venjulegu gjörðabók hlutaðeigandi sveitar- eða bæjarstjórnar. Þegar búið er að leiðrétta kjörskrárnar samkvæmt þessu, skal oddviti hlutaðeigandi sveitar- eða bæjarstjórnar rita nafn sitt undir þær. Eftir þetta verðr á því ári engin breyting gjörð á kjörskránum, nema dómr sé á undan genginn (16. gr.) — ''14. gr.'' Þá er búið er að leiðrétta kjörskrárnar, skulu þær alstaðar nema í Reykjavík samdar í tvennu lagi, og skal oddviti hlutaðeigandi sveitar- eða bæjarstjórnar tafarlaust senda aðra skrána oddvita þeirrar sýslunefndar, sem í hlut á. Hann skal fyrir 1. d. júlím. skýra hlutaðeigandi amtmanni frá, hvort hann hafi tekið við öllum kjörskránum, en ef svo er ekki, hverjar vanti. Amtmaðr skal þá sjá um, að þær skrár, sem vantar, verði útvegaðar tafarlaust, og beita hæfilegum þvingunarsektum, ef á þarf að halda. — Í Reykjavík skal oddviti bæjarstjórnarinnar fyrir þann tíma, sem getið var, skýra amtmanninum yfir suðramtinu frá, hvort búið er að leiðrétta kjörskrána. — ''15. gr.'' Verði það uppvíst, að kjörskrárnar séu eigi leiðréttar á lögskipaðan hátt, skal skýra landshöfðingja frá því, og skal þá þegar ákveðið, hvort höfða skuli lögsókn, og skal amtmaðr þar að auki skipa hlutaðeigandi sveitar- eða bæjstjórn að gjöra tafarlaust þær ráðstafanir, sem fyrirskipaðar eru í lögunum, og leggja við hæfilega þvingunarsekt, ef á þarf að halda. Amtmaðr skal, þegar svo á stendr, hafa vald til að stytta hvern þann frest, sem ákveðinn er í lögunum. — ''16. gr.'' Sá, sem er óánægðr með úrskurð þann, er synjar honum kosningarréttar, má heimta að sér verði fengið eftirrit af úrskurðinum kauplaust, og getr hann látið málið ganga til dóms og laga. Mál út af þessu skal farið með sem gestaréttar-mál. Málspartarnir eru fyrir undirrétti undanþegnir því, að greiða réttar-gjöld, og skal ið opinbera skipa mann fyrir hönd sveitar- eða bæjarstjórnarinnar, sem stefnt er. Verði það dæmt, að sá, sem í hlut á, eigi kosingarrétt, skal taka hann upp á kjörskrána jafnskjótt og hann leggr fram eftirrit af dóminum. — ''17. gr.'' Kjörskrárnar gilda frá 1. júlí til 30. júní árið eftir. Samkvæmt þessum skrám skulu allar kosningar til alþingis fram fara á því ári, þó þannig, að þess verði gætt, að þeir menn, sem á aukaskránni eru (9. gr.), að eins hafa rétt til þess að greiða atkvæði, ef þeir fyrir kosningardaginn hafa fullnægt þeim skilyrðum, sem sett eru um aldr og heimili. Ef kosning kemr fyrir fleiri sinnum á árinu, skal eftirrit af skránum, sem staðfest sé af hlutaðeigandi sveitar- og bæjarstjórn, vera til reiðu til afnota við ina nýju kosningu. — ''Kjördæmi og kjörstjórnir.'' — ''18. gr.'' Sérhver sýsla á landinu skal vera eitt kjördæmi, að undanteknum Skaftafells og Þingeyjar sýslum, sem hvorri um sig skal skift í tvö sérstök kjördæmi með þeim takmörkum, sem hingað til hafa verið. Kaupstaðrinn Reykjavík með því nágrenni, sem heyrir undir lögsagnarumdæmi bæjarins, skal vera kjördæmi fyrir sig. — Tölu innan þjóðkjörnu alþingismanna, sem ákveðin er í stjórnarskrá um in sérstaklegu málefni Íslands, 5. jan. 1874, 14. gr., skal skift niðr á þann hátt, að 2 alþingismenn séu kosnir í sérhverju af kjördæmum þeim, sem hér skulu talin: Gullbringu og Kjósar-sýslu, Árness sýslu, Rangárvalla sýslu, Ísafjarðar sýslu ásamt Ísafjarðar kaupstað, Húnavatns sýslu, Skagafjarðar sýslu, Eyjafjarðar sýslu ásamt Akreyrar kaupstað, Norðr-Múla sýslu, og Suðr-Múlasýslu; en í hverju hinna kjördæmanna, sem eru in 2 kjördæmi í Skaftafells og Þingeyjar sýslum hvorri um sig, Vestmannaeyja sýsla, Reykjavíkr kaupstaðr, Borgarfjarðar sýsla, Mýra sýsla, Snæfellsness og Hnappadals sýsla, Dala sýsla, Barðastrandar sýsla og Stranda sýsla, skal kjósa einn alþingismann. — ''19. gr.'' Fyrir hvert kjördæmi skal setja kjörstjórn. Skal í Reykjavík oddviti bæjarstjórnarinnar vera oddviti kjörstjórnarinnar, og skulu að auki vera í henni 2 menn, sem bæjarstjórnin kveðr til, 1 úr sínum flokki og 1 úr flokki kjósanda í kaupstaðnum; en í hinum kjördæmunum er sýslumaðr oddviti kjörstjórnarinnar, og eru í henni að auki 1 af sýslunefndarmönnum og 1 af kjósendum, sem sýslunefndin kýs. — ''20. gr.'' Oddviti kjörstjórnarinnar stendr fyrir öllum undirbúningi undir sjálfa kosninguna og sér um, að kjörskrárnar séu við á kjörþinginu. — ''21. gr.'' Kjörstjórnin heldr kjörbók, þar sem bókað skal, að fram hafi verið lagðar kjörskrárnar og þau bréf, sem til hennar eru komin. Í kjörbókina skal rita það helzta af því, sem fram fer á kjörþinginu; en þar með skal þó eigi telja ræður þær, sem haldnar verða. Kjörstjórnin skal rita nöfn sín undir kjörbókina, og skal í Reykjavík bæjarstjórnin geyma hana, en annarstaðar sýslunefndirnar. — Í síðasta lagi 8 dögum eftir kosninguna skal oddviti kjörstjórnarinnar senda landshöfðingja staðfest eftirrit af því, sem ritað er í kjörbókina um kosningu þá, sem fram hefir farið. Landshöfðingi fær síðan alþingi, er það kemr saman, eftirrit þetta ásamt þeim skýrslum, sem honum hefir þótt ástæða til að útvega. — ''Þingmannaefni''. — ''22. gr.'' Enginn, sem ekki mætir sjálfr á kjörfundi, hvort heldr hann á heimili innan kjördæmis eða utan, getr orðið fyrir kosningu þegar kjósa á alþingismenn, nema einn eða fleiri af kjósendum í kjördæminu í síðasta lagi fyrir náttmál kvöldinu fyrir þann dag, er kosningin skal fram fara, hafi skriflega skýrt oddvita kjörstjórnarinnar frá, að hann taki við kosningu, og lýsi því yfir, að þeir vilji mæla fram með honum til þeirrar kosningar, sem til stendr, og skal þar með fylgja skrifleg yfirlýsing frá þeim, sem í hlut á, um, að hann sé fús til þess að taka á móti kosningunni og að hann eigi hafi látið bjóða sig fram til kosningar í nokkru öðru kjördæmi, sem eigi hafi þá þegar hafnað framboði hans. — Nú vilja nokkrir kjósendr kjósa til alþingismanns einhvern þeirra, sem á kjörþingi eru; skal hann þá gefa kost á sér, áðr en kosning byrjar, svo að oddviti kjörstjórnarinnar viti, að hann vill við kosningu taka, og geti boðið hann fram. — ''23. gr.'' Það er eigi nauðsynlegt, að kjörgengi þingmanna-efna sé sönnuð fyrir kjörstjórninni. Komi fram við kosninguna mótmæli gegn kjörgengi þeirra, getr kjörstjórnin að vísu eigi bannað umræður um það, en heldr ekki fyrir þá sök skorazt undan að bjóða þá fram til kosningar. Alþingi fellir úrskurð um kjörgengi þeirra, sem kosnir eru. — ''24. gr.'' Verði það uppvíst, að eitthvert þingmannsefni hafi gefið kost á sér í fleirum en einu kjördæmi, en sú kosning eða þær kosningar ógildar, sem hann kann að verða fyrir, nema því að eins að skilyrði því, sem sett er í 22. gr., sé fullnægt. — ''Kosningarnar'' — ''25. gr.'' Inar almennu kosningar á þjóðkjörnum alþingismönnum eiga venjulega fram að fara 6. hvert ár. — Þegar slíkar kosningar eiga fram að fara, annaðhvort fyrir þá sök, að kjörtíminn er á enda, eða vegna þess að alþingi er rofið, verðr gefið út um það opin bréf, þar sem konungr skipar fyrir, að kosningarnar skuli fram fara. — Kosningarnar skulu venjulega haldnar í september-mán. árið áðr en alþingi skal koma saman. — ''26. gr.'' Kjörtíminn fyrir allar kosningar skal talinn frá 1. september, ef ákveðið er samkvæmt greininni á undan, að kosningarnar skuli fram fara á þeim mánuði; en ef það kynni að verða ákveðið, að kosningarnar skuli fram fara á öðrum tíma árs, skal nákvæmara sagt fyrir um það í fyrnefndu opnu bréfi, frá hvaða degi kjörtíminn skuli talinn. — ''27. gr.'' Ef kjósa þarf einstakan þjóðkjörinn alþingismann, gildir in nýja kosning fyrir svo langan tíma, sem sá átti eftir, er frá fór. — Þegar einstakar kosningar skulu fram fara, gjörir landshöfðinginn fyrirskipun um það. — ''28. gr.'' Kosningarnar fram fara í kjördæmi hverju á kjörþingi, og má hver koma þar, er vill. — ''29. gr.'' Kjörþing skal halda á þeim þingstað, sem næstr er miðju kjördæminu, en sé hann óhentugr, þá á öðrum stað, sem amtmaðr til tekr eftir uppástungu sýslunefndarinnar. — ''30. gr.'' Oddviti kjörstjórnarinnar skal til taka dag og klukkustund, er kjörþingið skal haldið, og auglýsa með 4 vikna fyrirvara á kyrkjufundum, eða á annan venjulegan hátt, kjörþingisstaðinn, og nær kjörþingið skal haldið. — ''31. gr.'' Oddviti kjörstjórnarinnar setr kjörþingið, og er hann hefir lesið upp ið konunglega opna bréf eða þann úrskurð landshöfðingja, er fyrirskipar kosninguna, leiðir hann athygli kjósendanna að því, hver tilgangrinn sé með kosninguna, og hve mikils varðandi hún sé. Hann nefnir síðan nöfn þess eða þeirra þingmanna-efna, sem boðið hafa sig fram, og svo þeirra kjósenda, sem mæla fram með kosningu þeirra, og skorar á þá að ganga fram og kannast við meðmælingu sína. Séu þeir eigi komnir á fund, og hafi eigi tjáð forföll, sem kjörstjórnin álítr gild, eða ef þeir skorast undan að standa við ina skriflegu meðmæling sína, verðr hún eigi tekin til greina, og ef þannig má álíta að einhver af þeim, sem gefið hafa til kynna, að þeir tækju við kosningu, hafi eigi lengr meðmæling til kosningar frá neinum kjósanda í kjördæminu, getr hann eigi orðið boðinn fram til kosningar. — Kjósendr þeir, sem eru á fundi og standa þar við meðmæling sína með einhverju þingmannsefni, eiga rétt á að taka til máls, og ið sama er um þau þingmanna-efni, sem boðnir eru fram til kosningar. Að öðru leyti má bjóða þingmannsefni fram til kosningar, þótt eigi sé hann sjálfr á kjörþingi. Enn fremr er sérhverjum kjósanda, sem er við staddr, heimilt að leggja spurningar fyrir þá kjósendr, sem mæla fram með einhverjum til kosningar, og eins fyrir þingmanna-efni þau, sem eru á fundinum, og er þeim sömuleiðis heimilt að svara spurningunum. Samt má eigi bera upp neina slíka spurningu fyrr en meðmælendunum og þeim þingmannaefnum, sem eru við staddir, hefir verið gefinn kostr á að taka til máls. Kjósendr þeir, er mæla fram með einhverjum til kosningar, og þingmannaefni, skulu látnir taka til orða eftir upphafsstaf í nöfnum þingmannaefnanna. — Oddviti stýrir umræðunum og skal sjá um, að bæði þær og öll kosningin fari fram í góðri reglu. Enginn af kjörstjórnunum má tala með eða á móti kosningu nokkurs þingmannsefnis. — Oddviti slítr umræðunum þegar honum þykir það við eiga, og skorar hann síðan á kjósendr að ganga til kosningar með því að gefa atkvæði sitt einum, eða í þeim kjördæmum, þar sem kjósa skal 2 alþingismenn, tveimr af þeim þingmannaefnum, sem boðnir hafa verið fram til kosningar. Þótt eigi séu fleiri þingmannaefni, en kjósa skal í kjördæminu, skal atkvæðagreiðsla samt fram fara (sbr. 34. gr.). — ''32. gr.'' Kjörstjórnin ákveðr, í hvaða röð hrepparnir kjósa; kjósendr úr hverjum hreppi greiða atkvæði eftir stafaröð á kjörskránni. Enginn getr neytt kosningarréttar síns, nema hann sjálfr komi á kjörþing. — ''33. gr.'' Oddviti kjörstjórnarinnar á eigi þátt í því að taka við atkvæðum. Einn af hinum, sem í kjörstjórninni eru, ritar, eftir að hann hefir kannazt við kjósendrna, nafn þess, eða í þeim kjördæmum, þar sem kjósa skal 2 alþingismenn, nöfn þeirra tveggja þingmannaefna, sem kjósandi greiðir atkvæði sitt, við hliðina á hans eigin nafni í sjálfri kjörskránni. Annar úr kjörstjórninni ritar á sérstaka atkvæðaskrá nafn kjósanda við hliðina á nafni þess eða þeirra þingmanna-efna, sem hann hefir gefið atkvæði sitt. Áðr en kjósandinn gengr frá, skal lesa upp fyrir honum bæði hans eigið nafn, og þess eða þeirra nöfn, sem hann hefir kosið, til tryggingar því, að rétt sé ritað á báðar skrárnar, og að því beri saman hverjum við annað. — Þegar engir fleiri kjósendr gefa sig fram, til þess að greiða atkvæði, skal oddviti hátt og snjalt skora á þá kjósendr, sem eigi hafa greitt atkvæði, að gjöra það, og skal hann um leið setja stuttan frest til þess; en frestr þessi má samt ekki, hvernig sem á stendr, vera skemri en svo, að 2 klukkustundir líði frá því, að kosningargjörðin byrjaði, og þótt sá frestr sé liðinn, skal eigi atkvæðagreiðslu lokið meðan kjósendr gefa sig fram til hennar, án þess að hlé verði á. — Þegar engir fleiri kjósendr æskja að taka þátt í kosningunni, samkvæmt því, sem sagt er, færa kjörstjórarnir (ef þeir hafa kosningarrétt) inn atkvæði sjálfra sín og rita nöfn sín bæði undir kjörskrána og atkvæða-skrána, og er þá atkvæðagreiðslu lokið. — ''34. gr.'' Eftir að búið er að bera saman kjörskrárnar og atkvæðaskrána, skal telja saman atkvæði. Sá, eða þeir tveir í þeim kjördæmum, þar sem kjósa skal 2 alþingismenn, sem hlotið hafa flest atkvæði, eru þá kosnir alþingismenn fyrir kjördæmið. Samt er enginn rétt kjörinn alþingismaðr, nema hann hafi hlotið meira en helming þeirra atkvæða, sem greidd eru. Hljóti enginn, eða, eftir því sem á stendr, að eins annar þeirra, sem boðnir eru fram til kosningar, svo mörg atkvæði, skal aftr kjósa óbundnum kosningum; fái þá enn enginn þann atkvæðafjölda, sem með þarf, skal kjósa enn á ný, en að eins milli þeirra tveggja — eða, ef kjósa skal 2, milli þeirra fjögra -, sem við ina seinni kosningu höfðu flest atkvæði. Sé svo, að fleiri hafi við aðra kosningu fengið jafnmörg atkvæði, skal hlutkesti ráða, hvor þeirra geti orðið boðinn fram til innar bundnu kosningar. Sömuleiðis skal hlutkesti ráða, ef atkvæði eru jöfn við þriðju kosingu. — ''35. gr.'' Í kjörbókinni skal bóka, hvernig kosningin hafi farið, og skal oddviti kjörstjórnarinnar lýsa því yfir fyrir þingheiminum; sömuleiðis skal hann svo fljótt, sem verða má, tilkynna kosninguna þeim, sem kjörinn er, sé hann eigi við staddr. Atkvæðaskrárnar skal leggja við kjörbókina, og skal öll kjörstjórnin rita nöfn sín undir hana. — ''36. gr.'' Kjörstjórnin fær hverjum þjóðkjörnum alþingismanni kosningarbréf; skal það samið samkvæmt fyrirmynd, sem stjórnarráðið fyrir Ísland segir fyrir um, og skal kjörstjórnin rita undir það nöfn sín. — ''Kostnaðr, ábyrgð og um það, hvenær lögin skulu öðlast gildi'' — ''37. gr.''
Alþingismenn fá í endrgjald 6 krónur um hvern dag, bæði fyrir þann tíma, sem þeir þurfa til ferðarinnar til alþingis og frá því, og fyrir þann tíma, sem þeir eru á alþingi. Sömuleiðis fá þeir endrgoldinn ferðakostnað eftir reikningi, sem nefnd, kosin af inu sameinaða alþingi, úrskurðar og foresti í hlutaðeigandi þingdeild ávísar. Þessi útgjöld greiðast úr landsjóðnum. — ''38. gr.'' Annarstaðar enn í Reykjavík mega kjörstjórarnir reikna sér fæðispeninga og endrgjald fyrir ferðakostnað, samkvæmt tilsk. um sveitastjórn á Íslandi 4. maí 1872, 33. gr., þannig, að útgjöldin greiðist úr sýslusjóðnum. Ef annar kostnaðr verðr við kosningarnar, t. a. m. til prentunar kjörskránna, til auglýsinga o. fl., skal einnig greiða hann úr sýslusjóðnum. Í Reykjavík skal greiða útgjöld þau, sem síðast voru nefnd, úr sjóði bæjarins. — ''39. gr.'' Vanræki nokkur störf þau, sem honum eru á hendr falin með lögum þessum, skal hann sæta 10—200 kr. sektum, ef þyngri hegning eigi liggr við samkvæmt lögum. — ''40. gr.'' [Fyrri málsgrein um, hvenær lögin öðlast gildi. Síðari málsgrein fellir úr gildi ákvarðanirnar í tilsk. 8. marz 1843 og tilsk. 6. jan. 1857 og o. br. 6. júlí 1848.]
</div>

<hr style="background-color: #000000; border: 0; height: 1px; width: 5rem;">

<div style="font-size: 0.8rem; margin-top: 0;">1) Í danska textanum stendr: „eller hvis Bo <span style="letter-spacing: 0.2rem;">er under</span> Fallitbehandling“.<br>2) Það er auðvitaðr hlutr, að sá einn telst hafa þegið sveitarstyrk, sem hefir þegið hann eftir að hann komst af ómaga-aldri; þótt einhver sé alinn upp á sveit, þá telst það ekki sem þeginn sveitarstyrkr. Hins vegar telst það sveitarstyrkr, ef skyldu-ómagi manns þarf að leggja af sveit. T. d. ef barni mínu er lagt af sveit, af því að ég geti ekki séð fyrir því, þá hefi ég (en ekki barnið) þegið þann styrk.<br>3) Í danska textanum stendr: „ikke staar í <span style="letter-spacing: 0.2rem;">noget</span> undersaatligt eller <span style="letter-spacing: 0.2rem;">Tjenesteforhold</span> til en fremmed Stat.“ Sbr. annars 18. gr. Stjórnarskrárinnar.</div>

<div style="line-height: 2;"> </div>

<hr style="background-color: #000000; border: 0; height: 1px; margin: auto; width: 5rem;">

<div style="line-height: 0.1;"> </div>

<hr style="background-color: #000000; border: 0; height: 1px; margin: auto; width: 5rem;">

Lagasafn handa alþýðu (1885)/Stjórnarskráin

2024-10-13T03:24:14Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Lagasafn handa alþýðu (1885)}}

<div style="font-size: 0.8rem;">
Í sextándu grein (16. gr.) á að standa „þá ganga báðar þingdeildirnar“ en í stað ''þ'' er lóðrétt strik. Fimmtugasta og þriðja grein (53. gr.) er ranglega númeruð fimmtugasta og fjórða grein (54. gr.) og koma því tvær af þeirri síðari fyrir.
</div>

<hr style="border: 0; border-bottom: 1px dashed #999999; margin: 30px 0;">

<div style="text-align: center;"><span style="font-size: 1.5rem;">Stjórnarskráin.</span></div>

<div style="text-align: center;">['''1874. — 5. janúar:''' ''Stjórnarskrá um in sérstaklegu málefni Íslands.'']</div>

<div style="text-align: justify;">
Vér Chr. IX. o. s. fr. g. k.: Eftir að frumvörp til fyrirkomul. á stjórnarmálefnum Ísl. fleirum sinnum höfðu verið lögð fyrir ið ísl. alþingi án þess, að þingið hafði<sup>1</sup>) viljað aðhyllast þau, hefir alþingi . . . . látið í ljós þá ósk, að vér vildum gefa Ísl. stjórnarbót að því leyti, er snertir in sérstakl. málefni þess . . . . Með því vér höfum fundið ástæðu til að verða við beiðni þeirri, sem þannig er fram komin . . . . höfum vér allra-mildilegast ályktað . . . . að gefa eftirfylgjandi
</div>

<div style="text-align: center;">''Stjórnarskrá um in sérstaklegu málefni Íslands.''</div>

<div style="text-align: justify;">
I. — ''1. gr.'' Í öllum þeim málefnum, sem samkvæmt lögum um ina stjórnarlegu stöðu Íslands í ríkinu 2. janúar 1871, 3. gr., varða Ísland sérstaklega, hefir landið löggjöf sína og stjórn út af fyrir sig, á þann hátt, að löggjafarvaldið er hjá konungi og alþingi í sameiningu, framkvæmdarvaldið hjá konungi, og dómsvaldið hjá dómendunum. — Samkvæmt 2. gr. í téðum lögum tekr Ísland aftr á móti engan þátt í löggjafarvaldinu að því leyti, er snertir in almennu málefni ríkisins, á meðan það ekki hefir fulltrúa á ríkisþinginu, en á hinn bóginn verðr þess heldr ekki krafizt á meðan, að Ísland leggi neitt til inna almennu þarfa ríkisins. — ''2. gr.'' Konungr hefir ið æzta vald yfir öllu inum sérstaklegu málefnum Íslands með þeim takmörkunum, sem settar eru í stjórnarskrá þessari, og lætr ráðgjafann fyrir Ísland framkvæma það. — Ið æzta vald á Íslandi innanlands skal á ábyrgð ráðgjafans fengið í hendr landshöfðingja, sem konungr skipar og hefir aðsetr sitt á Íslandi. Konungr ákvarðar verksvið landshöfðingja. — ''3. gr.'' Ráðgjafinn hefir ábyrgð á því, að stjórnarskránni sé fylgt. Alþingi kemr fyrir sitt leyti ábyrð fram á hendr ráðgjafanum eftir þeim reglum, sem nákvæmar verðr skipað fyrir um með lögum. — Finni alþingi ástæðu til að bera sig upp undan því, hvernig landshöfðingi beitir valdi því, sem honum er á hendr falið, ákvarðar konungr, er alþingi fer þess á leit, í hverju einstöku tilfelli, hvort og hvernig ábyrgð skuli komið fram á hendr honum. — ''4. gr.'' Konungr veitir öll þess konar embætti, sem hann hefir veitt hingað til. Breytingu má á þessu gjöra með lagaboði. Engan má skipa embættismann á Íslandi, nema hann hafi in almennu réttindi innborinna manna og þar á ofan hafi fært sönnur á, að hann hafi fullnægt því, sem fyrir er mælt í inum gildandi ákvörðunum um kunnáttu í máli landsins. Sérhver embættismaðr skal vinna eið að stjórnarskránni. — Konungr getr vikið þeim frá embætti, sem hann hefir veitt það. Eftirlaun embættismanna skulu ákveðin samkvæmt eftirlaunalögunum. — Konungr getr flutt embættismenn úr einu embætti í annað, þó svo, að þeir missi einskis í af embættistekjum, og að þeim sé gefinn kostr á að kjósa, hvort þeir vilji heldr embættaskiftin eða þá lausn frá embætti með eftirlaunum þeim, sem almennar reglur ákveða. — Með lagaboði má undan skilja ýmsa embættismannaflokka auk embættismanna þeirra, sem nefndir eru í 44. grein. — ''5. gr.'' Konungr stefnir saman reglulegu alþingi annaðhvort ár. Án samþykkis konungs má þingið eigi eiga setu lengr en 6 vikur. Breyta má þessu með lögum. — ''6. gr.'' Konungr getr stefnt alþingi saman til aukafunda, og ræðr hann, hversu langa setu það þá skuli eiga. — ''7. gr.'' Konungr getr frestað fundum ins reglulega alþingis um tiltekinn tíma en samt ekki lengr en 4 vikur, nema alþingi samþykkist það, og ekki nema einu sinni á ári. — ''8. gr.'' Konungr getr leyst upp alþingi, og skal þá stofnað til nýrra kosninga áðr tveir mánuðir séu liðnir frá því það var leyst upp, og alþingi stefnt saman næsta ár eftir að það var leyst upp. — ''9. gr.'' Konungr getr látið leggja fyrir alþingi uppástungur til laga og ályktana. — ''10. gr.'' Samþykkis konungs þarf til þess, að nokkur ályktun alþingis geti fengið lagagildi Konungr annast um, að lögin verði birt og að þeim verði fullnægt. Hafi konungr ekki staðfest eitthvert lagafrumvarp, sem alþingi hefir fallizt á, á undan næsta reglulegu alþingi, er það fallið niðr. — ''11. gr.'' Þegar brýna nauðsyn ber til getr konungr gefið út bráðabirgðalög milli alþinga; eigi mega slík lög samt koma í bága við stjórnarskrána, og ætíð skulu þau lögð fyrir næsta alþingi á eftir. — ''12. gr.'' Konungr náðar menn og veitir almenna uppgjöf á sökum. — ''13. gr.'' Konungr veitir sumpart beinlínis, sumpart með því, að fela það hlutaðeigandi stjórnarvöldum á hendr, leyfi þau og undanþágur frá lögum, sem tíðkazt hafa eftir reglum þeim, sem farið hefir verið eftir hingað til. — ''II.'' — ''14. gr.'' Á alþingi eiga sæti 30 þjóðkjörnir alþingismenn og 6 alþingismenn, sem konungr kveðr til þingsetu. Tölu inna þjóðkjörnu alþingismanna má breyta með lögum. Bæði kosningar inna þjóðkjörnu alþingismana og umboð þeirra, sem kvaddir eru til þingsetu af konungi, gilda venjulega fyrir 6 ára tímabil, og umboð þeirra, sem konungr kveðr til, eins fyrir það, þótt þingið kynni að verða leyst upp. Deyi nokkur eða fari frá af þeim, sem kosnir eru eða kvaddir til þingsetu, meðan á kjörtímanum stendr, skal samt að eins kjósa eða kveðja til þingsetu fyrir það tímabil, sem eftir er af kjörtímanum. — ''15. gr.'' Alþingi skiftist í tvær deildir, efri þingdeild og neðri þingdeild. Í efri deildinni sitja 12 þingmenn, í neðri deildinni 24. Þó má breyta tölum þessum með lögum. — ''16. gr.'' Inir konungkjörnu alþingismenn eiga allir sæti í efri þingdeildinni. Hina þingmennina í efri deildinni kýs alþingi í heild sinni með óbundnum kosningum úr flokki inna þjóðkjörnu alþingismanna fyrir allan kjörtímann í fyrsta sinn, er það kemr saman eftir að nýjar kosningar hafa farið fram. Verði, meðan á kjörtímanum stendr, nokkurt sæti laust í efri þingdeildinni, sem þjóðkjörnir alþingismenn sitja í, | á ganga báðar þingdeildirnar, þegar búið er að kjósa nýjan alþingismann, saman til þess að velja mann í ið lausa sæti meðal þjóðkjörnu þingmannanna fyrir þann kjörtíma, sem eftir er. — ''17. gr.'' Kosningarrétt til alþingis hafa: — a) allir bændr, sem hafa grasnyt og gjalda nokkuð til allra stétta; þó skulu þeir, sem með sérstaklegri ákvörðun kynni að vera undan skildir einhverju þegnskyldugjaldi, ekki fyrir það missa kosningarrétt sinn; — b) kaupstaðarborgarar, ef þeir gjalda til sveitar að minsta kosti 8 krónur (4 rd.) á ári; — c) þurrabúðarmenn, ef þeir gjalda til sveitar að minsta kosti 12 krónur (6 rd.) á ári; — d) embættismenn, hvort heldr þeir hafa konunglegt veitingarbréf eða þeir eru skipaðir af því yfirvaldi, sem konungr hefir veitt heimild til þessa; — e) þeir, sem hafa tekið lærdómspróf við háskólann eða embættispróf við prestaskólann, í Reykjavík, eða eitthvert annað þess háttar opinbert próf, sem nú er eða kann að verða sett, þó ekk séu þeir í embættum, ef þeir eru ekki öðrum háðir. — Þar að auki getr enginn átt kosningarrétt, nema hann sé orðinn fullra 25 ára að aldri þegar kosningin fer fram, hafi óflekkað mannorð, hafi verið heimilisfastr í kjördæminu eitt ár, sé fjár síns ráðandi og honum sé ekki lagt af sveit eða, hafi hann þáð sveitarstyrk, að hann þá hafi endrgoldið hann eða honum hafi verið gefinn hann upp. — ''18.gr.'' Kjörgengr til alþingis er hver sá, sem hefir kosningarrétt samkvæmt því, sem nú var sagt, ef að hann — 1) ekki er þegn annars ríkis eða að öðru leyti er í þjónustu þess; — 2) hefir að minsta kosti í síðustu 5 ár verið í löndum þeim í norðrálfunni, sem liggja undir Danaveldi; og — 3) sé<sup>2</sup> orðinn fullra 30 ára að aldri þegar kosningin fer fram. — Kjósa má samt þann mann, sem á heima utan kjördæmis eða hefir verið þar skemr en eitt ár. — Inar nákvæmari reglur um kosningarnar verða setta í kosningarlögunum. — ''III.'' — ''19.gr.'' Ið reglulega alþingi skal koma saman fyrsta virkan dag í júlímánuði annaðhvort ár, hafi konungr ekki til tekið annan samkomudag saman ár. — ''20. gr.'' Samkomustaðr alþingis er jafnaðarlega í Reykjavík. Þegar sérstaklega er á statt, getr konungr skipað fyrir um, að alþingi skuli koma saman á öðrum stað á Íslandi. — ''21. gr.'' Hvor alþingisdeildin um sig á rétt á að stinga upp á lagaboðum og samþykkja þau fyrir sitt leyti; einnig má hvor þingdeildin fyrir sig senda konungi ávörp. — ''22. gr.'' Hvor þingdeildin fyrir sig getr sett nefndir af þingmönnum til þess, meðan þingið stendr yfir að rannsaka málefni, sem eru áríðandi fyrir almenning. Þingdeildin getr veitt nefndum þessum rétt á að heimta skýrslur, munnlegar og bréflegar, bæði af embættismönnum og einstökum mönnum. — ''23. gr.'' Engan skatt má á leggja, né breyta, né af taka nema með lagaboði; ekki má heldr taka lán, er skuldbindi Ísland, né selja eða með öðru móti láta af hendi neina af jarðareignum landsins, nema slíkt sé með lagaboði ákveðið. — ''24. gr.'' Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. — ''25. gr.'' Fyrir hvert reglulegt alþingi, undir eins og það er saman komið, skal leggja frumvarp til fjárlaga fyrir Ísland fyrir tveggja ára fjárhagstímabilið, sem í hönd fer. Með tekjunum skal telja bæði ið fasta tillag og aukatillagið, sem samkvæmt lögum um ina stjórnarlegu stöðu Íslands í ríkinu 2. janúar 1871, 5. gr. sbr. 6. gr., er greitt úr inum almenna ríkissjóði til inna sérstaklegu gjalda Íslands, þó þannig, að greiða skuli fyrir fram af tillagi þessu útgjöldin til innar æztu innlendu stjórnar Íslands og fulltrúa stjórnarinnar á alþingi, eins og þau verða ákveðin af konunginum. — Gjöld, sem ákveðin eru með eldri lögum, tilskipunum, konungsúrskurðum eða öðrum gildum ákvörðunum, skulu, þangað til breyting verðr á því gjörð með lögum, bæði í frumvarpinu til fjárlaganna og í þeim sjálfum færð til með þeim upphæðum, sem einu sinni eru ákveðnar, nema krafizt sé sérstaklega viðbótar fyrir ið einstaka fjárhagstímabil eða hún veitt. — Frumvarp til fjárlaganna og eins frumvörp til fjáraukalaga skal jafnan fyrst leggja fyrir neðri deild alþingis. — ''26. gr.'' Hvor þingdeild kýs yfirskoðunarmann, og skulu þeim veitt laun fyrir starfa sinn. Yfirskoðunarmenn þessir eiga að gagnskoða ina árlegu reikninga um tekjur og gjöld landsins, og gæta þess, að tekjur landsins séu þar allar taldar og að ekkert hafi verið út goldið án heimildar. Þeir geta krafizt að fá allar skýrslur þær og skjöl, sem þeim þykir þurfa. Síðan skal safna þessum ársreikningum fyrir hvert tveggja ára fjárhagstímabil í einn reikning og leggja hann fyrir alþingi ásamt með athugasemdum yfirskoðunarmanna, og skal því næst samþykkja hann með lagaboði. — ''27. gr.'' Ekkert lagafrumvarp má samþykkja til fullnaðar fyr en það hefir verið rætt þrisvar sinnum í hvorri þingdeildinni um sig. — ''28. gr.'' Þegar lagafrumvarp er samþykt í annarihvorri þingdeildinni, skal það lagt fyrir hina þingdeildina í því formi, sem það er samþykt. Verði þar breytingar á gjörðar, gengr það aftr til fyrri þingdeildarinnar. Verði hér aftr gjörðar breytingar, fer frumvarpið að nýju til hinnar deildarinnar. Gangi þá enn eigi saman, ganga báðar deildirnar saman í eina málstofu, og leiðir alþingi þá málið til lykta eftir eina umræðu. Þegar alþingi þannig myndar eina málstofu, þarf til þess, að gjörð verði fullnaðarályktun á máli, að tveir þriðjungar þingmanna úr hvorri deildinni um sig séu á fundi og eigi þátt í atkvæðagreiðslunni; ræðr þá atkvæðafjöldi úrslitum um in einstöku málsatriði, en til þess að lagafrumvarp, að undan skildum frumvörpum til fjárlaga og fjáraukalaga, verði samþykkt í heild sinni, þarf aftr á móti að minsta kosti að tveir þriðjungar atkvæða þeirra, sem greidd eru, séu með frumvarpinu. — ''29. gr.'' Alþingi sker sjálft úr, hvort þingmenn þess séu löglega kosnir. — ''30. gr..'' Sérhver nýr<sup>3</sup> þingmaðr skal vinna eið að stjórnarskránni, undir eins og búið er að viðrkenna, að kosning hans sé gild. — ''31. gr.'' Alþingismenn eru eingöngu bundnir við sannfæringu sína, og eigi við neinar reglur frá kjósendum sínum. — Embættismenn þeir, sem kosnir verða til alþingis, þurfa ekki leyfi stjórnarinnar til þess að þiggja kosninguna, en skyldir eru þeir til, án kostnaðar fyrir landsjóðinn að annast um, að embættisstörfum þeirra verði gegnt á þann hátt, sem stjórnin álítr nægja. — ''32. gr.'' Meðan alþingi stendr yfir má ekki taka neinn alþingismann fastan fyrir skuldir án samþykkis þeirrar deildar, er hann sitr í, né heldr setja hann í varðhald eða höfða mál á móti honum, nema hann sé staðinn að glæp. — Enginn alþingismaðr verðr krafinn til reikningsskapar utan þings fyrir það, sem hann hefir talað á þinginu, nema þingdeildin, sem í hlut á, leyfi. — ''33. gr.'' Komist sá, sem löglega er kosinn, í einhverjar þær kringumstæður, sem svifta kjörgengi, missir hann rétt þann, sem kosningunni fylgir. — ''34. gr.'' Landshöfðingjanum skal heimilt vegna embættisstöðu sinnar að sitja á alþingi, og á hann rétt á að taka þátt í umræðum eins oft og hann vill, en gæta verðr hann þingskapa. — Stjórnin getr einnig veitt öðrum manni umboð til að vera á þingi við hlið landshöfðingja og að láta því í té skýrslur þær, sem virðast nauðsynlegar. Í forföllum landshöfðingja má veita öðrum umboð til þess að semja við þingið. — Atkvæðisrétt hefir landshöfðinginn eða sá, sem kemr í hans stað, því að eins, að þeir séu jafnframt alþingismenn. — ''35. gr.'' Hvor þingdeildin um sig og eins ið sameinaða alþingi kýs sjálft forseta sinn og varaforseta. — ''36. gr.'' Hvorug þingdeildin má gjöra ályktun um neitt, nema að minsta kosti tveir þriðjungar þingmanna séu á fundi og greiði þar atkvæði. — ''37. gr.'' Heimilt er hverjum alþingismanni að bera upp í þeirri þingdeildinni, sem hann á sæti í, sérhvert opinbert málefni, ef hún leyfir það, og beiðast þar um skýrslu. — ''38. gr.'' Hvorug þingdeildin má taka við einnu málefni, nema einhver þingdeildarmanna taki það að sér til flutnings. — ''39. gr.'' Þyki þingdeildinni ekki ástæða til að gjöra ályktun um eitthvert málefni, þá getr hún vísað því til landshöfðingjans eða ráðgjafans. — ''40. gr.'' Fundir beggja þingdeildanna og ins sameinaða alþingis skulu haldnir í heyrandi hljóði. Þó getr hlutaðeigandi forseti eða svo margir þingmenn, sem tiltekið er í þingsköpunum, krafizt að öllum utanþingsmönnum sé vísað burt, og skal þá þing það, er hlut á að máli, skera úr, hvort ræða skuli málefnið í heyrandi hljóði eða á heimulegum fundi. — ''41. gr.'' Þingsköpin handa inu sameinaða alþingi og báðum deildum þess skulu sett með lagaboði. — ''IV.'' — ''42. gr.'' Skipun dómsvaldsins verðr ei ákveðin nema með lagaboði. — ''43. gr.'' Dómendr eiga rétt á að skera úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvaldanna. Þó getr sá, sem þar um leitar úrskurðar, ekki komið sér hjá að hlýða yfirvaldsboðinu í bráð með því að skjóta málinu til dóms. — ''44 gr.'' Dómendr skulu í embættisverkum sínum fara einungis eftir lögunum. Þeim dómendum, sem ekki hafa að auk umboðs-störf á hendi, verðr ekki vikið úr embætti nema með dómi, og ekki verða þeir heldr fluttir í annað embætti á móti vilja þeirra, nema þegar svo stendr á, að verið er að koma nýrri skipun á dómstólana. Þó má veita þeim dómara, sem orðinn er fullra 65 ára gamall, lausn frá embætti, en eigi skal hann missa neins í af launum sínum. — ''V.'' — ''45. gr.'' In evangeliska lúterka kyrkja skal vera þjóðkyrkja á Íslandi, og skal ið opinbera að því leyti styðja hana og vernda. — ''46. gr.'' Landsmenn eiga rétt á að stofna félög til að þjóna guði með þeim hætti, sem bezt á við sannfæringu hvers eins; þó má ekki kenna eða fremja neitt, sem er gagnstætt góðu siðferði og alsherjar reglu. — ''47. gr.'' Enginn má neins í missa af borgaralegum og þjóðlegum réttindum fyrir sakir trúarbragða sinna, né heldr má nokkur fyrir þá sök skorast unndan almennri félagsskyldu. — ''IV.'' — ''48. gr.'' Sérhver sá, sem tekinn er fastr, skal leiddr fyrir dómara svo fljótt sem auðið er. Megi þá eigi jafskjótt láta hann lausan aft, ber dómaranum svo fljótt sem verðr, og í seinasta lagi áðr en 3 dagar séu liðnir frá því, að sá, sem tekinn er fastr, var leiddr fyrir dómara, að leggja á úrskurð, er bygðr sé á tilgreindum ástæðum, um, hvort hann skuli settr í varðhald, og megi láta hann lausan móti veði, þá skal ákveðið í úrskurðinum, hvert eða hversu mikið það skuli vera. — Úrskurði þeim, sem dómarinn kveðr upp, má sjá, sem í hlut á, þegar skjóta sér í lagi til æðra dóms. — Engan mann má setja í gæzluverðhald fyrir yfirsjón, er að eins varðar fésekt eða einföldu fangelsi. — ''49. gr.'' Heimilið er friðheilagt. Ekki má gjöra húsleit né kyrrsetja bréf og önnur skjöl og rannsaka þau, nema eftir dómsúrskurði, ef lögin ekki gjöra sérlega undantekning. — ''50. gr.'' Eignarréttrinn er friðhelgr. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína, nema almenningsþörf krefji; þarf til þess lagaboð og komi fult verð fyrir. — ''51. gr.'' Öll bönd þau, er hamla frelsi í atvinnuvegum og jafnrétti manna til atvinnu og eigi eru bygð á almenningsheillum, skal af taka með lagaboði. — ''52. gr.'' Sá sem ekki getr séð fyrir sér og sínum, og sé hann ekki skyldu-ómagi annars manns, skal eiga rétt á að fá styrk úr almennum sjóði, en þá skal hann háðr vera skyldum þeim, er lögin áskilja. — ''54. gr.'' Hafi foreldrar eigi efni á að fræða sjálf börn sín eðr séu börnin munaðarlaus og öreigar, er það skylda ins opinbera að sjá þeim fyrir uppfræðingu og framfæri. — ''54. gr.'' Hver maðr á rétt á að láta í ljós hugsanir sínar á prenti; þó verðr hann að ábyrgjast þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar tálmanir fyir prentfrelsið má aldrei innleiða. — ''55. gr.'' Rétt eiga menn á að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi, án þess að leyfi þurfi að sækja til þess. Ekkert félag má leysa upp með stjórnarráðstöfun. Þó má banna félög um sinn, en þá verðr þegar að höfða mál gegn félaginu, til þess það verði leyst upp. — ''56. gr.'' Rétt eiga menn á að safnast saman vopnlausir. Lögreglustjórninni er heimilt að vera við almennar samkomur. Banna má mannafundi undir berum himni, þegar uggvænt þykir, að af þeim leiði óspektir. — ''57. gr.'' Sérhver vopnfær maðr er skyldr að taka sjálfr þátt í vörn landsins eftir því, sem nákvæmar kann að verða fyrir mælt þar um með lagaboði. — ''58. gr.'' Rétti sveitarfélaganna til að ráða sjálf málefnum sínum með umsjón stjórnarinnar skal skipað með lagaboði. — ''59. gr.'' Skattgjalda-málum skal koma fyrir með lagaboði. — ''60. gr.'' Öll sérstakleg réttindi, er lögin hafa bundð við aðal, nafnbætr og tign, skulu vera af tekin. — ''VII.'' — ''61. gr.'' Uppástungur, hvort heldr er til breytinga eðr viðauka á stjórnarskrá þessari, má bera upp bæði á reglulegu alþingi og auka-alþingi. Nái uppástungan um breytingu á stjórnarskránni samþykki beggja þingdeildanna, skal leysa alþingi upp þá þegar og stofna til almennra kosninga af nýju. Samþykki ið nýkosna alþingi ályktunina óbreytta og nái hún staðfestingu konungs, þá hefir hún gildi sem stjórnarlög. — ''62. gr.'' Stjórnarskrá þessi öðlast gildi 1. dag ágústm. 1874, jafnhliða inum nákvæmari reglum til bráðabirgða, sem leiðir af þeim ákvörðunum um stundar sakir, sem hér koma á eftir. —
</div>

<div style="text-align: center;">''Akvarðanir um stundarsakir.''</div>

<div style="text-align: justify;">
''1.'' [sjá nú: l. um kosn. til alþ. 14. sept. 1877]. — ''2.'' Þangað til lög þau, sem getið er um í 3. gr., koma út, skal hæsti-réttr ríkisins dæma mál þau, er alþingi höfðar á hendr ráðgjafanum fyrir Ísland fyrir afbrigði gegn stjórnarskránni, eftir þeim málsfærslu-reglum, sem gilda við téðan rétt. — ''3.'' [sjá nú: l. um þingsköp handa alþ. Isl. 7. apríl 1876]. — ''4.'' [fallið burt af sjálfu sér með árinu 1875].
</div>

<hr style="background-color: #000000; border: 0; height: 1px; width: 5rem;">

<div style="font-size: 0.8rem; margin-top: 0;">1) Þannig í texta stjórnarinnar (á að vera: hefði).<br>2) Þannig í texta stjórnarinnar (á að vera: er).<br>3) Án efa er hér með „nýr“ átt við þann, er eigi hefir fyrri á þingi setið, en als ekki tilgangrinn að gamlir þingmenn skuli vinna eið á ný í hvert sinn, sem þeir eru endrkosnir. Engu að síðr hefir þessi grein verið skilin í gagnstæða átti í framkvæmdinni til þessa (sbr. alþ. tíð. 1881. II, 5.)</div>

<div style="line-height: 2;"> </div>

<hr style="background-color: #000000; border: 0; height: 1px; margin: auto; width: 5rem;">

<div style="line-height: 0.1;"> </div>

<hr style="background-color: #000000; border: 0; height: 1px; margin: auto; width: 5rem;">

Melding:Common.css

2024-09-24T04:46:14Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

*
{
font-family: sans-serif;
}

li
{
text-align: left;
}

#mw-content-text
{
text-align: justify;
}

.wikitable td
{
text-align: left;
}

/* Forsíða */

@media all and (min-width: 1000px)
{
.frontpageColumn
{
flex: 1;
padding: 15px;
}

.frontpageContainer
{
display: flex;
}
}

/* Stjórnartíðindi */

.contentsTable
{
white-space: nowrap;
}

.budget
{
border-spacing: 0;
text-align: right;
}

.budget td
{
padding: 2px 4px;
}

.wrapText
{
white-space: normal;
}

Snið:Stjórnartíðindi

2024-09-23T06:16:53Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{|class="wikitable"
|-
|style="white-space: nowrap;"|Stjórnartíðindi {{{ár}}}. {{{deild}}}. {{{tölublað}}}.<br>{{{tölublað_útgáfa}}}.
{{#if: {{{efni_númer|}}}{{{efni_útgáfa|}}} |
{{!}}style="white-space: nowrap;"{{!}}Nr. {{{efni_númer}}}.<br>{{{efni_útgáfa}}}.
}}
|style="font-size: small;"|Fyrri: {{{fyrri}}}<br>Næst: {{{næst}}}
|}

Lagasafn handa alþýðu (1885)

2024-09-19T14:53:59Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

<div style="font-size: 0.8rem;">
Stafsetning fylgir venjum þess tíma þegar efnið var gefið út. Töluvert er um ósamræmi í staf- og greinarmerkjasetningu en einnig augljósar villur sem þó eru látnar halda sér.
</div>

<hr style="border: 0; border-bottom: 1px dashed #999999; margin: 30px 0;">

<div style="text-align: center;">
<span style="font-size: 3rem; letter-spacing: 0.4rem;">LAGASAFN</span>

<span style="font-size: 1.9rem; word-spacing: 2rem;">HANDA ALÞÝÐU.</span>

<div style="line-height: 2;"> </div>

<hr style="background-color: #000000; border: 0; height: 1px; margin: auto; width: 5rem;">

<div style="line-height: 2;"> </div>

<span style="font-size: 1.2rem;>'''Jón Ólafsson'''</span>

<span style="font-size: 0.8rem;">hefir búið til prentunar fyrir</span>

<span style="font-size: 1.1rem;>'''ið íslenzka þjóðfrelsisfélag'''.</span>

<div style="line-height: 2;"> </div>

<span style="font-size: 0.8rem;">I. hefti.</span>

<div style="line-height: 4;"> </div>

<hr style="background-color: #000000; border: 0; height: 1px; margin: auto; width: 5rem;">

<div style="line-height: 3;"> </div>

<span style="font-size: 1.3rem;>'''Reykjavík'''.</span>

<span style="font-size: 1rem;>Á kostnað félagsins.</span>

<span style="font-size: 0.9rem;">Prentsmiðja <span style="font-family: monospace; font-size: 0.8rem;">EINARS ÞÓRÐARSONAR</span></span>

<span style="font-size: 0.9rem;">1885.</span>
</div>

<div style="border: 0; border-bottom: 1px dashed #999999; font-size: 0.75rem; margin: 30px 0; text-align: center;">Efnisyfirlit</div>

*[[Lagasafn handa alþýðu (1885)/Stjórnar-stöðu-lögin|Stjórnar-stöðu-lögin]]
*[[Lagasafn handa alþýðu (1885)/Stjórnarskráin|Stjórnarskráin]]
*[[Lagasafn handa alþýðu (1885)/Kosninga-lögin|Kosninga-lögin]]
*[[Lagasafn handa alþýðu (1885)/Sveitastjórnar-lögin|Sveitastjórnar-lögin]]

<div style="border: 0; border-bottom: 1px dashed #999999; font-size: 0.75rem; margin: 30px 0; text-align: center;">blaðsíða 50</div>

''Lögunum í safni þessu er ekki raðað eftir aldri; en síðar, er bindinu er lokið, verðr látið koma tvens konar <span style="letter-spacing: 0.2rem;">yfirlit</span> yfir innihaldið, bæði eftir aldri og efni; auk þess verðr nákvæmt orðaregistr látið fylgja, sem mjög auðvelt verðr að finna í hvað eina.''

''Auk þessa heftis kemr og út í vor <span style="font-style: normal;">'''Tímarit'''</span> félagsins. Fjölgi félagsmönnum að mun, kemr <span style="font-style: normal;">'''stórt'''</span> hefti næst út af <span style="font-style: normal;">'''safninu'''</span>. Þar verðr t. d. meðal annars í: fátækra-reglugjörðin, bæjarstjórnar-lög kaupstaðanna, landamerkjalögin, l. um bygging og ábúð jarða, hjúa-lögin, aukatekju-reglugjörðin o. fl., o. fl.''

''Félagsmenn fá ókeypis alt, sem félagið gefr út.''

''☞ Árstillag félagsmanna er 1 kr. 50 aur.''

''⁶⁄₅. ’85.''

Lög Íslands: Öll þau, er nú gilda

2024-09-19T00:38:39Z

Stefán Örvar Sigmundsson: Ný síða: *Lög Íslands: Öll þau, er nú gilda (1914–1924) **''Lög Íslands: Öll þau, er nú gilda. I. bindi'' (1914), Einar Arnórsson (1880–1955) **''Lög Íslands: Öll þau,...

*Lög Íslands: Öll þau, er nú gilda (1914–1924)
**''[[Lög Íslands: Öll þau, er nú gilda. I. bindi]]'' (1914), Einar Arnórsson (1880–1955)
**''[[Lög Íslands: Öll þau, er nú gilda. II. bindi]]'' (1924), Einar Arnórsson (1880–1955)

Forsíða

2024-09-19T00:34:57Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

__NOTOC__
LagaWiki er verkefni sem hefur það markmið að birta [[íslensk lög]] frá þjóðveldisöld til dagsins í dag á wiki-sniði. Áhersla er lög fyrst og fremst á birtingu laga frekar en lögskýringar eða söguskýringar. Ábyrgðarmaður verkefnisins er [https://stefanorvar.is/ Stefán Örvar Sigmundsson] en [https://kjarrval.is/ Svavar Kjarrval] er sérlegur ráðgjafi. Allt efni hér hefur einnig verið gefið til [https://is.wikisource.org/ Wikiheimilda].

==Efnisyfirlit==
===Lög===
{|class="wikitable" style="width: 100%;"
|-
!colspan="2" style="font-size: large; padding-bottom: 20px; padding-top: 20px; text-align: left;"|[[Grágás]]
|-
|Lagasafn þjóðveldistímabilsins (930 – 1262/64) og fram að lögtöku ''[[Járnsíða|Járnsíðu]]''. Byggt á Gulaþingslögum frá Noregi.
|Alþingi
|-
!colspan="2" style="font-size: large; padding-bottom: 20px; padding-top: 20px; text-align: left;"|[[Járnsíða]]
|-
|Lögbók lögtekin 1271 til 1273. Feldi úr gildi lög þjóðveldisins. Í gildi fram að lögtöku ''[[Jónsbók]]ar''. Byggt á Frostaþingslögum frá Noregi.
|Alþingi<br>Noregskonungur
|-
!colspan="2" style="font-size: large; padding-bottom: 20px; padding-top: 20px; text-align: left;"|[[Kristinréttur Árna Þorlákssonar]]
|-
|Guðslög samþykkt 1275. Samin af Árna Þorlákssyni (1237–1298) biskupi í Skálholti. Í gildi fram að lögtöku kirkjuordinansíu Kristjáns III. Eru enn í gildi að hluta.
|Alþingi<br>Noregskonungur<br>Erkibiskup í Niðarósi
|-
!colspan="2" style="font-size: large; padding-bottom: 20px; padding-top: 20px; text-align: left;"|[[Jónsbók]]
|-
|Lögbók lögtekin 1281. Feldi úr gildi ''[[Járnsíða|Járnsíðu]]''. Er enn í gildi að hluta.
|Alþingi<br>Noregskonungur
|-
!colspan="2" style="font-size: large; padding-bottom: 20px; padding-top: 20px; text-align: left;"|[[Dönsk lög]]
|-
|Lögbók lögtekin 1683 í Danmörku. Lögtekin að hluta á Íslandi.
|Alþingi<br>Dana- og Noregskonungur
|-
!colspan="2" style="font-size: large; padding-bottom: 20px; padding-top: 20px; text-align: left;"|[[Norsk lög]]
|-
|Lögbók færð Noregi 1687. Lögtekin að hluta á Íslandi.
|Alþingi<br>Dana- og Noregskonungur
|-
!colspan="2" style="font-size: large; padding-bottom: 20px; padding-top: 20px; text-align: left;"|[[Stjórnartíðindi]]
|-
|Tímarit birtinga laga og stjórnvaldaerinda. Gefið út síðan 1874.
|Alþingi<br>Forseti Íslands
|}

===Sáttmálar===
{|class="wikitable" style="width: 100%;"
|-
!colspan="2" style="font-size: large; padding-bottom: 20px; padding-top: 20px; text-align: left;"|[[Kílarsáttmálinn]]
|-
|Sáttmáli undirritaður 1814 sem færði yfirráð yfir Íslandi formlega frá Noregi til Danmerkur.
|Danmörk–Noregur<br>Sameinað konungsríki Stóra-Bretlands og Írlands<br>Svíþjóð
|}

==Hugtök og útgáfur==
{|class="wikitable" style="width: 100%;"
|-
!Orðskýringar
|-
|<div class="frontpageContainer">
<div class="frontpageColumn">
<p>'''Lög'''</p>
<p>Lög eru samstæða reglna sem eru búin til og framfylgt af félagslegum eða opinberum stofnunum í ákveðinni lögsögu. Sá einstaklingur eða stofnun sem setur lög er nefndur löggjafi.</p>
</div>
<div class="frontpageColumn">
<p>'''Lögbók'''</p>
<p>Lögbók er heildstætt safn allra gildandi laga fyrir ákveðna lögsögu. Slíkar bækur voru algengar á fyrri tímum þegar fá lög giltu og hægt var að koma þeim öllum fyrir í einni bók.</p>
</div>
<div class="frontpageColumn">
<p>'''Lagasafn'''</p>
<p>Lagasafn er safn laga fyrir ákveðna lögsögu sem annað hvort tekur til afmarkaðra málefna eða inniheldur öll gildandi lög. Slíkt söfn eru uppfærð eftir því sem lög taka breytingum.</p>
</div>
</div>
|-
!Alþingi
|-
|<div class="frontpageContainer">
<div class="frontpageColumn">
<p>'''Hvað eru ''Alþingistíðindi''?'''</p>
<p>Fyrir hvert þing Alþingis milli 1845 og 2009 voru gefin út á prent ''Alþingistíðindi''. Þau innihalda efni þingfunda og þingskjala sem og ýmisleg yfirlit yfir starfsemi þingsins. Eftir 2009 er slíkt efni einungis fáanlegt á vef Alþingis undir heitinu Þingtíðindi. Birting samþykktra lagafrumvarpa í formi þingskjala í ''Alþingistíðindum''/Þingtíðindum telst ekki formleg birting þeirra enda hafa þau ekki hlotið staðfestingu forseta Íslands í ríkisráði né laganúmer af hálfu Stjórnarráðs Íslands.</p>
</div>
</div>
|-
!Helstu útgáfur stjórnvalda
|-
|<div class="frontpageContainer">
<div class="frontpageColumn">
<p>'''''Stjórnartíðindi'''''</p>
<p>Til þess að lög taki gildi á Íslandi skulu þau birt í ''Stjórnartíðindum'' eftir samþykki Alþingis og staðfestingu forseta Íslands. Í ''Stjórnartíðindum'' eru einnig birtar reglugerðir, forsetaúrskurðir og samningar við erlend ríki. Dómsmálaráðuneytið annast birtingu ''Stjórnartíðinda''.</p>
</div>
<div class="frontpageColumn">
<p>'''''Lagasafn: Íslensk lög'''''</p>
<p>Tvisvar til þrisvar á ári er útbúið lagasafn þar sem öll ný íslensk lög og breytingar á lögum eru felldar inn í heildstætt safn allra gildandi laga. Nefnd á vegum dómsmálaráðuneytisins annast uppfærslu lagasafnsins sem Alþingi birtir á vef sínum. Milli 1931 og 2007 var lagasafnið gefið út á prent 11 sinnum.</p>
</div>
<div class="frontpageColumn">
<p>'''''Lögbirtingablað'''''</p>
<p>Ólíkt því sem nafnið kann að gefa til kynna þá er ''Lögbirtingablað'' ekki blað þar sem lög eru birt heldur blað þar sem auglýsingar eru birtar samkvæmt lögum. Sýslumaðurinn á Suðurlandi annast birtingu ''Lögbirtingablaðs''.</p>
</div>
</div>

<hr>

<div class="frontpageContainer">
<div class="frontpageColumn">
<p>'''Hver er munurinn á ''Stjórnartíðindum'' og ''Lagasafni: Íslensk lög''?'''</p>
<p>Í ''Stjórnartíðindum'' eru lög birt eins og þau eru samþykkt af Alþingi og staðfest af forseta Íslands. Í ''Lagasafni: Íslensk lög'' eru einungis gildandi lög hvers tíma. Þegar breytingar eru gerðar á lögum er textanum í lagasafninu breytt í samræmi við þær – svo sem með því að fella út lagagreinar eða jafnvel lög í heild sinni – en efni ''Stjórnartíðinda'' taka aldrei breytingum. Þegar ný lög eru samþykkt eru þau birt í ''Stjórnartíðindum'' og í lagasafninu. Á þeim tímapunkti eru þau eins í báðum útgáfum og nefnast þau stofnlög. Þegar breytingar eru gerðar á áðurnefndum lögum eru breytingarlögin birt í ''Stjórnartíðindum'' – þau lýsa hvaða breytingar skulu gerðar á stofnlögunum – en lagasafnið er síðan uppfært með þeim breytingum sem fyrirskipaðar eru.</p>
</div>
</div>
|-
!Eldri útgáfur stjórnarfyrirmæla
|-
|<div class="frontpageContainer">
<div class="frontpageColumn">
<p>'''''Lovsamling for Island'''''</p>
<p>Jón Sigurðsson (1811–1879) ásamt fleirum gáfu út á árunum 1853 til 1889 alls 21 bindi sem innihéldu „''úrval á mikilvægustu eldri og nýrri lögum og tilskipunum, ályktunum, fyrirmælum og reglugerðum, Alþingisdómum og -samþykktum, stjórnarbréfum, stofnbréfum og gjafabréfum, svo og öðrum skjölum til upplýsingar um réttarfar og stjórnsýslu Íslands''“ eins og segir á tiltilblaði bindanna. Meginhluti efnisins er á dönsku og nær yfir tímabilið 1098 til 1874.</p>
</div>
<div class="frontpageColumn">
<p>'''''Tíðindi um stjórnarmálefni Íslands'''''</p>
<p>Hið íslenzka bókmenntafélag gaf út á árunum 1855 til 1875 árleg hefti sem innihéldu „''helztu konúngsúrksurði, stjórnarráða bréf o. fl.''“ eins og segir í formála fyrsta bindisins. Heftin voru síðan gefin út í þremur bindum yfir tímabilið (1864, 1870 og 1875). Við stofnun stjórnarráðs fyrir Ísland 1874 hófst útgáfa ''Stjórnartíðinda fyrir Ísland'' og var því ekki ástæða fyrir áframhaldandi útgáfu þessa ritsafns.</p>
</div>
</div>
|-
!Eldri útgáfur lagasafna
|-
|<div class="frontpageContainer">
<div class="frontpageColumn">
<p>'''''[[Lagasafn handa alþýðu]]'''''</p>
<p>Á árunum 1887 til 1910 komu út 6 bindi sem innihéldu gildandi lög og stjórnvaldsfyrirmæli frá árunum 1672 til 1909. Að útgáfunni stóðu Magnús Stephensen (1836–1917), Jón Jensson (1855–1915) og Jón Magnússon (1859–1926). Tveimur árum áður hafði Hið íslenzka þjóðvinafélag gefið út eitt bindi undir sama titli í umsjón Jóns Ólafssonar en fyrirhugað áframhald verksins varð aldrei að veruleika.</p>
</div>
<div class="frontpageColumn">
<p>'''''[[Lög Íslands: Öll þau, er nú gilda]]'''''</p>
<p>Árin 1914 og 1924 komu út bindin ''Lög Íslands: Öll þau, er nú gilda'' í umsjón Einars Arnórssonar. Hið fyrra var gefið út af Fjallkonuútgáfunni og innihélt gildandi lög og stjórnvaldsfyrirmæli frá árunum 1275 til 1856 og hið síðara var gefið út af Agli Guttormssyni með efni frá árunum 1874 til 1908.</p>
</div>
</div>
|-
!Eldri útgáfur fornra skjala
|-
|<div class="frontpageContainer">
<div class="frontpageColumn">
<p>'''''Íslenzkt fornbréfasafn''''' (Diplomatarium Islandicum)</p>
<p>Hið íslenzka bókmenntafélag gaf út á árunum 1857 til 1972 í 16 bindum íslenskt fornbréfasafn „''sem hefir inni að halda bréf og gjörninga, dóma og máldaga, og aðrar skrár, er snerta Ísland eða íslenska menn''“ eins og segir á tiltilblaði bindanna. Meginhluti efnisins er á íslensku og nær yfir tímabilið 834 til 1589.</p>
</div>
<div class="frontpageColumn">
<p>'''''Alþingisbækur Íslands'''''</p>
<p>Sögufélag gaf út 17 binda ritröð á 20. öld kallað ''Alþingisbækur Íslands''. Samanstendur hún af gerðabókum Alþingis frá 1570 til 1800 og er unnin upp úr handritum sem Árni Magnússon safnaði saman. Hluti handritanna brann í Árnasafni í Kaupmannahöfn í stórbrunanum 1728.</p>
</div>
</div>
|-
|<div class="frontpageContainer">
<div class="frontpageColumn">
<p>'''''Norges gamle Love'''''</p>
<p>Norska Stórþingið samþykkti árið 1830 að fjármagna útgáfu hinna fornu laga og réttarbóta Noregs. Kom verkið út í fimm bindum og spannar tímabilið frá fyrstu skráðu lögum Noregs til ársins 1387 og inniheldur meðal annars Járnsíðu og Jónsbók hvað Ísland varðar. Margrét Valdimarsdóttir varð handshafi konungsvaldsins í Danmörku 1387 og hófst þá tímabil danskra yfirráða á Norðurlöndum. Hún tók við völdum í Noregi 1388 og í Svíþjóð 1389 en Kalmarsambandið varð að veruleika 1397 og við það sameinuðust Norðurlöndin undir einn konung.
</div>
</div>
|-
|<div class="frontpageContainer">
<div class="frontpageColumn">
<p>'''''Diplomatarium Norvegicum'''''</p>
<p>''Norskt fornbréfasafn'' var gefið út á árunum 1848 til 2011 í 23 bindum og inniheldur texta fornra skjala og bréfa sem varða málefni Noregs. Í einhverjum tilfellum inniheldur safnið einnig efni sem varðar málefni Íslands. Meginhluti efnisins er á fornorrænu, fornnorsku og forndönsku og nær yfir tímabilið frá miðri 11. öld til loka 16. aldar.</p>
</div>
<div class="frontpageColumn">
<p>'''''Regesta Norvegica'''''</p>
<p>''Norsk skrá'' var gefin út á árunum 1989 til 2015 í 10 bindum og inniheldur yfirlitsskrá fornra skjala og bréfa sem varða málefni Noregs. Í einhverjum tilfellum inniheldur skráin einnig efni sem varðar málefni Íslands. Verkið svipar til ''Norsks fornbréfasafns'' en er þó uppflettirit með samantektum á nútíma norsku í stað þess að birta allt efni skjala og bréfa í heild sinni á frummáli.</p>
</div>
</div>
|}

Lagasafn handa alþýðu (1885)/Stjórnar-stöðu-lögin

2024-09-08T10:15:32Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Lagasafn handa alþýðu (1885)}}

<div style="text-align: center;"><span style="font-size: 1.5rem;">Stjórnar-stöðu-lögin.</span></div>

<div style="line-height: 1;"> </div>

<hr style="background-color: #000000; border: 0; height: 1px; margin: auto; width: 5rem;">

<div style="line-height: 1;"> </div>

<div style="text-align: center;">['''1871. — 2. janúar:''' ''L. um ina stjórnarlegu stöðu Íslands í ríkinu.'']</div>

<div style="text-align: justify;">
Vér Chr. IX. o. s. fr. g. k.: Ríkisþing hefir fallizt á lög þessi og vér staðfest þau með samþykki voru: — ''1. gr.'' Ísland er óaðskiljanlegr hluti Danaveldis með sérstökum landsréttindum. — ''2. gr.'' A meðan að Ísland ekki hefir fulltrúa á ríkisþinginu, tekr það engan þátt í löggjöfinni um in almennu málefni ríkisins, en aftr á móti verðr þess ekki krafizt, að Ísland leggi neitt til inna almennu þarfa ríkisins á meðan að svo á stendr. — Um það, hvort Ísland eigi að hafa fulltrúa á ríkisþinginu, verðr að eins ákveðið með lögum, sem bæði ið almenna löggjafarvald ríkisins og ið sérstaklega löggjafarvald Islands samþykkir. — ''3. gr.'' In sérstaklegu málefni Ísland eru þessi: — 1) in borgaralegu lög, hegningarlögin og dómgæzlan, er hér að lýtr; þó verðr engin breyting gjörð á stöðu hæsta-réttar sem æzta dómstóls í íslenzkum málum án þess að ið almenna löggjafarvald ríkisins taki þátt í því; — 2) lögreglumálefni; — 3) kyrkju- og kenslumálefni; — 4) lækna- og heilbrigðismálefni; — 5) sveitar- og fátækramálefni; — 6) vegir og póstgöngur á Íslandi; — 7) landbúnaðr, fiskveiðar, verzlun, siglingar og aðrir atvinnuvegir; — 8) skattamál beinlínis og óbeinlínis; — 9) þjóðeignir, opinberar stofnanir og sjóðir. — ''4. gr.'' Öll gjöld til alþingis og landsstjórnar, er snertir þau málefni, sem nefnd voru í næstu grein á undan, og þar á meðal eftirlaun þau, sem nú eru goldin eða eftirleiðis verða veitt íslenzkum embættismönnum, er hafa fengið lausn frá embætti, eða ekkjum þeirra eða börnum, skulu talin sérstakleg gjöld Íslands. — ''5. gr.'' Til inna sérstaklegu gjalda Íslands skal á ári hverju goldið úr ríkissjóðnum 30 000 rd. [= 60 000 kr.] tillag og í 10 ár 20 000 rd. [40 000 kr.] auka-tillag, sem á þeim 20 árum, sem þá fara í hönd, verðr fært niðr um 1000 rd. [2000 kr.] á ári, þannig að það sé alveg fallið niðr að 30 árum liðnum. Auk afrakstrsins af þjóðeignum Íslands og opinberum sjóðum og af beinlínis og óbeinlínis skattgjöldum, sem nú eru heimt saman eða eftirleiðis verða innleidd á Íslandi, skal talið með inum sérstaklegu tekjum Íslands það endrgjald, vextir af láni og borgun upp í lán eða því um líkt, sem hvílir á íslenzkum sveitarfélögum, stofnunum, embættum eða gjaldþegnum ríkissjóðnum til handa. — Öll skuldaskifti, sem verið hafa hingað til milli ríkissjóðsins og Íslands, eru hér með alveg á enda kljáð. — ''6. gr.'' Gjöldin til innar æztu stjórnar inna íslenzku málefna í Kaupmannahöfn og sömuleiðis til póstferða milli Danmerkr og Íslands skulu greidd úr ríkissjóðnum. — Ef nokkurt gjald verðr lagt á þessar póstferðir til ins sérstaklega sjóðs Íslands, verðr jafnmikið dregið af árstillagi því, sem á kveðið er handa Íslandi í 5. gr. — ''7. gr.'' Þessi lög öðlast gildi 1. dag aprílm. 1871. Frá þessum tíma eru störf þau á enda, sem ríkisþingið hefir haft á hendi um fyrirkomulag á inum sérstaklegu tekjum og útgjöldum Íslands. — Eftir þessu eigi allir hlutaðeigendr sér að hegða.
</div>

<div style="line-height: 2;"> </div>

<hr style="background-color: #000000; border: 0; height: 1px; margin: auto; width: 5rem;">

<div style="line-height: 0.1;"> </div>

<hr style="background-color: #000000; border: 0; height: 1px; margin: auto; width: 5rem;">

Snið:Lagasafn handa alþýðu (1885)

2024-09-08T10:15:01Z

Stefán Örvar Sigmundsson: Ný síða: {|class="wikitable" |- |style="text-align: center;"|Lagasafn handa alþýðu |Lagasafn handa alþýðu (1885)/Stjórnar-stöðu-lögin|Stjórnar-...

{|class="wikitable"
|-
|style="text-align: center;"|[[Lagasafn handa alþýðu (1885)|Lagasafn handa alþýðu]]
|[[Lagasafn handa alþýðu (1885)/Stjórnar-stöðu-lögin|Stjórnar-stöðu-lögin]] • [[Lagasafn handa alþýðu (1885)/Stjórnarskráin|Stjórnarskráin]] • [[Lagasafn handa alþýðu (1885)/Kosninga-lögin|Kosninga-lögin]] • [[Lagasafn handa alþýðu (1885)/Sveitastjórnar-lögin|Sveitastjórnar-lögin]]
|}

Lagasafn handa alþýðu

2024-08-30T16:01:54Z

Stefán Örvar Sigmundsson: Ný síða: *''Lagasafn handa alþýðu'' (1885), Jón Ólafsson (1850–1916) *Lagasafn handa alþýðu (1887–1910) **''Lagasafn handa alþýðu. Fyrsta b...

*''[[Lagasafn handa alþýðu (1885)|Lagasafn handa alþýðu]]'' (1885), Jón Ólafsson (1850–1916)
*Lagasafn handa alþýðu (1887–1910)
**''[[Lagasafn handa alþýðu. Fyrsta bindi (1672–1840)|Fyrsta bindi (1672–1840)]]'' (1890), Magnús Stephensen (1836–1917) og Jón Jensson (1855–1915)
**''[[Lagasafn handa alþýðu. Annað bindi (1841–1872)|Annað bindi (1841–1872)]]'' (1887), Magnús Stephensen (1836–1917) og Jón Jensson (1855–1915)
**''[[Lagasafn handa alþýðu. Þriðja bindi (1872–1886)|Þriðja bindi (1872–1886)]]'' (1888), Magnús Stephensen (1836–1917) og Jón Jensson (1855–1915)
**''[[Lagasafn handa alþýðu. Fjórða bindi (1887–1900)|Fjórða bindi (1887–1900)]]'' (1900), Jón Jensson (1855–1915) og Jón Magnússon (1859–1926)
**''[[Lagasafn handa alþýðu. Fimta bindi (1901–1906)|Fimta bindi (1901–1906)]]'' (1910), Jón Jensson (1855–1915) og Jón Magnússon (1859–1926)
**''[[Lagasafn handa alþýðu. Sjötta bindi (1907–1909)|Sjötta bindi (1907–1909)]]'' (1910), Jón Jensson (1855–1915) og Jón Magnússon (1859–1926)

Járnsíða/Kristindómsbálkur

2024-08-10T14:34:15Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Járnsíða}}
'''1. [Um helga trú]'''

Það er upphaf laga várra Íslendinga sem upphaf er allra góðra hluta að vær skulum hafa og halda kristilega trú. Vær skulum trúa á guð föður almáttkan skapara himins og jarðar. Vær skulum trúa á várn drottin Jhesúm Krist og hans einga sun er getinn er af krafti heilags anda og fæddist af Maríu mey, píndur undir Pílats valdi, krossfestur, deyddur og grafinn, fór niður til helvítis að leysa þaðan alla sína menn. Þriðja dag eftir er hann var deyddur reis hann upp af dauða og var síðan með lærisveinum sínum fjóra tigi daga frá páskadegi og til helga þórsdags og steig þá til himna upp og þaðan skal hann koma á efsta degi þessa heims að dæma hvern eftir sínum verðleika. Vær skulum trúa á helgan anda að hann er sannur guð sem faðir og sunur og þær þrjár skilningar er einn guð. Vær skulum trúa á það allt sem trúir öll kristileg þjóð og heilagra manna samband og heilög kirkja hefir samþykkt með óbrigðilegri staðfestu. Vær skulum trúa synðir firilátast með sannri iðran og skriftagang, með holdi og blóði várs drottins er í messunni helgast með bænahaldi og ölmusugerðum og föstum og með öllum öðrum góðum hlutum er menn gera, hugsa eða mæla. Vær skulum trúa að hvers manns líkamur, er í er kominn heiminn eða koma kann til dómadags, skal þá upp rísa og þaðan af skulu þeir er illa gera þessa heims hafa endalausan ófagnað með djöflinum og hans englum í helvíti. En þeir sem gott hafa gört þessa heims skulu þá fá og hafa eilífan fagnað með guði og öllum helgum í himinríki.

'''2. [Um völd konungs og byskups]'''

Nú af því að guðs miskunn sér til þess þörf hversdaglega ótölulegs lýðs og ímis fjölmennis þá hefir hann skipað tveim sínum þjónum að vera augsýnilega hans umboðsmenn um þessa helga trú og hans heilagt lögmál, góðum mönnum til réttinda en vándum mönnum til refsingar og hreinsanar. Eru þeir tveir, annar konungur en annar byskup. Hefir konungur af guði veraldlegt vald til veraldlegra hluta, en byskup andlegt vald til andlegra hluta og á hvárr þeirra að styrkja annars vald til réttra hluta og löglegra og kennast við sig að þeir hafa vald og yfirboð af sjálfum guði en eigi af sér og fyr því að þeir eru guðs umboðsmenn, hins og annars að það sjá allir að þeirra má á enga lund missa, þess ins þriðja að sjálfur guð virðist að kalla sig með þeirra nöfnum, þá er sá í miklum háska sannlega við guð er þá styrkir eigi með fullkominni ást og hræðslu til síns valds, þess er guð hefir þeim til skipað, þar sem þeir bera svá mikla áhyggju firir landsfólkinu og ábyrgjast firi guði, allra helst þar sem lögin vátta með stöðum eða merkjum svá að hvárki megi höfðingjarnir, ef þeir geyma þessa, nauðga eða þyngja fólkinu og með of mikilli áþyngð, og að eigi megi fávitrir menn synja höfðingjunum löglegrar þegnskyldu firi þrjósku sakir eða skamsýnnar óvisku.

'''3. [Um lýðskyldu við konung]'''

Nú af því að landsfólkið á mikla lýðskyldu að veita konunginum, þá veri það þarflegt að menn varaðist þá myklu villuþoku er mestur hlutur lands þessa hefir svá hörmulega verið blindaður af að í öngu landi finnast dæmi til þar sem teknir hafa verið ímissir menn og kallaðir konungar ranglega á mót lögum hins helga Ólafs konungs og öllum þeim réttyndum er hverr bóndi vildi una af öðrum um sínar erfðir, þjónað oft velbornir menn þeim er varla máttu vera knapar þeirra, sem enn váttar í dag, hvárt þeir misstu fleiri óðala sinna, og svá hitt sama um manna missurnar. Nú að menn þurfi eigi griplandi hendi eða leitandi eftir fara hverr konungur á réttlega að vera í Noregi, þá sé það kunnigt öllum Norðmönnum að Hákon konungur, sun Hákonar konungs, sunarsun Sverris konungs, staðfesti svá og lét í bók setja á Frostaþingi hverr að réttum erfðum á að vera Noregs konungur eftir lögum hins helga Ólafs konungs með ráði og samþykki Magnúss konungs sunar síns, Einars erkibyskups og allra annarra ljóðbyskupa, lendra manna og lærðra, stallara og lögmanna og allra handginginna manna þeirra er þá vóru í hjá og -allra Frostuþingsmanna, og síðan birti þetta Magnús konungur sun hans í öllum hlutum landsins á þingum og samþykktu því allir Noregs menn firi sig og sitt afspringi með réttu þingtaki að þessi skipan skal standa þar um ævinlega sem þá var gör og fylgir nú hér.

'''4. [Hver skal konungur vera í Noregi]'''

Sá skal konungur vera í Noregi er skilgetinn er Noregs konungs sun hinn ellsti, óðalborinn til lands og þegna. En ef eigi er skilgetinn sun til, þá skal sá konungs sun konungur vera þó að hann sé eigi skilgetinn, en ef engi er þessara, þá sé sá konungur að Noregi er óðalborinn er og erfðum er næstur og þá af konunganna ættum kominn. Síðan eftir fráfall konungs, þá sé sjálfboðið konungsefni, byskupum öllum og ábótum, hirðstjórum og lögmönnum með hirð alla að sækja norður til hins helga Ólafs konungs frænda síns og nefni hirðstjórar með sér tólf hina vitrustu bændur úr hverju byskups ríki og sé á för innan fyrsta mánaðar síðan er þeir spyrja konungs líflát. Þá láti konungsefni stefna Eyraþing og sé þar til konungs tekinn og sveri þegnum sínum lög og réttyndi en þeir honum lönd og þegna. Nú ef nokkur lætur sig öðru víss til konungs taka en nú er mælt, þá hefir sá firigört fé og friði og í páfans forboði og allra heilagra manna og eigi kirkjugræfur, og svá hverr er honum fylgir til þess. En ef hirðstjórar eða hirð firinemast þessa ferð, þá eru þeir landráðamenn við konunginn, nema full nauðsyn banni. Er hverr bóndi er nemst þessa ferð, sá er nefndur er, sekur fjóra tigi marka við konung, en konungur meti nauðsynjar með skynsamra manna ráði. En í þessa för fari hverr á sínum kostnaði, en konungur inni þeim allan kostnað sinn er eigi hefir áður konungs fé.

'''5. [Um eiðstaf konungs]'''

Nú að konungur viti sig því heldur skyldugan lög að halda við þegna sína og um að bæta, þá skal hann þenna eiðstaf hafa þá er hann er til konungs tekinn: Þess legg eg hönd á þessa helga dóma og því skýt eg til guðs að eg skal þau kristin lög halda er inn helgi Ólafur konungur hóf og aðrir hans réttir eftirkomandur hafa nú samþykkt í millum konungs og bónda með hvárratveggju samþykkt og góðra manna ráði um að bæta eftir því viti sem guð gefur mér.

'''6. [Um eiðstaf lendra manna og hirðstjóra]'''

Þá skulu og lendir menn og hirðstjórar þenna eiðstaf sverja: Þess leggjum vær hönd á þessa helga dóma og því skjótum vær til guðs og til hins helga Ólafs konungs að vær skulum hollir og trúir vera várum herra konungi, bæði opinberlega og leynilega, og styrkja hann og hans ríki bæði með ráðum og öllum styrk várum. Halda skulum vær og eiða þá er hann hefir svarið öllu landsfólkinu eftir því viti sem guð hefir gefið oss. Svá sé oss guð hollur sem vær satt segjum, gramur ef vær ljúgum.

'''7. [Um eiðstaf bænda og alþýðu]'''

Nú að bændur og alþýða viti sig því skyldugari til hollustu og þegnskyldu og hlýðni við konung, þá skulu þér þenna eið sverja konungi, svá margir menn af fylki hverju sem honum líkar: Þess leggjum vær hönd á þessa helga dóma og því skjótum vær til guðs að vær skulum hollir og trúir vera várum konungi, bæði opinberlega og leynilega, með öllum várum styrk og mátt, svá sem góðir þegnar skulu góðum konungi veita alla löglega þjónustu og lýðskyldu með þeim öllum lögum og hlunnindum sem hinn helgi Ólafur konungur skipaði í millum konungs og bónda með hvárratveggju samþykkt. Svá sé oss guð hollur sem vær satt segjum, gramur ef vær ljúgum. Eru eigi aðeins þeir skyldugir til að ábyrgjast þenna eið er sverja, heldur allir þeir er í konungs lýðskyldu eru, alnir og óbornir, og þeir sem hans eiðs vilja njóta.

Kristinréttur Árna Þorlákssonar

2024-08-09T19:14:44Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

'''1. Um barnaskírn'''

Ala skal barn hvert er borið verður og mannshöfuð er á, þó að nokkur örkyml sé á, og til kirkju færa svá sem fyrst kemst við og skíra láta prest ef honum náir. Elligar skulu konur svá fyrir sjá þegar er þær eru nær barnburðinum að þar sé vatn í hjá. En ef barn er með litlum mætti fætt og nær eigi presti, þá skal skíra hverr sem hjá verður staddur, jafnvel faðir eða móðir ef eigi eru aðrir menn til, og dýfa barninu í vatnið þrysvar og mæla þessor orð meðan: Jón eða Guðrún. Eg skíri þig í nafni föður og sonar og heilags anda. Og skal við þessor orð ekki auka og ekki af taka og eigi skíra nema í vatni. Þó er rétt þó að um sinn sé í drepið eða hellt vatni á eða ausið, ef eigi er ráðrúm að öðru. Raki gerir önga skírn. Íss eða snær gerir og önga skírn nema það þiðni svá að þar verði vatn af. Hann skal bræða ís eða snjó svá að það verði að vatni og ríða eða stökkva á barnið, og því betur er víðara kemur á barnið, og skíri með þeim orðum sem áður var sagt. Berist svá að, að móðir eða faðir skíri barn í þeima nauðsynjum, þá skulu eigi þess kyns guðsifjar skilja hjúskap þeirra. Deyr og barn áður en til prests sé komið og kveðst sá skírt hafa sem með ferr eða í hjá verið þeim er skírði og sannar sögn sína með einseiði, og þikki presti rétt skírt, þá skal það barn kirkjugræft vera en eigi elligar. Kemur barn lífs til prests, þá skal hann veita því alla reiðu þá sem hann er skyldur til, hvárt sem barn virðist honum áður hafa verið rétt skírt eða eigi. Á hverjum degi og sem þarf, jafnvel jóladag eða páskadag, má barn skíra. En hver sem guðsifjar veitir barni, þá er skyldugur til að kenna því credo og pater noster, en faðir og móðir eru skyldug að gæta fyrir alls konar lífsháska fyrir utan sótt sjau vetur. En ef maður heldur barni óskírðu um fimm nætur nauðsynjalaust, gjaldi byskupi sex aura. Heldur hann aðrar fimm nætur, gjaldi byskupi tólf aura. Heldur hann inar þriðju fimm nætur, gjaldi byskupi þrjár merkur. Heldur hann inar fjórðu fimm nætur, gjaldi fimmtán merkur, á hálft konungur en hálft byskup. Heldur hann lengur og deyr barn heiðið, þá er hann útlægur og allt fé hans, á hálft konungur en hálft byskup. Ef skaparfi barns er hjá, þá skal hann færa barn til skírnar og sá maður sem hann biður til. En ef hann er eigi hjá, þá skal bóndi sá færa barn til skírnar sem vist veitir konu þeirri sem barn fæddi. En ef hvárki er þeirra hjá, þá skulu þeir menn færa barn til skírnar sem þar eru lögfastir innanhúss. Ef þeir hafa eigi lið til, þá skulu þeir sem næstir eru. Bóndi er skyldur að ala þá menn sem barn færa til skírnar, þrjá menn fulltíða og barn inn fjórða mann og eyk ef þeim fylgir. En ef hann á minna fé en þingfararkaupi gegni, þá skal hann veita þeim húsrúm og selja þeim mat og hey svá sem búar virða. Goldið skal á fjögurtán nóttum matarverð og heys. En ef bóndi synjar þeim vistar eða þess beina sem hann er skyldur, þá er hann sekur þrim aurum viður þá er vistar er synjað. Ef barn elst í úteyjum þá eru þeir menn skyldir að færa barn til skírnar sem áður var sagt. Sá er skyldur að ljá skips sem beðinn er. Sekur er hann þrim mörkum við byskup ef hann synjar og fara á með þeim hverr sem beðinn er svá sem fyrst má fyrir veðurs sökum. Bóndi er skyldur að ala þá menn, sem utan eru komnir, fimm og barn inn sétta mann. Þeir skulu ferja þá menn aftur út sem utan færðu er barn færðu til skírnar. Ef kona verður léttari á förnum vegi, þá eru förunautar hennar skyldir að færa barn til skírnar eða þeir sem fyrst eru beðnir til. Hverjum manni sjau vetra gömlum eða ellra er skylt að kunna barn að skíra, svá og að kunna credo og pater noster og ave Maria. En ef maður kann eigi fyrir órækðar sakir og hefir hann vit til, þá er hann er tólf vetra gamall, þá er hann sekur þrim mörkum við byskup, því aðeins skal yngri maður barn skíra en sjau vetra ef hann kann atferli og sé engi ellri karlmaður í hjá. Skíra skal kona barn ef eigi eru karlar til og varðar henni slíkt sem karlmanni ef hon kann eigi eða verði eigi rétt að farið þá er þörf verður.

'''2. Um föður að barni'''

Sá skal faðir vera að barni sem móðir segir á hendur, nema hann færist undan með lýritareiði ef það sýnist byskupi eða hans umboðsmanni réttliga vera mega með skynsamra manna ráði. En ef kona deyr og hefir hon eigi sagt til faðernis barni sínu, þá sæki sá sem rétt á á henni þann sem honum þikki líkligastur til vera bæði réttar síns og viðtöku barns og prófast fyrir byskupi. Nú ef hann fellst að prófan, þá haldi sá fyrir lýritareiði sem barn er kennt. En ef sá deyr sem hon kennir barn, þá skal það standa sem hon sagði til á sæingarferð sinni, ef hon sagði eigi tvennt til, og það skal hon sanna með eiði og þær konur sem þá vóru í hjá henni og þá heyrðu orð hennar. Ef þær eru eigi til, þá skal prófa ef nokkurir vissu samvist þeirra eða hvárt nakkvað svari það því sem barnið var fætt að réttri tiltölu. Nú líkist barn í þess ætt, þó að síðarr sé, sem með eiði synjaði, og sýnist svá byskupi og öðrum skilvænum mönnum, þá berr það sér sjálft vitni með prófan samvistar þeirra, svá sem til getnaðartímans heyrir, þá taki sá við barni sínu og bæti meinsæri sitt, en fái þeim fulla fúlgu með sem barn hefir þar til fætt. En ef kona vill eigi segja til faðernis barni sínu, þá sekist hon þrim mörkum við byskup, en barn skal fylgja móður og taka rétt eftir móðurfeður sínum.

'''3. Um yfirferð biskups'''

Næst skírn er helgan sú sem ferming heitir en sumir kalla byskupan; er það staðfesting viðurtekinnar trúar. Skulu allir kristnir menn eftir skírn taka í þessarri staðfesting inn helga anda við álögu byskups handar með crismo. Eru þessar helganir, skírn og ferming, svá samtengðar að hvárgi má annarrar án vera nema dauði komi í millum, því að svá sem hinn helgi andi, er niður ferr af himnaríki yfir vötnin með heilsamligri tilkvámu, gefur fullkomliga hreinsan synðanna í fontinum, svá lér hann og öllum í þessarri staðfesting trúarinnar aukan framleiðiss til miskunnar, og þó að skírnin nægist meinalausum framfarandi til eilífs fagnaðar, þá er þó hjálp þessarrar helganar lifandi mönnum nauðsynlig til styrks og framgöngu móti andskotanum, og vápnar oss með miskunn sjaufalligra dyggða heilags anda. Skulu allir kristnir menn, þeir sem skynsemð og aldur hafa til þess, fastandi og vel skriftaðir taka þessa helgan með mikilli virðing, og eigi oftarr en eitt sinn. Má ferming af öngum fremjast né fullkomast nema af byskupi, og fyrir því og margrar annarrar skyldu sakir skal byskup vitja nauðsynjalaust svá víða sem hann getur á hverjum tólf mánuðum guðligrar hjarðar, hverrar hann er með guðs miskunn og hjálp skyldugur að geyma og leiða til rétts vegar með heilsamligum kenningum, svá sem elskuligur faðir sín börn. En þá er byskup ferr í sýslu sína börn að ferma eða kirkjur að vígja eða aðra þjónustu mönnum að veita hvárt sem hann ferr langt eða skammt, þá eru allir skyldir, þeir sem til eigu og kvaddir verða, að fá honum reiðskjóta tólf ef hann þarf svá, en sá sem fellir þenna skjót er sekur sex aurum við byskup, en sá sem byskupi veitir skal láta krefja reiðskjóta með tvá vátta.

'''4. Um forræði byskups á kirkjum og eignum þeirra'''

Byskup várr skal kirkjum ráða og öllum eignum þeirra og öllum kristnum dómi, svá og tíundum og tilgjöfum þeim sem menn gefa guði og hans helgum mönnum lögliga sér til sáluhjálpar, því að ekki vald megu leikmenn yfir slíkum hlutum eiga utan byskupa skipan. Presta og lærða menn skal byskup til kirkna skipa svá sem máldagar standa til. Ef kirkja brenn eða lestist svá að aðra þarf að gera, þá skal kirkju þar gera sem byskup lofar og svá mikla sem hann vill og þar kirkju kalla sem hann vill. En sá sem kirkju vill gera skal ætla henni áður svá miklar tillögur og heimanfylgju sem byskupi sýnist að hon megi haldast af og hennar þjónustumenn. Hann skal svá hefja smíð að innan tólf mánaða frá því er lestist sé gör svá að tíðir megi í veita ef hann má það. Landeigandi er skyldur að láta gera kirkju á bæ sínum, hverr sem fyrr lét gera, þá skal byskup vígja kirkju er hann vill. Bóndi skal halda kirkjudag þann að jafnlengð hverri of sinn á tólf mánuðum og hjú hans og gestir þeir sem þar eru fyrir um nóttina og þeir menn sem þangað leggja tíund sína svá að byskup vill. Guði skal hverr maður kirkju gera en eigi sjálfum sér til afla eða nokkurra forræða.

'''5. Um kirkjuvígslu'''

Vígja skal kirkju síðan er gör er, en sá sem vígja lætur skal gera sæmiliga veislu móti byskupi og fái til þá hluti sem hafa þarf. En þar sem ef er á hvárt kirkja er vígð eða eigi, þá skal vígja láta, því að eigi er það endurnýjað sem engi veit fyrr gört vera. En ef kirkja brenn upp eða annars kostar lestist svá að niður fellur öll eða meiri hlutur, þá skal vígja endurgörva kirkju. En þó að kirkjuráf brenni upp, funi og niður falli lítill hlutur af veggjum, þá skal eigi vígja endurbætta kirkju, því að í veggjum vígist kirkja þó að altari sé niður fallið, ruglað eða úr stað fært, eða altarissteinn sé ljótliga brotinn. Þá skal það vígja, en eigi raskar það kirkjuvígslunni, þó má og syngja í kirkju að óvígð sé. En ef spillt hefir kirkju eða kirkjugarði öfundarblóð, hóran eða annarr líkamslosti, þá má eigi syngja í þeirri kirkju, hvárt sem hon hefir verið vígð eða óvígð, fyrr en byskup hefir hreinsað með vígðu vatni og slíkum söng sem þar er til settur. Svá hið sama skal hreinsa þar sem bannsettur maður hefir verið grafinn í kirkjugarði, svá og ef maður er lostinn heiftugri hendi í kirkju eða kirkjugarði, þó að eigi komi blóð út, en hvergi spillir kirkju öfundarlaust blóð.

'''6. Um kirkna þyrmsl og kirkjugarða'''

Eftir heilagra feðra setning og skipan guðs laga og manna skulum vér þyrma kirkjum og kirkjugörðum svá að hvað sem hverr hefir gört og flýr hann í kirkju eða kirkjugarð sér til hjálpar, þá skal hann friðheilagur vera fyrir hverjum manni meðan hann er þar, utan þá menn sem drepa menn til fjár sér eða í kirkju eða kirkjugarði drepa menn eða særa, því að í þeim hlut sem maður brýtur lögin þá er hann eigi verður þeirra að njóta. Nú að þessum fráteknum, þá skal prestur sá er að þeirri kirkju syngur hjálpa honum svá að hann deyi eigi af frosti, matleysi eða drykkleysi, ef honum geta eigi frændur eða vinir hólpið. En hverr sem meinar presti eða öðrum þessar hjálpir að veita þeim sem í kirkju eða kirkjugarð flýr eða draga hann út úr kirkju eða kirkjugarði með valdi eða vælum eða með einshverjum svikum, þá skulu slíku sakaðir vera sem þeir hafi drepið hann í kirkju og vera í banni þar til sem þeir verða leystir eftir byskups ráði. Skal byskup eða aðrir forstjórar heilagrar kirkju þiggja þeim sem til kirkju flýr lífs grið og lima, en annars kostar skulu þeir bæta fyrir afbrot sín eftir lögum sem misgerðu. Svá er skylt að veita allar þyrmslur óvígðum kirkjum sem þeim er vígðar eru, þar sem messur eru sungnar að ráði byskups þess sem þar átti vald yfir, því að eigi er það þolandi að þeir staðir sé saurgaðir með ofdirfð í vándum verkum sem áður eru helgaðir með inni æðstu guðs þjónustu. Svá og ef menn berjast í kirkju eða kapellu eða kirkjugarði vígðum, þá eru þeir óbótamenn og á byskup á því og kirkja fimmtán merkur en konungur það sem auk er, nema eigi sé meira, þá skipti þeir konungur og byskup með sér í helminga, nema þeir vili meiri miskunn við þá gera. Hverr sá maður sem brýtur eða brenn heiftugri hendi helga kirkju eða klaustra staði eða í því takmarki umhverfis kirkju sem guðs lög segja, þá er bannsettur og á til páfa lausn að sækja ef hann bætir eigi áður byskup boðar hann bannsettan þar um. Það er og mælt í lögum að maður skal eigi bera vápn í kirkju nauðsynjalaust og eigi setja við kirkjuvegg og eigi leggja á kirkjupalla þá sem fyrir kirkju eru. Slík þyrmsl eru á bænhúsum öllum þeim sem byskup lofar tíðir að. En ef af er brugðið, þá leysi hverr út sitt vápn þrim aurum sá er þangað bar eða láti þau ef hann leysir eigi út innan tveggja mánaða. Taki byskup hálft en kirkja hálft. Ekki varðar um brynjur eða skjöldu eða önnur hlífðarvápn þó að í kirkju komi. Kirkjusóknarmenn skulu halda garði um graftarkirkju hverja eða gjalda þrjár merkur, en hver bóndi sá sem það nemst gjaldi þrjá aura.

'''7. Um kennimanna þyrmsl og kirkjufjár'''

Enn eru fleiri hlutir þeir sem vér erum skyldugir að þyrma rétti heilagrar kirkju og lærðra manna, því að hverr er heiftugri hendi misþyrmir klerk eða klaustramanni, þá er hann í banni af sjálfs síns verki þar til er hann fær lausn eftir guðs lögum með forsjá byskups. Nú eru þeir nokkurir atburðir er maður fellur eigi í bann þó að þess háttar manni veiti tilræði eða högg og skal byskup það skýra og skipa eftir því sem guðs lög segja. Nú þarf að greina um eigur kirkna eða það sem varðveitt er í heilagri kirkju, þó að aðrir eigi, hver refsing á liggur ef því er rangliga raskað. En þessor refsing á tveföld að vera, forboð og fégjald, því að hverr sá sem heldur rangliga með illvilja eða rænir fé heilagrar kirkju, þá er hann fyrir það forboðandi. Í annan stað skal hann bæta fé slíku sem dæmir á hendur honum byskup eða lögligur hans dómandi um þetta mál, svá sem hann sér réttast fyrir guði eða þeir sem hann skipar til. Svá og hverr sem rænir eða stel úr kirkju, hverr sem á þá skal þessor tvæföld hegning fyrir koma að guðs lögum, forboð og fégjald, og forðast hann eigi því heldur réttliga refsing af veraldarhöfðingjum.

'''8. Um það ef maður lýstur mann í kirkju eða garði'''

Ef maður lýstur mann heiftugri hendi, með hverju sem hann lýstur eða særir eða til dauðs drepur, í kirkju eða kirkjugarði, eða innan þeirra takmarka sem hver kirkja eignast umhverfis sig, sér til sæmðar en þeim til friðar er þangað flýja og verðugir eru kirkjufriðar að njóta, þá er sá óbótamaður sem fyrr segir sem friðinn braut, en sá sem lostinn var eða særður taki rétt sinn hálfu meira, en í öngum stað öðrum, en fé þess sem víg vakði skal fá til kirkjuvígslu, fyrr en í konungs garð gangi eða byskups. Ef maður veitir manni athlaup eða sár með einshverju vápni því sem fyrirboðið er að bera í kirkju eða í kirkjugarð eða til dauðs drepur, og verði hann í því aftekinn. Hann og hans sár eru ógild að því sinni bæði konungi og svá frændum þó að hann verði í því aftekinn og eigi að kirkju græfur. Svá er og mælt um alla þá menn sem honum veita lið með vápnum ef þeir fá mein af. En ef þeir verða grafnir í kirkjugarði að nauðgum forræðismönnum, þá standi kirkjan þjónustulaus til þess sem kirkjusóknarmenn flytja þá í brott. Enn er svá mælt að ef sá maður hefir fyrri spekðarmaður verið og bjóða frændur að sæma kirkju þá sem friður var á brotinn af gjöldum ef nokkur verða, eða öðrum fjárhlutum ins dauða, þá sé byskup það sem honum sýnist.

'''9. Af testamentis'''

Skipan sú sem menn gera á síðustum dögum heitir testamentum; er það birting og vitnisburður hugskotsins, og er skipað af helgum feðrum í guðs lögum, og eigi síður af keisurum og konungum í veraldligum lögum svá vítt sem kristnin er, að síðasti vili mannsins skal frjáls vera og alls kostar geymandi, og fyrir því að sálin er öllum hlutum veraldligum mætari og ágætari og á eigi að rænast sínu góðu og að manninum er ekki jafn skylduligt sem að hann megi frjálsliga með mildleiks verkum búa vel fyrir henni, þá setjum vér og skipum af guðs hálfu með ráði og samþykkt virðuligs herra Magnúss konungs, byskupanna og allra annarra viskumanna að skipan sú sem menn gera á síðustum dögum fyrir sér, nærverandi tveimur eða þrimur skilvænum mönnum og fyrir presti, ef honum nær, skal standa heðan af og óbrigðiliga haldast svá sem lögmál. En ef erfingjar fullkoma eigi svá görva skipan framfarins manns innan tólf mánaða, ef þeir eru útarfar, skal þeim fyrirbjóðast af byskups hálfu allar þær eignir sér að nýta sem þeir tóku eftir hinn sem skipan gerði, með öllum afla og ávexti. En ef það hefta skilgetnir synir, þá skulu þeir missa alls, nema þess hlutar sem þeim hæfir til að lögum, sem síðarr segir. Nú harðna þeir í þrjósku sem eigi vilja framfarins manns heit efna, þá hæfir byskupi með meirum harðindum að taka á þeim, því að páfinn fyrirbýður það með undir bandsetningar pínu, að engi rjúfi þær skipanir sem framfarnir menn gera fyrir sálu sína, allra hölst til heilagra staða eða fátækra manna. Það var lögliga ritað og fullkomliga staðfest á Íslandi að þar sem á greindi guðs lög og lands lög, þá skyldu guðs lög ráða, þá er liðnir vóru frá hingaðburð várs herra Jhesu Christs þúsund vetra og tvau hundruð og fimmtíu og þrír vetur.

'''10. Hverir eigi megu gjöra testamentum'''

Þessir menn megu eigi gera skipan fyrir sér á síðustum dögum, því að þeir eigu eigi sjálfs síns vilja að ráða: þræll og ærir menn, dumba sá er ekki mælir eða daufur sá er ekki heyrir, ómagi sá er eigi er fulltíða eða sá sun sem eigi er leystur af föðurgarði, nema af þeim nokkurum afla sem hann hefir umfram mat og klæði og faðir fær honum, og þeir sem eigur hafa upp gefið, sem eru klaustramenn, því að sá gaf allt er sig offraði guði. En allir aðrir frjálsir og fulltíða menn og vits vitandi megu gera skipan fyrir sér á síðustum dögum af öllu sínu góðs, hvárt sem hann vil gefa höfuðtíund eða annars kostar, vill hann skipta með kirkjum eða klaustrum, frændum eða fátækum mönnum, svá þó að hverr sem á fimm syni eða börn löglig eftir sig, eða fleiri, þá má hann eigi meira gefa en til helmings alls þess sem hann á, en helmingi skipti þeir sín í milli réttliga. Á hann fjögur börn skilgetin eða færi, þá má hann gefa tvá hluti, en þeir skipti þriðjungi réttliga. En ef hann á engi löglig börn, þá má hann gefa þrjá hluti, en þeir skipti fjórðungi sem næstir eru erfðum sín á milli réttliga.

'''11. Um gröft í kirkjugarði'''

Hvern mann kristinn, sem deyr, skal jarða í kirkjugarði vígðum, en eigi í kirkju nema byskups sé lof til. Ódáðamenn skal eigi í kirkjugarði grafa sem eru drottinssvikar, morðingjar, tryggrofar, griðníðingar, þjófar dæmðir, flugumenn, bannsettir menn og opinberir ránsmenn, og þeir sem deyja í forboði heilagrar kirkju, og þeir sem hendur leggja á sig og týna sjálfum sér, nema váðaverk verði. Svá þeir og sem telja eða fremja rangan átrúnað fyrir mönnum. Svá og opinberir okurkarlar og þeir menn eða börn sem eigi fá skírn fyrir dauða. En þessa menn skal grafa utan garðs eigi nærr en í örskotshelgi við túngarð þar er hvárki sé akur né eng og eigi falli þaðan vötn til bólstaða, og syngja eigi líksöng yfir. En nokkurr af þessum sem nú vóru upp talðir, utan þjófa dæmða og morðingja og óskírða menn, megu koma í kirkjugarð ef þeir fá lausn fyrir dauðann. En ef vitni er til að þeir kalla til prests eða er séð áður en þeir deyi nokkuð iðrunarmark á þeim að þeir vildu leiðrétta sig og ef svá prófast fyrir byskupi eða hans umboðsmanni, þá má prestur sá er byskup býður um það leysa þá dauða og grafa síðan í kirkjugarði, nema bannsetta menn af byskupi eða þá sem opinberliga hafa fellt á sig páfabann af sínum tilverknað, þá má engi leysa þá eftir dauðann, nema sá sem vald hefir til að leysa þá lifandi og utan lífsháska. En erfingjar ins dauða skulu leiðrétta afbrot hans eftir lögum og byskups ráði, en ef hinn kemst úr þeim lífsháska þá skal hann til byskups fara og hans ráð hafa til umbóta með lögum. Verða nokkurir af þeim sem nú vóru fráskilðir grafnir í kirkjugarði fyrr en þeir hafa leiðrétt sig og eru sáttir við byskup, þá skal hverr þeirra sem þess lík flytur eða niður grefur í kirkjugarði gjalda byskupi þrjár merkur og grafa upp og kasta úr kirkjugarði ef skilja má frá kristinna beinum. Hverr og sá sem grefur þann fyrir utan kirkjugarð sem í á að vera, þá skal slíku sama sakaður við byskup og skal þó grafa þann mann í kirkjugarði. Finnur og ómagi eða fátækur maður þess kyns lík, þá skal sá sem býr á næstum eignum þegar hann verður varr véla um lík og flytja til kirkju þeirrar sem næst er og krefja liðs ef hann er liðþrota, elligar gjaldi slíkt sem við liggur. En ef nokkurr neitar kirkjugarð þá skírskoti hann undir tvá vátta og feli þeim ábyrgð á hendi sem kirkjugarð bannaði og varðar honum það mál og öngu síðan. Engi skal og efast í því, að ef kona er með barni dauð þá skal hana svá grafa í kirkjugarði sem aðra menn og eigi skera né frá taka. Á hverjum degi má og lík grafa sem vil nema jóladag og langafrjádag og páskadag. Eigi skal lík inni standa yfir fimmt nauðsynjalaust, en ef stendur lengur, þá skal hann bæta fyrir þrjá aura byskupi og færa lík til kirkju. En ef hann vill það eigi og lætur inni rotna mann dauðan, þá hefir hann fyrirgert fé sínu öllu nema hann vili bæta. En ef hann býr svá ofarliga á fjalli eða utarliga í eyjum og nema hann þær nauðsynjar að hann má eigi færa lík fyrir sjó ófærum eða veg ófærum, þá skal lík færa í úthús og festa upp á fjöl og láta eigi á jörðu standa, en ef sá er mannþrota sem lík á að færa, þá krefi hann manna á næstum bæjum eftir þörf. En hverr sá sem nemst, gjaldi byskupi þrjá aura. Slík skylda er bóndum að ala þá menn fimm eða færi sem lík flytja til graftar, sem fyrr var sagt um þá sem barn færa til skírnar og svá um allan farargreiða. Lík skal eigi grafa áður kólnað er. Þar skal grafa hvert lík sem kirkjuprestur kveður á, þar á hverr kristinn maður lögligan gröft sem hann er í kirkjusókn, nema hann kjósi sér legstað að annarri graftarkirkju með sjálfs síns minni og með skynsemð heill að viti. Engi maður skal meta kaups leg að kirkju eða líksöng og hvárki skal dvelja fyrir það þó að eigi sé sálugjafir gefnar fyrir hinum dauða. En fyrir því að það er hvervetna háttur góðra kristinna manna að gefa nokkuð til kirkna eða kennimönnum til bænahalds fyrir þeim sem fram eru farnir af heiminum, þá á byskup að þrýsta þeim til sem elligar vilja vanrækja að gera slíkar minningar sem að fornu hafa hér yfir gengið, því að hvern góðan og löglegan siðvanða sem menn vilja niður fella utan skynsemð, þann sem til kristins dóms heyrir, þá skal byskup þröngva þeim til upp að halda.

'''12. Um heit'''

Nú er næst um heit að tala, en heit eru tvefaldlig, önnur nauðsynlig en önnur viljaleg. Nauðsynleg eru þau sem allir heita í skírn, að hafna fjandanum og halda kristiliga trú, geymandi guðs boðorða. Viljaleg eru þau sem maður heitur með vilja sínum, gefa eða gera þá hluti sem hann var eigi fyrr skyldur til, svá sem menn heita hreinleika, í klaustur að fara eða pílagrímsferðum, eða annað að gera fyrir guðs sakir. Svá eru og ölmusugerðir. En þó að öllum sé frjálst og sjálfsvaldi að heita því einu að vili, þá er þó svá nauðsynligt að efna heitin að öngum er sjálfum lofað að brigða né um að skipta, utan heilsu tapanar sinnar sálu, nema það sé gert með byskups orlofi til hvers sem heyrir að skoða nauðsyn mannsins, og sök skiptissins má hann í því finna hvárt lausnin sé betri og guði þægiligri en sjálf heitin.

'''13. Um ölmusugerðir'''

Ölmusugerð er ið mesta miskunnar verk, hverr sem þetta gerir réttliga og með góðum vilja, þá biður hon og þiggur af guði miskunn sínum gjafara og slökkvir svá hans synðir sem vatn slökkvir eld, en þó að flestar allar ölmusur sé í sjálfs valdi, þá eru þó af fornum heitum og skipan landslaganna allir skyldugir til þessa ölmusugerða sem hér fylgja. Tíunda fé sitt allt svá sem síðan segir: Lýsistollur, Rúmaskattur og sálugjafir. Hverr maður og sá sem sig og sín hjón heldur af sínum kosti og þarf eigi mat í ölmusu að þiggja, þá er skyldur að gefa fjóra málsverða sína og sinna hjóna á hverjum tólf mánuðum þeirra daga sem hann er skyldur að vatnfasta, sem er langafrjádagur, Ólafsmessu aftan, Maríumessu aftan, allraheilagramessu aftan, fyrir því að engi skal hirða það til eftirkomandi magfyllar á öðrum degi, sér eða sínum skuldarmönnum, sem hann þarfnast eða hans heimamenn, fyrir guðs sakir á þessum dögum sem nú vóru upp taldir. Skal langafrjádagsverður gefast fátækum mönnum með ráði sóknarprests síns, með því að taka mann einn inn eða fleiri á þann sama dag og láta vera meðan vinnst matgjöfin. En hinna þriggja messuaftna málverðu skulu skipta bændur á samkvámu með tíundum sínum ölmusumönnum til handa. En þá er fyrir þessa messudaga má eigi vatnfasta sakir drottinsdags, þá er þó lögskyldugt að vatnfasta þrjár vatnföstunætur í þessa ölmusugerð þær sem byskup lætur bjóða og lýsa á prestastefnu, og skal þeim lukt vera hið síðasta fyrir jól. En fyrir svá marga er hverr skyldur að gefa sem lög skylda til föstu, og hann er skyldur að fæða þá er fastað er. En sá sem eigi vill gera þessa ölmusu gjaldi byskupi þrjá aura fyrir hvert hjóna sinna.

'''14. Um tíundargjörð'''

Það er að lögum skyldugt að menn skulu tíunda fé sitt allt lögtíund hér á landi. En það er lögtíund að sá maður greiði sex álna eyri á tólf mánuðum sem hann á tíutigi sex álna aura. Sá maður sem á tíu sex álna aura skuldlausa fyrir utan hversdagligan búning skal greiða alin vaðmáls. En sá maður sem á tuttugu aura skuldlausa þá skal greiða tvær álnar. En sá sem fjörutigi aura á, sá skal þrjár álnar. En sá sem hálft hundrað aura á skal fjórar álnar. Sá sem á áttatigi aura skal fimm álnar, sá sem tíutigi aura á greiði sex álnar. Og á hverjum fimm hundruðum skal aukast tíund sex álnum utan þá hluti sem eigi skyldast tíundargjörð af og hér skýrir. Prestar þurfu eigi að tíunda það fé sem þeir eigu í helgum bókum eða messuklæðum og það allt sem þeir hafa til guðs þjónustu. Tíunda skulu þeir annað fé. En ef þeir eru í Noregi eða öðrum löndum sem eignir eigu á Íslandi, þá skal þar tíund af gerast guði og heilagri kirkju og hennar þjónustumönnum sem eignin liggur, hvárt sem greiðir sá er jörð á eða sá sem býr á. En á þeim er löglig heimta sem á jörðu býr. Bús afleifar er eigi skylt að tíunda um vár ef hann heldur búi sínu, en ef hann bregður eða sell hann úr búi, þá skal hann það tíunda. Bændur allir skulu tíund gera, þeir sem þingfararkaupi eigu að gegna af fé sínu skuldlausu. Eigi skal ómögum fé ætla þó að hann eigi fram að færa. En þó að hann hafi minna fé, ef hann á tíu aura skuldlausa, þá skal hann tíund af gera hvárt sem hann er bóndi eða griðmaður, nema hann eigi ómaga þá sem hann verður á verkum sínum fram að færa. Rétt er að fátækir menn allir þiggi tíund, þeir sem eigi skulu gera. Svá skulu konur tíunda fé sitt sem karlar. Samkvámur skulu menn eiga um haust í hrepp hverjum, eigi fyrr en fjórar vikur eru til vetrar, og skipta tíundum. Skipt skal tíundum drottinsdag inn fyrsta í vetri. Fimm menn skal taka til í hrepp hverjum að skipta tíundum og matgjöfum með fátækum mönnum og sjá eiða að mönnum, þá sem best þikkja til fallnir, hvárt sem þeir eru bændur eða griðmenn. Skyldur er hverr maður til þeirrar samkvámu að fara, sá er tíund á að gera, eða fá annan mann fyrir sig, þann sem lögskilum haldi upp fyrir hann og handsöl sé að þiggjandi. Ef hann kemur eigi sjálfur fyrir miðjan dag forfallalaust og engi af hans hendi, þá verður hann sekur um það aurum þrimur og skal hann þá tíund gjalda sem skipt er á hendur honum. Þar skal telja fé manna, hversu mikið hverr á. Skal virða lönd og lausa aura, það sem að fardögum var skuldlaust. Sjálfur skal hverr telja fé sitt og láta virða tvá bændur skilríka eða fleiri. En á samkvámu skal hann taka í hönd sér guðspjallabók eða kross vígðan og nefna vátta tvá eða fleiri. Að því vætti skal hann segja að eg vinn eið að bók og segi eg það guði að eg á svá fé sem nú hefi eg talt eða minna. En sá sem eigi vill eið vinna að fé sínu þá sem hann er réttliga beiddur, þá sekist þrim mörkum. En sá sem sverr fjórðungi minna en sé, þá verður hann sekur um það tólf mörkum, og skal hann þó svá mikla tíund gera sem samkvámumenn skipta og telja á hönd honum eiðlaust. Ef fé manns þverr þaðan í frá sem hann hefir til svarið, og er honum rétt að fara til samkvámu og telja fé sitt og vinna eið að, og gera svá tíund af. Nú vex fé hans tíutigum eða meira, þá er hann skyldur að segja til þess á samkvámu og gera tíund af.

'''15. Um tíundargreiðslu'''

Ef maður hefir ómaga eyri að varðveita þann er hann tekur vöxtu af og skal hann það fé allt tíunda, svá sem þá er hann ætti sjálfur. En ef útlendir menn koma hingað, þá er þeim eigi skylt að tíunda fé sitt hér, áður þeir hafa hér verið þrjá vetur samfast nema þeir geri fyrr bú. En það vár skulu þeir gera tíund sem þeir gera bú og þau misseri eftir. Nú ef várir landsmenn fara heðan og eigu fé eftir, þá skal sá maður gera tíund af sem fjárvarðveislu hans hefir á því fé, en eigi er hann skyldur að gera hér tíund af hinu sem hann hefir með sér í brott. En ef hann kemur aftur, þá skal gjalda hinn næsta vetur eftir tíund af því fé sem hann hefir út með sér haft áður um sumarið, þó að hann eigi garða eða eignir utanlands. Ef vaxið hefir fé manns eða þorrið í utanferð, þá er hann skyldur að vinna eið að fjáreign sinni ef hann er beiddur að lögum. Ef hjú eigu fé saman, þá skal karlmaður þar vinna eið fyrir fé þeirra beggja. Ef karlmaður og kona eigu fé saman, þó að þau sé eigi hjóna, þá skal karlmaður þar vinna eið. Ef karlar eigu fé saman, og er rétt þó að annarr vinni þar eið að. En ef þeir metast við og vil hvárgi sverja, þá er við hvárntveggja sökin. Sá skal eið vinna fyrir fé hverju sem lögráðandi er fjárins. Þar skal maður tíund gjalda sem hann á lögheimili þau misseri þar sem skipt er tíundum á haust. En ef eigi er skipt, þá skal þar gjalda alla tíund sem hann er heimilisfastur Marteinsmessu. Nú ef maður situr svá tólf mánuði að hann gerir eigi byskupstíund sína rétta, sá sem gera á, þá er hann sekur þrim mörkum við byskup. En ef hann situr svá aðra tólf mánaði að hann gerir eigi tíund sína rétta, þá er hann sekur sex mörkum við byskup. En ef hann situr svá þrjá vetur að hann gerir eigi tíund sína rétta, þá hefir hann fyrirgert löndum og lausum aurum og öllu því sem hann á, og á hálft konungur en hálft byskup. En ef maður gerir af sumu tíund en sumu eigi, þá er hans það sem tíundað er, en svá mikið uppnæmt konungi og byskupi sem eigi var tíundað. Slíka sök og álögu á hverr á sínum fjórðungi tíundar sem byskup þar til sem á þriðja ári fellur fé undir konung og byskup, hverjum hluta tíundar sem haldið er. Tíund skal svá skipta að byskup skal hafa fjórðung og fátækir menn fjórðung, prestur fjórðung og kirkja fjórðung. Þann fjórðung tíundar, sem byskup á að taka, skal greiða í vaðmálum eða vararfeldum eða í lambagærum, í gulli eða í brenndu silfri. Eindagi er mæltur að því fé sem menn skulu byskupi greiða í tíund, hinn fimmta dag viku, þá er fjórar vikur eru af sumri, að lögheimili þess manns sem byskup bauð um að taka við fé því, eða þar sem þeir sættast áður á. Rétt er og þótt fyrr sé greitt. Vita skal byskup láta eða þeir menn sem fyrir eru byskupsstólum jafnan er þeir skipta um þá menn sem við taka byskupstíundum. Hreppstjórar skulu skipta á samkvámu um haust fjórðungi tíundar með þurfamönnum innan hrepps, þeim sem til ómagabjargar þurfu að hafa þau misseri, gefa þeim meira sem meiri er þörf. Eigi á tíund úr hrepp að skipta nema samkvámumenn verði á það sáttir að þikki utanhreppsmönnum meiri þörf. Það fé skal greiða þurfamönnum í vaðmálum eða vararfeldum, í ullu eða gærum, mat eða kvikfé, nema hross skal eigi greiða. Það skal goldið þeim sem hafa skulu, eigi seinna en að Marteinsmessu. Ef eigi er þá fram komið, þá verður það tíundarhald. En þeir sem fátækra manna tíundum skulu skipta skulu heimta þeirra hlut og hafa helming álaga. Öll sú tíund, er minni er en eyriss tíund, skal hverfa til fátækra manna, nema byskup vili hana heldur til kirkna leggja og sýnist honum það nauðsynligra. Þangað skal hverr maður leggja kirkjutíund sína sem byskup kveður á og skal byskup skipta heraði til þess, til hverrar kirkju hverr skal gjalda tíund sína. Heimilt á byskup að taka tíund frá kirkju ef hann vil, þó að hann hafi til lagt áður, ef þær eru verr varðveittar en mælt er. Sá sem kirkjutíund og preststíund skal af höndum inna, hann skal gjalda þar í túni fyrir kalldyrum á kirkjubænum hinn fimmta dag viku er fjórar vikur eru af sumri. Hann skal gjalda það fé í vaðmálum eða vararfeldum, í gulli eða í brenndu silfri, gjaldi kirkju fjórðung ef honum líkar, í viði eða í vaxi, í tjöru eða reykelsi, eða í léreftum góðum, svá sem fær að kaupa með vaðmálum í því heraði. Kost á hann að gjalda allt í vaðmálum. Þar sem maður leggur fé til kirkna, hvárt sem það er í löndum eða lausum aurum eða búfé, þá skal sá maður, sem kirkju varðveitir, láta það rita allt í máldaga þeirrar kirkju. Hann skal láta lesa þann máldaga upp allan hvern kirkmessudag firir tíðasóknarmönnum. En ef kirkjan er óvígð, þá sé lýst þó á hverjum tólf mánuðum þá er flestir sækja þangað tíðir. Hverr maður, sá sem greiða á álnar tíund eða meiri, er skyldur að gjalda á hverjum tólf mánuðum tvá aura vax heilagri kirkju til lýsingar þeirri sem byskup kveður á eða þá lausn sem vaxið geldur í þeirri sveit eftir skynsamra manna yfirsýn. En ef ólærðir menn taka lýsistoll og kirkjutíund og prestsfjórðung, þá skulu þeir lúka presti tíðakaup fyrir hans fjórðung en kaupa kirkju sæmiliga gripi fyrir hennar fjórðung svá sem fé það vinnst til, nema kirkja þurfi öðru víss sér til uppheldis. Rétt er og að byskup skipi hennar tíund til prestskaups ef honum þykkir nauðsyn til standa. Ekki bænahús skal tíund taka, það sem eigi er kirkjuvígsla á.

'''16. Um kvánfang og lýsingar'''

Hjúskapur er heilagt regluhald ef hann er lögliga samtengður og réttliga haldinn. Var hann af öndverðu fyrir synðina skipaður millum karls og konu af guði sjálfum í paradiso að það skyldi vera synðalauss félagsskapur til getnaðar afsprings, utan allrar saurganar og brunalosta girnðar og allrar sorgar og sóttar burðarins ef þau hefði eigi synðgast. En eftir synðina var það skipað utan paradísar að svikleikur óleyfðrar lostagirnðar, framlútur í saurlífis ratan, skyldi af takast með sæmiligu sambandi heilags hjúskapar, og af því synðgast sá sárliga sem með því ferr eigi réttliga eða geymir eigi rækiliga. En hverr sem sér vill kvánfangs leita, þá skal biðja þeirrar meyjar eða konu með hygli og góðri forsjá sem eigi sé meinbugir á svá að viti. Og ef honum semst um það mál við þá sem ráða eigu, þá skal sá sem konu vill fá nefna vátta tvá eða fleiri, að þessor ráð skulu takast að höldnum skildaga og ákveðnum tíma forfallalaust eftir guðs lögum. En af því að leyniligur hjúskapur er forboðaður af helgum feðrum þá er fyrir því skipað í guðs lögum að þau sem lögliga vilja saman bindast skulu lýsa láta áður samband fullgerist sóknarpresta sína opinberliga í kirkju þrjá sunnudaga, eða svá löngum stefnudegi tilskipuðum, að þeir sem skil vitu á megi til koma og segi ef þeir vitu nokkura meinbugi á, og eigi síður leiti prestarnir eftir ef það megi nakkvað tálma, og ef það finnst þá skal presturinn fyrirbjóða saman að binda, fyrr en prófað er hvað af því megi gerast. En ef þeir sem meinbugi vissu og lýsing heyrðu segja eigi til fyrir brúðlaup, þá skulu þeir ekki þar um heyrast, nema þeir hafi verið fjarlægir svá að þau tíðindi hafi eigi til þeirra komið eða eigi vorðið varir við þá er lýst var. En ef öngir finnast á meinbugir, þá skal sá halda í hönd meyju eða konu sem sér skal hana festa og nefna vátta tvá eða fleiri, og mæla þessi orð eða önnur þvílík: Eg festi þig mér til eiginnar konu eftir guðs lögum og heilagra feðra setning og ertu mín löglig eiginkona heðan af. Heyra skulu og góðir menn jáyrði meyjar þeirrar eða konu sem fest verður og skilorð þess er festir, fyrir því að það er forboðað af guðs hálfu að nokkurr maður festi mey eða konu nauðga. Rétt er og að faðir eða annarr frændi festi mey eða konu ef það er hennar vili þá er festar fara fram. Síðan skal prestur syngja yfir hjónum. En þegar sem maður festir sér konu að guðs lögum og með samþykkt beggja þeirra, þá eru börn öll skilgetin þau sem hann á við þeirri konu, hvárt sem þau vóru getin fyrir festing eða eftir, nema nokkuð stæði það fyrir þá er þau gátu þau börn að þau máttu þann tíma með öngu móti réttliga eigast. En ef hjúskapur binst saman með nokkurum meinbugum og er eigi lýst eða síðan dirfast þau að saman að binda er meinbugir koma upp, þó að þau viti eigi, þá skulu þeirra börn, sem svá verða samtengð, ólöglig verða, því að þau vildu eigi meinbugi vita er eigi vildu lýsa láta og svá hið sama þeirra börn er bæði vitu meinbugi í sambandi sínu, þó að það sé opinberliga gert með yfirfarandi lýsing. En ef meinbugir koma síðan upp í þeim hjúskap sem áður hefir lýst verið lögliga í kirkju og vissu þau ekki til þess þá er þau bundu saman hjúskap, þá skulu þeirra börn þó lögleg vera að þau verði að skiljast. Nú gleymir sóknarprestur að firirbjóða saman binda leyniligan hjúskap eða dirfist að vera að þeim brúðlaupum sem eigi hefir lýst verið sem fyrr er sagt, þá skal honum fyrirbjóðast messusöngur um þrjá vetur. En ef nokkurir vilja tálma lögligt samband með illvilja og röngu upplosti, þá skulu þeir eigi missa hefnðar heilagrar kirkju. En hverr sem móti skipan og forboði heilagrar kirkju bindur hjúskap saman, þó að meinbugalaust sé, þá skal hann skrift taka af byskupi. Maður skal eigi festa sér konu fyrr en að brullaupi sínu. Ef maður festir sér fyrr en þrysvar sé lýst, þá gjaldi tólf aura byskupi fyrir óhlýðni, ef engi finnast önnur mein. En ef mein finnast síðan, þá skipi byskup eftir málavöxtum. En ef maður festir konu eftir lýsingar og frestar síðan brúðlaupum nauðsynjalaust, þá skal byskup eða hans umboðsmaður gera honum stefnu til brullaupsgerðar. En ef hann gerir eigi, gjaldi tólf aura byskupi á hverjum tólf mánuðum þar til sem brullaup er gört. Engi er skyldur til að gera brullaup sitt með meira kostnaði en hann er fangaður til.

'''17. Hverir eigi megu kvenna fá'''

Þessir menn megu eigi kvenna fá: klaustramenn, prestar, djáknar, subdjáknar, vitstolnir menn, geldingar. Heiðnir menn megu eigi fá kristinna kvenna. Sá maður og sem hórar og gefur trú annars manns konu að lifanda bónda hennar að hann skal fá hennar eftir dauða bóndans. Sá og sem hórar annars manns eignarkonu og hefir ráð með henni til þess að ráða bónda hennar til dauða, og að hann fái hennar síðan og deyr bóndi hennar að því ráði. Sá og sem gerir brullaup til eiginnar konu annars manns og veit hann að bóndi hennar lifir, og hefir hana að líkamslosta. Þessir menn megu aldregi síðan þessarra kvenna fá til eiginkvenna. Engi maður má og þá konu fá eða festa sem frændi hans skyldari en að fimmta manni hefir áður fest, þó að hann sé dauður fyrri en þau koma samt. Sá maður má og eigi konu fá er fyrirgert er eða á aðra leið sinfallinn svá að hann má eigi konu hafa að líkamslosta. Svá og ef kona á þess hluta máls, þá má hon eigi giftast. Verði og börn saman bundin að festingu en þó skal það eigi gera nema til friðar eða aðrar stórnauðsynjar beri til, og semur þeim um það ráð þá síðan er hon er tólf vetra, en hann fjögurtán vetra, þá má þann hjúskap eigi skilja. Koma þau og nokkuð saman að líkamslosta áður þau sé svá gömul sem nú var sagt þá megu þau eigi skiljast að hjúskap.

'''18. Um afbrigði hjúskaparhalds'''

Nú er hjúskapur karlmanns og konu lögligt samband og má þetta samband engi maður skilja, þó að eigi sé brullaup gert, ef löglig festing er á, nema annað hvárt þeirra gefi sig í klaustur áður en þau hafi samt komið að líkamslosta, og má það þá sem eftir er í veröldunni leita sér forræða ef líkar. En síðan sem þau komu samt að líkamslosta skill þau engi hlutur nema hórdómur, og skill þó eigi hórdómur hjúskapinn fyrir því að það hjóna, sem saklaust er og öngan hórdóm drýgir, má skiljast með atkvæði byskups að samveru við það annað hjóna sem hórdóm hefir drýgt, og lifa síðan rækiliga. En hvárt þeirra sem af bregður meðan þau lifa bæði, þá drýgir það hórdóm og er þeim því það ráð að sættast sem fyrst og búa síðan saman. Brjóta og bæði og gera hórdóm, þá skal byskup bannfæra þau þar til sem þau koma saman aftur. En hverr sem veit konu sína hafa hórað og samþykkir hann henni síðan um sinn að líkamslosta, þá má hann eigi skiljast við hana. En ef hórdómur er leyniligur og óprófaður, þá megu þau eigi skiljast fyrr en prófað er fyrir byskupi, því að hvárki má annað ræna sinni skyldu utan dóms og sannrar prófanar. En það þeirra sem einfaldan hórdóm drýgir sekist þrim mörkum við byskup, kona af sínu fé en eigi af bónda síns, og skal það virða í heimanfylgju hennar ef þau verða sönn að með vátta tvá eða fleiri eða er hon barnshafandi. En það skal vera sjónarvitni, það sem skírskotað er undir. En ef það er eigi til, þá má sækja með heimilisskviðarvitni og skal þá standa fyrir með lýritareiði. Nú er einfaldur hórdómur sem maður tekur einhleypa konu undir sína eignarkonu, og svá ef kona tekur einhleypan mann undir sinn eiginmann. En það er tvefaldur hórdómur ef maður á sér eignarkonu og tekur hann eignarkonu annars manns, og svá ef kona á sér eiginmann og tekur annarrar konu eiginmann. En það þeirra sem svá brýtur gjaldi byskupi sex merkur og taki skriftir.

'''19. Nær brúðlaup skulu eigi gjörast'''

Brullaupsgerð sína skal maður eigi hafa á þann dag eða nótt sem um morgininn eftir er heilagur eða föstudagur. Frá því er jólafasta hefst og sjau nóttum eftir þrettánda dag, og frá því er níu vikur eru til páska og til þess er sjau nætur eru frá páskadegi. Frá því er hefst gagndagavika og fram um hvítasunnuviku má eigi brullaup gera né konu fá. Nú hverr sem brullaup gerir eða konu fær á þeima tímum, gjaldi byskupi tólf aura.

'''20. Um þær konur sem manni hæfir eigi að fá til eigin kvenna'''

Það er nú því næst að engi má sína frændkonu eða sifkonu fá til eiginnar konu eða hafa að líkamslosta. Hefir maður frændkonu sína eða sifkonu að fjórða manni frá systkinum jafnfarið að telja, þá skulu þau skiljast. Hann skal gjalda byskupi tólf aura og gangi til skrifta. Hefir hann þrímenning sinn að líkamslosta, þá skulu þau skiljast og gjalda byskupi þrjár merkur og gangi til skrifta. Tekur maður að líkamslosta systrung sinn eða bræðrung, þá skulu þau skiljast og skal hann gjalda byskupi fimmtu mörk og gangi til skrifta við byskup sjálfan. En þær konur eru er enn liggur meira við ef vér vinnum á þeim ódáðaverk og leggjumst með þeim. Nú er ein móðir manns. Önnur systir, þriðja dóttir, fjórða stjúpmóðir, fimmta sonarkona, sétta bróðurkona, sjaunda sonardóttir og konur þær allar sem jafnskyldar eru og menn megu ódáðaverk á vinna. Þar er stjúpdóttir, bróðurdóttir, systurdóttir og dótturdóttir, móðurmóðir, föðurmóðir, móðursystir, föðursystir, móðir konu manns og systir konu manns. En ef maður verður að því kunnur og sannur að hann leggst með þeim konum, þá er sá maður friðlauss og bæði þau þar til er þau taka skrift þá er byskup leggur á þau, og bæði hafa þau fyrirgert hverjum peningi fjár síns, bæði í löndum og lausum aurum. Það á hálft konungur en hálft byskup nema þeir vili meiri miskunn á gera. En ef það kennir byskup eða hans umboðsmaður manni að hann hafi það útlagaverk gert, en hann kveður nei við því, þá skal hann synja með tylftareiði, fellur til óbóta ef fellur.

'''21. Um guðsifja þyrmslur'''

Það er fyrirboðið af guðs hálfu að nokkurr maður hafi guðsifja sinn að líkamslosta. En þrefaldar eru guðsifjar. Inar fyrstu eru milli barns er skírt er og þess sem skírir eða því heldur til skírnar. Aðrar guðsifjar eru á millum þess sem barn skírir og því heldur til skírnar eða undir byskups hönd og feðgina barnsins. Þriðju eru á millum barnsins er skírt er og millum kjötligs barns þess er skírði eða til skírnar heldur, og því eiga prestar guðsifjar við öll þau börn sem þeir skíra og við öll þeirra feðgin, en prestsins barn má við öngan þann líkamslosta drýgja sem prestur hefir skírt. Heldur maður barni manns til skírnar eða undir byskups hönd, þá er hann fermir, þá á faðir og móðir barnsins og svá barnið guðsifjar við eiginkonu þess sem á heldur barni, því að þau eru svá sem einn maður bæði. Slíkt sama er þó að hon haldi á barni, þá er bóndi hennar í guðsifjum við barn, og svá við föður þess og móður ef þau hafa áður líkamliga saman komið. Hefir maður guðsifja sinn að líkamslosta, þá skulu þau skiljast og gangi til skrifta, og gjaldi hvárt þá þrjár merkur byskupi.

'''22. Um skriftrof og eiðrof'''

Ef maður verður eiðrofi eða skriftrofa við byskup, hvárt sem er karlmaður eða kona. En það er skriftrof ef maður gengur aftur til sömu synðar er hann hafði fyrr gert, um þau mál sem sekt bítur eða er eigi af landi farið sem skipað var, gjaldi byskupi þrjár merkur, og svá annað sinni og hið þriðja sinni. En ef það verður oftarr, þá er karlmaður útlægur og fé hans allt, en konan fari útlæg, nema maður renni á hönd henni, en sjálf hafi hon fé sitt.

'''23. Um meinsæri'''

Sá maður sem sverr rangan eið, hann er sekur þrim mörkum við byskup. En ef hann leiðir fleiri menn á eið rangan með sér, þá skal hann gjalda sex aura fyrir vátt hvern, en ef þeir vitu að þeir sóru rangt, þá sekist hverr þeirra þrim mörkum. En ef þeir hafa sýn fyrir, þá skulu þeir synja með eiði. En byskups umboðsmaður skal eigi bera hann þeirri sök fyrr en hann hafi heimilisskviðarvitni til, nema mál sé opinbert.

'''24. Um drottinsdagahald'''

Drottinsdag hvern skulu vér heilagt halda. Hefst sú helgur á þváttdag þá er sól hefir gengið tvá hluti af suðurs ætt, en einn ógenginn, og heldur til miðrar nætur eftir drottinsdaginn, ef rúmheilagt er annan dag viku. En hverr þeirra sem eigi heldur drottinsdaginn þá gjaldi byskupi sex aura fyrir hvern drottinsdag sem hann brýtur helgi. Nú eru þeir fleiri dagar sem með ýmsum helgum og föstum greinast. Jólahelgi eigum vér að halda, það eru þrettán dagar. Þar skal halda jóladag hinn fyrsta að helgi og hinn átta og hinn þrettánda, sem páskadag hinn fyrsta. En annan dag og hinn þriðja, fjórða og hinn fimmta skal halda sem drottinsdag. Það eigum vér að vinna um jól meðalsdaga að láta fé af það sem um jól þarf að hafa og heita mungát. Rétt er að reiða andvirki ef þarf og hafi maður eigi eyki til fengið fyrir jólin sem þyrfti. Eigi á hann meira fótverk að reiða heys en vel vinni um jól. Páskahelgi eigum vér að halda, það eru dagar fjórir. Páskadag hinn fyrsta skulum vér halda með allri virðing svá sem framast kunnum vér. Annan dag páska, þriðja dag og hinn fjórða skulu vér halda sem drottinsdag. En frá páskadeginum fyrsta skulu vera vikur fimm til drottinsdags þess sem gagndagavika hefst upp. Annan dag viku í gagndögum og hinn þriðja og miðvikudag skal halda að helgi sem þváttdag, ganga um bæ sinn og tún með krossum og vígðu vatni með bænahaldi. Miðvikudaginn skulu menn fasta við þurran mat sem til föstu eru taldir. En tvá daga hina fyrri skal eta einmælt og hvítt, nema krossmessu eða kirkjudag beri á annan hvárn, þá er lofað að hafa tvímælt og eigi slátur. Hinn fimmta dag viku í gagndögum er uppstigningardagur várs herra. Hann skulu vér halda sem páskadag. Frá fyrsta páskadegi skulu vera vikur sjau til hvítdrottinsdags. Laugardag fyrir hvítadaga er mönnum skylt að fasta við þurrt. Hvítdrottinsdag er mönnum skylt að halda sem páskadag. En annan dag viku sem drottinsdag.

'''25. Um messudagahald'''

Messudaga skulum vér halda heilagt þá sem nú man eg upp telja. Frá hinum þrettánda degi í jólum eru nítján nætur til Pálsmessu. Þaðan eru átta nætur til Maríumessu. Þaðan eru tuttugu nætur til Pétursmessu. Þaðan eru tvær nætur til Mathiasmessu og fasta fyrir við þurrt. Þaðan eru sextán nætur til Gregoriusmessu, sautján ef hlaupár er. Þá eru þrettán nætur til Maríumessu og fasta fyrir við þurrt. Þaðan eru níu nætur og tuttugu til Jóansmessu byskups. Þá eru tvær nætur til gagndags ins eina. Hann skulu vér halda að helgi sem þváttdag og eta einmælt hvítt og ganga með krossum, nema hann beri á páskaviku. Þaðan eru sex nætur til Philippusmessu og Jacobus. Þá eru tvær nætur til krossmessu. Þaðan eru tvær nætur og fimm tigir til Jóansmessu baptista og fasta fyrir við þurrt. Þá eru fimm nætur til Pétursmessu og Páls og fasta fyrir við þurrt. Þaðan er ein nótt og tuttugu til Þorláksmessu. Þaðan eru fimm nætur til Jakobsmessu og fasta fyrir við þurrt. Þá eru fjórar nætur til Ólafsmessu og vatnfasta fyrir. Þaðan eru tólf nætur til Laurentiusmessu og fasta fyrir við þurrt. Þá eru fimm nætur til Maríumessu og vatnfasta fyrir. Þá eru níu nætur til Bartholomeusmessu og fasta fyrir við þurrt. Þaðan eru fimmtán nætur til Maríumessu og fasta fyrir við þurrt. Þá eru sex nætur til krossmessu. Þaðan eru sjau nætur til Matheusmessu og fasta fyrir við þurrt. Þaðan eru átta nætur til Michialsmessu og fasta fyrir við þurrt. Þaðan eru níu nætur og tuttugu til tveggja postula messu Simonis og Jude og fasta fyrir við þurrt. Þá eru fjórar nætur til allraheilagramessu og vatnfasta fyrir. Þaðan eru tíu nætur til Marteinsmessu. Þá eru ellefu nætur til Ceciliumessu, þá ein nótt til Clemensmessu. Þá eru sjau nætur til Andreasmessu og fasta við þurrt. Þaðan eru sex nætur til Nicholasmessu og fasta fyrir við þurrt. Þaðan eru fimmtán nætur til Thomasmessu og fasta fyrir við þurrt. Þaðan eru tvær nætur til Þorláksmessu og fasta fyrir við þurrt. Þá er ein nótt til jólaaftans, þá skal og fasta fyrir við þurrt. Nú eru þeir dagar allir talðir sem vér skulum helga halda í lögum várum.

'''26. Um sextán daga og hvað lofað er að veiða og vinna helga daga fyrr'''

Sextán eru dagar þeir á tólf mánuðum er menn skulu eigi fleira veiða en nú mun eg telja: Hvítabjörn eigu menn að veiða og gera heimanferð til og á sá björn er fyrstur kemur banasári á, hverr sem land á. Rosmhval eigu menn að veiða og á sá hálfan sem veiðir en hálfan sá er land á. Rekhval eigu menn að flytja og festa. Ef landgangur er að fiskum og skulu menn taka. Þá er landgangur að fiskum ef menn höggva höggjárnum eða taka höndum. Eigi skal hann hafa við net eða öngla. Fugla er rétt að veiða, fjaðursára ef höndum má taka. Gefa skal af inn fimmta hlut. Jóladag hinn fyrsta skal eigi fleira veiða en nú var talt og hinn átta dag og inn þrettánda. Páskadag inn fyrsta og uppstigningardag og hvítasunnudag, Maríumessur fjórar, Jóansmessu baptista, Pétursmessu og Páls um sumarið, Ólafsmessu ina fyrri, allraheilagramessu, Þorláksmessu um veturinn og kirkjudag. En hverr sem vinnur fleira óleyfiliga á þessum dögum gjaldi byskupi tólf aura. Fyrir alla daga þá sextán, sem þurrfasta er skyld firir, skal eigi lengur vinna en til nóns. En fyrir þá messudaga aðra sem lögskylt er að fasta fyrir við þurrt, þá er rétt að vinna til miðs aftans. En fyrir þá messudaga sem eigi er skyld lögfasta, þá er leyft að vinna til náttmáls, nema fyrir Jóansmessu byskups, Philippusmessu og Jacobus og krossmessu um vár, þá skal eigi lengur vinna en til miðs aftans. Menn eigu að reka búfé sitt á hátíðum heim og heiman og eigu konur að heimta nyt af fé því og bera heim, hvárt sem skal að menn beri heim eða færi á skipi eða á hrossi, og eigu konur að gera nyt þá til. Það er og mælt ef eldur kemur í hús eða andvirki hvert sem er eða ganga vötn að eða skriður eða ofviðri, hverja lund sem ván er að þessir hlutir spilli eign manns, þá skal hann svá bjarga allri björg sem þá að virkur dagur sé. En alla aðra drottinsdaga og messudaga er þetta lofað að vinna sem nú mun eg tína: Ef fé manns verður sjúkt í haga úti og er rétt að reiða heim, ef þá hefir það líf heldur en áður, enda rétt af að láta það fé og gera til sem þá að virkur dagur væri. Menn eigu og að fara ferðum sínum og má hverr þeirra hafa ef vill að ósekju hálfa vætt umfram ígangsklæði sín og söðulreiði. Engi á með öðrum að flytja þó að annarr hafi meira en annarr minna. Þeim er rétt að bera á sjálfum sér eða ferja á skipum eða bera á hrossi. Maður á og að fara með þingföt sín, þó að meira vegi en hálfa vætt. Rétt er að hafa hálfa vætt varnings um fram ef hann vill. Manni er rétt, þó að drottinsdagur sé, að fara til sels með byttur eða sleða og hvað sem hann þarf móti að hafa því sem hann vill úr seli færa eftir helgina. Svá skulu þeir til ætla að eigi sé fleiri hross en maður hafi eitt hverr í togi. Eigi varðar þó að hestar renni lausir eftir. Ber er og rétt að lesa sem vill, en eigi meira heim að hafa en það sem menn bera í höndum sér. Klæði er rétt að þerra úti þó að drottinsdagur sé eða vöru, ef menn eru nauðstaddir að. Þar sem maður færir bú sitt, þá er honum rétt drottinsdag í fardögum að reka málneytu sína til þess bæjar sem hann skal búa þau misseri. Eigi skal þá reiða yfir vötn eða ferja. Ef maður finnur sauð einn í rétt um haust og er honum rétt að fara heim með, hvárt sem hann skal reiða eða fara annan veg með. Ef maður kaupir geldfé um haust og er honum rétt að reka heim þó að drottinsdagur sé, ef hann skal eigi ferja um vötn eða reiða. Ef menn koma af hafi og eru svá staddir að mönnum er háski eða fé þeirra, eða þó að menn færi farma hér fyrir land fram, þá er rétt að hrjóða skip, þó að drottinsdagur sé, og flytja farm af. Hverr þeirra skal gefið hafa á sjau nóttum hinum næstum áln vaðmáls eða annað jafngott. Gefa þeim mönnum sem minna fé eigu en þingfararkaupi eigi að gegna, sekur er hverr þrim aurum við byskup, ef eigi gefur svá, og skal þó gefa að síðarr sé. Ef maður finnur rekatré af skipi og er honum rétt upp að leggja. Og ef tré er meira en hann megi á skip leggja, þá skal hann eigi sundur höggva. Rétt er honum að landi að flytja og gefa af inn fimmta hlut. Ef maður finnur rekatré á fjöru sinni og á hann upp að velta, þó að drottinsdagur sé, úr flæðarmáli. En ef hann má eigi upp velta, þá skal hann marka tréið. Eigi skal í sundur höggva, en hann eignast, hvar sem á land kemur, ef hann hefir lögmark á lagið. Ef maður ferr drottinsdag för sína og kemur að þar sem löghlið er aftur bætt fyrir honum, þá er rétt að höggva upp. Þar sem menn veiða á helgum dögum, þá skal gefa af inn fimmta hlut og hafa gefið á sjau náttum inum næstum þaðan frá sem hann veiddi. Það skal gefa innanhreppsmönnum, þeim sem eigi eigu þingfararkaupi að gegna. En hverr sem eigi gefur svá er sekur sex aurum við byskup. Svá og ef drottinsdags helgur er brotin eða annarra hátíða slíkra að haldi, þá sekist hann sex aurum, en hina lægri daga þrim aurum, og skal gefa af gjöf þó að síðarr sé. En ef af gjöf verður meiri en hundrað í einum stað saman, þá sé henni svá skipt sem tíundum í fjóra staði. Ef maður berr klyfjar laugardag og vill hann heim þreyta og á hann að bera að ósekju þar til er sól er skafthá. Svá og þeir sem fara til brullaups og frá. Farmönnum er og svá lofað að fara til skips eða frá. Bera á maður klyfjar að frjálsu þó að dægur sé heilög, ef honum hefir seinna farist en hann ætlaði til. Ef maður má eigi heim þreyta, þá skal hann hafa tekið sér gisting og ofan lagðar klyfjar, þá er sól er í vestri. Sekur er bóndi þrim aurum ef hann synjar honum vistar. Hinn skal bera klyfjar til næsta bæjar áleiðis og biðja þar vistar. Sekur er bóndi þrim aurum ef hann synjar. Hann skal fara til hins þriðja bónda áleiðiss og leggja þar ofan klyfjar og biðja þar vistar og klæðahirslu. Ef bóndi synjar honum vistar, þá sekst hann þrim aurum og ábyrgist hann klyfjar hans, þó að hinn láti þar eftir liggja sem átti. Rétt er mönnum að fiskja drottinsdaga og alla aðra messudaga eða annað að veiða þeim sem þurfandi eru og eigi gegni þingfararkaupi. Skulu þeir hafa messu um morgininn áður og láta eigi veiðina standa fyrir tíðaferðinni. Gefa skal af inn fimmta hlut sem af annarri heilagra daga veiði, en hverr sem öðru vís gerir, þá gjaldi slíkt sem við liggur, helgi brot þann dag, og gjaldi þó af gjöf sem fyrr var skilt. En þó að fátækir menn þeir sem ekki hafa annað til viðurlifnaðar sér og sínum börnum rói út á helgum degi og fiski sér til matar en eigi til sölu né hirslu og hafi eigi messu haft, þá er það virðanda með skynsemð en eigi harðliga sekð af takandi. Þó skulu undan takast allar hinar stærstu hátíðir.

'''27. Um leyfi kardínála'''

Þetta leyfi gaf Vilhjálmur kardínáli þá er hann kom í Noreg, en síðan staðfesti Innocentius páfi. Ef virka daga má eigi vinna sakir veðráttu, þá skal maður í leyfi hjálpa heyvi sínu og korni og öðrum búföngum, aldini og öllu öðru sektalaust á helgum dögum. En um helga daga gerum vér þessa grein á að það leyfi skal hafa sem nauðsyn stendur til og nytsemð er í og þó hinar stærstu hátíðir undan taka.

'''28. Leyfi kardínála'''

Fyrir sakir nauðsynja landsins og fátæktar og ýmisligrar veðráttu, og að menn hjálpi því betur inum fátæka, þá játum vér af guðs hálfu og lofum korn að skera og alls kostar að bjarga, og svá heyvi til kvelds, á öllum nónhelgum dögum utan Ólafsmessu aftan fyrra, Maríumessu aftan hvárntveggja. Svá og ef menn fá veðráttu á laugardögum til útróðrar, þá sé lofað að fiskja til kvelds. Ef maður hefir gert heyhlass fyrir helgi, þá skal heim reiða og inn bera hey þó að heilagt sé. Svá skal og öll önnur hlöss þau sem á veg eru komin heim reiða og þau ein inn bera sem vænta má granda eða stulð má að óttast. En sjóarfloti standi kyrr þar sem hann er kominn að helgi.

'''29. [Um sunnuhátíðisdaga og aðra helgidaga]'''

Nú skulu vér sunnuhátíðisdaga og aðra helga daga með mikilli virðing geyma sem fyrr er sagt, svá að á þeim dögum skal ekki óleyfiligt verk gera né kaupsáttir fremja, eigi sekja né þing stefna, og engan til dauða dæma né líkams vananar, og eigi eiða vinna nema til friðar eða sættargerðar. Þessir eiðar leggjast og þar til þrjár vikur fyrir jól, tvær um jól, sjau um langaföstu. Páskavika og gagndagavika, hvítasunnuvika og ymbrudagar þrír fyrir Mikjálsmessu. En allir aðrir í vikum eru sóknardagar. Má á þessum tímum eigi heldur sekja, dæma né eiða fram flytja en á helgum dögum, nema byskup eða hans umboðsmenn sjái til þess nauðsyn. En um kristinn rétt og um allar aðrar fjársóknir, þá skal þann taksetja sem sókn kemur á hönd á þessum tíðum. En það eitt skal sekja eða sverja um mannhelgi eða þýft, ef maður ryður mál til laga og sættar. En ef eiðar verða festir, standi til særra daga. Sókn skal og eigi hefja á þriðja degi því að fimmtin berr á drottinsdag. En sá sem hefur sókn sína á þessum tímum, þá hefir hann fyrirfarið sókn sinni, nema hann skjóti á fimmnætting eða sexnætting þaðan. En ef eiðar verða unnir aðrir en nú eru til skilðir, þá er sá sekur sex aurum í langaföstu, en á öllum öðrum tímum þrimur aurum, ef eigi er sex aura dagur ef maður má ná lagafrestum. Ef maður verður til landsskyldar sinnar að sekja á ósóknardögum, þá skal lög fyrir lóð festa og leggja fimmtarstefnu og ryði hvártveggi sín vitni til bókar og standi til særra daga.

'''30. Um föstutíðir'''

Nú eru þeir dagar aðrir að allir fulltíða menn og heilir eru skyldir að fasta. Alla föstudaga er skylt að einmælt sé, nema jóladag inn fyrsta er slátur lofað, og tvímælt, þó að hann beri á föstudag. Verkmönnum en eigi setumönnum er lofað hvítt að eta einmælt föstudaga frá páskum og til ymbrudaga um haust. En þá eina föstudaga skulu menn hvítt hafa ef vilja, utan þá sem löghelgir eru, og þó einmælt. Imbrudagar eru fernir á tólf mánuðum. Hinir fyrstu eru á annarri viku langaföstu. En aðrir eru á hinni helgu viku eftir hvítasunnudag og er lofað að eta hvítan mat miðvikunótt og laugarnótt í hvítadögum. Hinir þriðju hefjast á haust miðvikudag þann sem næstur er eftir krossmessu. Stendur krossmessudagur á miðvikudegi, þá hefjast ymbrudagar á næsta miðvikudegi í annarri viku, og er það þá Matheusmessa. En ymbrudagar á veturinn skulu vera á þriðju viku jólaföstu. En jólaföstutíð hefst þann drottinsdag sem næstur er fyrir Andrésmessu eða eftir. Stendur Andrésmessa á drottinsdag, þá hefur jólaföstu á þeim sama degi. Langaföstu eigum vér að halda rækiligast af öllum föstum og er þá mest synð í að brjóta, því að várr herra Jesus Christus helgaði hana sjálfur með sinni föstu og margt annað dregur þar til fleira. Sjúkir menn og ómagar eru ekki skyldir til þessar föstu og geri ölmusu í staðinn þess eftir ráði prests síns og eftir föngum. En þeir sem fjögurtán vetra eru gamlir eða ellri og heilir menn skulu fasta sem boðið er af byskupum. Etur maður fisk á vatnföstudegi, gjaldi byskupi sex aura. Etur hann hvítt, gjaldi byskupi tólf aura. Etur hann slátur, gjaldi byskupi þrjár merkur. En ef hann etur hvítt á þeim degi sem hann skal fasta fyrir við þurrt, gjaldi byskupi sex aura, nema prestur lofi honum. Etur hann slátur, gjaldi byskupi tólf aura, nema hann sé dagvillur. Í langaföstu má maður eigi kalla sig dagvillan. Ef maður etur hvítt miðvikudag eða föstudag í langaföstu eða laugardag fyrir páska, eða á ymbrudögum nauðsynjalaust, gjaldi byskupi sex aura. Slíkt sama liggur við önnur föstuafbrigð á langaföstu. En fyrir hvern dag sem maður etur kjöt í langaföstu gjaldi byskupi þrjár merkur, nema hann eti nauðigur og hafi hann eigi annan mat til. Heldur skal hann eta kjöt en hann fari lífi sínu, segi til presti innan sjau nátta síðan hann má það. Ef ómagi etur kjöt, þá sé hýddur af presti, en varðveislumaður gjaldi byskupi þrjá aura ef hans völd ganga til. Hefir maður það í venju að eta kjöt um langaföstu, þá er hann útlægur og hverr penningur fjár hans. Fyrir öll föstuafbrot skal maður skrift taka. Í þeima boðorðum og öllum öðrum skal nauðsynjar meta.

'''31. Um skriftagang og þjónustu og Rómaskatt'''

Hverr kristinn maður sem vits er vitandi skal ganga til skrifta ið minnsta eitt sinn á tólf mánuðum í langaföstu og segja presti rækiliga til synða sinna og taka síðan þjónustu á páskum, nema hann sé í þeim stórskriftum að hann skal fyrir því eigi þjónustu taka. En hverr sem eigi gengur til skrifta í langaföstu og tekur hann eigi þjónustu á páskum og er hann tólf vetra gamall eða ellri, þá skal sá maður gjalda byskupi slíka skyn fyrir sem hann leggur á hann fyrir hvert sinn þeirra. Slíkt ið sama sá og sem þjónustu tekur í forboðum. Dregur hann í venju þrjá vetur eða þrim vetrum lengur að hann gengur eigi til skrifta í langaföstu og tekur eigi þjónustu á páskum, og er tólf vetra eða tólf vetrum ellri, þá drýgir hann heiðinn dóm og er af því útlægur og fé hans allt. Hverr kristinn maður er og skyldugur að vera hlýðinn við páfann að Rúmi og fyrir því skal hverr maður, sá sem má, gjalda Rúmaskatt, einn penning taldan, og fá presti í hendur fyrir páskir, eða það annað sem fyrir tíu menn gjaldist álnar virði. Það fé skal hafa inn helgi Pétur in Roma. En hverr sem það lýkur eigi, og hefir hann föng til, og svá sá sem við tekur og leynir þar nokkuru af, þá er hvártveggi í páfans banni.

'''32. Um fæðslufang, hvað etanda er á föstutíðum eða utan föstu'''

Þessi kvikkvendi er mönnum rétt að nýta til fæðslu þá er slátur ætt er: Naut og færsauði, geitfé og svín. Björn er og rétt að nýta, hvárt sem er viðbjörn eða hvítabjörn, og rauðdýri, hjört og hrein. Rostung og sel. Fugla eigu menn þá og að eta sem slátur ætt er, þá alla sem fljóta á vatni. Klófugla skulu menn eigi eta, þá sem hrækló er á, örnu eða hrafna, vali og smyrla. Rétt er að eta hæns eða rjúpur. Þar eru æt egg undan þeim fuglum sem fuglarnir eru ætir sjálfir. Á þeim dögum er og rétt að eta egg sem menn skulu hafa hvítan mat. Kvikfé eigu menn að nýta, það sem sjálfir láta af, þó er rétt að nýta að eigi láti sjálfir af, ef maður veit hvað verður, nema svidda verði. Gefa skal af inn fimmta hlut öllu, nema menn sævi, og hafa gefið á sjau nóttum inum næstum síðan fannst innanhreppsmönnum, þeim sem eigi gegna þingfararkaupi. Sekur er sá þrim aurum sem eigi gefur svá, og skal hann af gefa þó að síðarr sé. Kálf skal ala þrjár nætur, þó er rétt að hann sé fyrr skorinn, ef honum var matur gefinn, og skal gefa af hinn fimmta hlut, að sama skilorði. Það er fé óætt er mannsbani verður. Hross skulu menn eigi eta og hunda og köttu, melrakka og engi klódýri, nema björnu. En ef maður etur nauðsynjalaust þau kvikkvendi sem frá eru skilð í lögum, þá verður hann sekur þrim mörkum við byskup og taki skriftir. Jafnskylt er þeim mönnum að varna við slátri á föstutíðum sem eigi eru til föstu talðir sem hinum er skyldir eru til föstu. Þá er menn skulu fasta við þurrt þá er rétt að eta aldin og jarðarávöxt allan þann sem ætur er. Þá er og rétt að eta fiska alls kyns, svá hvala alla aðra en rostung og sel. Hrosshval skal á öngum tímum eta, svá náhval og rauðkembing. Ef svín komast á hrossakjöt, þá skal ala þrjá mánaði og fella hold af, en síðan feita aðra þrjá. Ef svín kemur á mannshræ, þá skal ala sex mánaði en feita aðra sex mánaði. Þá er rétt að nýta svín ef vill.

'''33. Um eiða'''

Af því að guð sjálfur er sannleikur, þá vill hann þars hvers manns með sannleiki já sem já er og það með sannindum nei sem nei er. En þó fyrir breyskleika sakir mannsins, er sjaldan trúir orðinu beru, þá heimtast eiðar oftliga og framflytjast, og er það engi synð er satt er svarið, og fyrir því eru þeir skyldir til sættar, samþykkðar og staðfestu friðar milli þeirra sem fyrir vóru ósáttir, og styrkja hafðan frið millum vina, til þess að sannleikur birtist í því sem váttar bera þeim til skírslu eða undanfærslu er dómari dæmir. En þó að eiðanna sé margfallig grein, þá eiga skylduliga og innvirðiliga þrír hlutir í þeim að geymast. Sannleikur í hreinni samvisku, að hann sveri það eitt er hann veit og ætlar ifanarlaust satt vera. Skynsemð í góðri forhugsan, að hann sveri eigi hvatskeytliga og gangi eigi til að sverja, utan nauðsynjar. Réttvísi, að það sé svarið er lögligt er og rétt, því að hverr sem sverr að drýgja nokkura illsku eða dauðliga synð, þá synðgast hann sverjandi ólögligt, og skal þó þann eið rjúfa sektalaust og ganga til skrifta.

'''34. Um dóma og prófanir'''

Til kviðjanar hvatskeytligrar ákefðar óskynsamligra manna er hér til hafa framhleypt óvarliga eiðum og öðrum prófunum ólögliga, sumir sækjandi en sumir verjandi sök, þá er hér skipað að hvervetna þar sem ef er á nökkuru máli að þeir sem deila vilja eigi með samþykkt niður setja, skal það fyrir þeim prófast og niður setjast, er um það mál á að dæma, svá að hinn seki sé sóttur fyrir sínum dómara, því að sá dómur er ólögligur og eigi haldandi er af þeim gerist er um það mál á eigi réttliga að dæma. En sá sem segir eða sök gefur, þá skal hann fá prófan til síns máls, nema hinn sem neitar segi nokkurn hlut í sinni neitan, þann sem hann eigi og fyrir sína hönd að prófa. Nú skulu klerkar um öll mál vera sóttir fyrir herra byskupi eða þeim sem hann hefir til fengið að skipa málum heilagrar kirkju. En leikmenn skulu um öll mál sóttir vera fyrir herra kónginum eða þeim sem hann hefir sína lögsögn í hendur fengið, utan þessi mál sem hér segir eða önnur þvílík sem tilheyra kristins réttar, svá sem er um rán eða stulð úr kirkju og misþyrmsl kirkna og lærðra manna og kirknagóss, um tíundargjörðir og heit öll, um testamenta er menn skipa, einkanliga af því er þeir gefa kirkjum eða öðrum helgum stöðum og fátækum mönnum, um allt kirkjufrelsi er hon á í sér og utan sig, í mönnum og eignum, um vernd pílagríma hins helga Þorláks byskups er vitja hans staðar og aðra helga staði og þeirra mál, um hjúskap og allar þær sakir og málavöxtu sem þar heyra til, og þar sem dæma skal hversu hverr er lögliga getinn, um kvenna legorð, um frændsemisspell, um hórdóma og frillulífi, um meineiða og ef menn byggja dautt fé, um villu alla og vantrú, og þar sem seldir verða eða keyptir andligir hlutir. Skal um öll þessi mál og þau fleiri sem skipuð eru í kristnum rétti hvártveggi verjandi og sækjandi með vitnum sínum og gögnum koma til byskups úrskurðar eða hans umboðsmanns.

'''35. Hér segir um okur, hvað er'''

Það er okur er menn byggja dautt fé og krefja framarr af þeim er þeir ljá en innstæðu, og gerist það í öllu því er vegast má með stórum vágum eða smám, svá sem er smjör eða lín, eirr og gull eða silfur og þvílíkir hlutir, og í því öllu er teljast má í álnum sem léreft eða vaðmál, og í öðru tali sem silfur og skreið, og alls kyns vara, og þvílíkir hlutir, og í öllu því sem mælist, svá sem lýsi og hunang, og alls kyns annarr lögur, og svá sem korn og mjöl og þvílíkir hlutir. Svá og þó að maður skili sér leigur fyrir kýrverð, þá gerir hann okur nema hann sjái kúna lifandi og kenni sér til handa eða hans umboðsmaður, og byggi síðan ef vill. Nú í hverju sem maður hverr tekur ávöxt nökkurs hlutar, þann sem hann skilði sér undir þess ábyrgð er lánið þurfti, þá gerir hann í því dauðliga synð okursins jamna við stulð eða rán. Fyrirlátast þessar synðir eigi, þeim sem þær gera, nema þeir fái aftur allt það er þeir hafa eða halda annars, að óvilja þess sem á ef þeir hafa föng til. Skal sá er okur tók þeim greiða er hann tók af eða hans erfingja, ef sá er dauður. En ef engi er þeirra til, þá skal með ráði byskups gefast fátækum mönnum, kirkjum eða klaustrum. Eru allir okurkallar forboðaðir og skilðir af heilagri kirkju eftir guðs lögum í þrim hlutum af sjálfu verkinu. Fyrst að þeir skulu eigi taka hold og blóð várs herra Jhesu Christi, nema þeir bæti yfir. Annað þeim til hafnanar og háðungar skal eigi takast þeirra offur til heilags altaris, þriðja að ef þeir andast í þeirri synd óbættri, skulu þeir missa heilags legsstaðar í kirkjugarði, og svá fram um þetta skal byskup, þegar hann verður varr við, þröngva þeim eða þeirra erfingjum til yfirbóta með hirting heilagrar kirkju. Engi skal og heyra skriftamál opinbers okurkalls né hann leysa fyrr en hann hafi aftur fengið okur eða gefið til þess fulla varðan sem hann er framast fangaður til. En þó að opinberr okurkall bjóði um með ákveðnu eða eigi ákveðnu á síðustum dögum síns lífs upp að lúka tekinn áauka dauðs fjár, þá skal neitast þeim heilagur legstaður í kirkjugarði, þar til sem fulliga er aftur greitt eftir föngum, annaðhvárt þeim sem hafa eigu, ef þeir eru nær, elligar byskupi eða hans umboðsmanni eða sóknarpresti sínum, nærveröndum skilríkum mönnum af sókninni, þeim til handa er hafa skal. En hverr sem okur gerir, sekist sex aurum, á það hálft konungur en hálft byskup, og upptækt allt það er byggt var og skal það hafa hálft konungur en hálft byskup.

'''36. [Um átta konur óskyldar]'''

Þessar eru þær konur óskyldar að frændsemi er maður verður útlægur af ef hann tekur en þrjár skyldar. Ein er faðir manns átti. Önnur sú er sun átti. Þriðja sú er bróðir manns átti. En fjórða er móðir konu þeirrar er maður átti. En fimmta er dóttir konu þeirrar er maður átti. En sétta er systir konu þeirrar er maður hefir átta. En sjaunda er sú er þú hóft úr heiðnum dómi, eða hon þig. En átta er við hefir tekið og sig guði gefið. En þessar eru hinar er að frændsemi eru skyldar: Móðir, systir, dóttir. Nú ef maður leggst með einnihverri þeirra, þá útlægist þau bæði, og fyrirgert fé sínu við erkibyskup, nema því aðeins að hann brjótist úr böndum, eða viti menn það með sönnu að æði hefir verið á honum auðsýn eða síðan, og svá ef kona hefir verið nauðigað til, og hefir eigi hennar vili til verið, síðan sekist hon ekki og bæti þó við guð eftir umráði erkibyskups. En ef hann vill eigi í brott fara, þá skal erkibyskups ármaður stefna þeim manni þing og hafa með sér heimiliskviðarvitni til þings, en ef hann kveður nei við, þá festi lýritareið fyrir og standi sá eiður tíu vikur særar. En ef eiður fellst, þá fari hann útlægur og fé hans allt, nema jörð eigi er hann á, og sæki það eiðfall svá sem annað eiðfall. En ef hann vill eigi eið festa, þá geri erkibyskups ármaður honum mánaðarstefnu brott af landi, og svá hon og útlæg, nema runnið sé á hendur henni.

'''37. [Guðsifjar]'''

Nú er það því næst að engi maður skal hafa guðsifju sína etc. versus. Slíkar guðsifjar verða og þar er maður tekur guðmóður sína eða guðdóttur, sem fyrr er sagt. En fyrir allar aðrar guðsifjar er fyrr vóru talðar, þá sekist maður sem hann taki systrungu sína eða bræðrungu, bæði við guð og við erkibyskup.

'''38. Rúma'''

Rúmaskatt skal hverr maður greiða á hverjum tólf mánuðum, penning talinn þeirra er til þriggja marka talinna eigu fyrir utan vápn og klæði einföld og geri bæði kall og kona eða gjaldi hálfan eyri fyrir hvern penning.

'''39. Um blandan við búfé'''

En ef manni er það kennt að hann blandist við einnhvern fénað, það er fyrirboðið hverjum kristnum manni. Þá seki ármaður með heimilisskviðarvitni. En sá syni með lýritareiði eða fari útlægur. Svá skal og allra útlegðarmála synja.

==Um Kristinrétt Árna Þorlákssonar==
Kristinréttur Árna Þorlákssonar eru guðslög samþykkt 1275. Þau voru samin af Árna Þorlákssyni (1237–1298) biskupi í Skálholti. Lögin giltu uns kirkjuordinansía Kristjáns III var lögleidd í Skálholtsbiskupsdæmi árið 1541 og í Hólabiskupsdæmi árið 1551. Ákvæði úr þeim eru þó í gildi enn. Lögin eru varðveitt í vel á annað hundrað handritum en einungis ''[[Jónsbók]]'' hefur varðveist betur.

Árið 2005 gaf Sögufélag út ''Járnsíða og kristinréttur Árna Þorlákssonar'' eftir Harald Bernharðsson, Magnús Lyngdal Magnússon og Má Jónsson. Inniheldur bókin efni kristinréttar Árna Þorlákssonar í stöðluðu og uppfærðu máli ásamt ýmsum skýringum.

Framsetning þessi á kristinrétti Árna Þorlákssonar byggir á fyrrnefndri bók sem sjálf byggir á efni handritsins AM 49 8vo að nær öllu leyti en á stöku stað hefur verið leiðrétt eftir handritinu GKS 3270 4to.

Bók Haralds, Magnúsar og Más inniheldur mikinn fróðleik um sögu lögbókarinnar. LagaWiki mælir með lestri hennar en leyfir sér að birta meginefni hennar hér þar sem lagatexti getur ekki verið höfundarréttarvarinn, hvort sem hann er í upprunalegu máli eða nútímavæddu.

Járnsíða

2024-08-09T02:01:05Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{|class="sortable wikitable"
|-
!#
!Bálkur
!Kaflar
!Orð
!Lýsing
|-
|style="text-align: right;"|1
|[[Járnsíða/Þingfararbálkur|Þingfararbálkur]]
|style="text-align: right;"|6
|style="text-align: right;"|1.372
|Stjórnskipunarlög.
|-
|style="text-align: right;"|2
|[[Járnsíða/Kristindómsbálkur|Kristindómsbálkur]]
|style="text-align: right;"|7
|style="text-align: right;"|1.323
|Guðslög.
|-
|style="text-align: right;"|3
|[[Járnsíða/Mannhelgi|Mannhelgi]]
|style="text-align: right;"|37
|style="text-align: right;"|6.083
|Refsilög.
|-
|style="text-align: right;"|4
|[[Járnsíða/Kvennagiftingar|Kvennagiftingar]]
|style="text-align: right;"|5
|style="text-align: right;"|1.349
|Hjúskaparlög.
|-
|style="text-align: right;"|5
|[[Járnsíða/Erfðatal|Erfðatal]]
|style="text-align: right;"|25
|style="text-align: right;"|2.968
|Erfðalög.
|-
|style="text-align: right;"|6
|[[Járnsíða/Landabrigðabálkur|Landabrigðabálkur]]
|style="text-align: right;"|28
|style="text-align: right;"|3.675
|Landbúnaðarlög.
|-
|style="text-align: right;"|7
|[[Járnsíða/Rekabálkur|Rekabálkur]]
|style="text-align: right;"|2
|style="text-align: right;"|386
|Bálkur um reka.
|-
|style="text-align: right;"|8
|[[Járnsíða/Kaupabálkur|Kaupabálkur]]
|style="text-align: right;"|21
|style="text-align: right;"|3.105
|Viðskiptalög.
|-
|style="text-align: right;"|9
|[[Járnsíða/Þjófabálkur|Þjófabálkur]]
|style="text-align: right;"|11
|style="text-align: right;"|1.176
|Bálkur um stuldi.
|}

==Um Járnsíðu==
''Járnsíða'' er lögbók sem lögtekin var á árunum 1271 til 1273 og feldi úr gildi lög þjóðveldistímabilsins (''[[Grágás]]''). Lögin sem hún inniheldur voru byggð á Frostaþingslögum frá Noregi. Lögbók þessi féll úr gildi með lögtöku ''[[Jónsbók]]ar'' árið 1281. Lögbókin er varðveitt strangt til tekið í einu handriti, ''Staðarhólsbók'' (AM 334 fol.), sem að meginhluta geymir ''[[Grágás]]''. Til eru 24 önnur handrit sem skrifuð eru upp úr ''Staðarhólsbók'' ýmist beint eða óbeint.

Árið 2005 gaf Sögufélag út ''Járnsíða og kristinréttur Árna Þorlákssonar'' eftir Harald Bernharðsson, Magnús Lyngdal Magnússon og Má Jónsson. Inniheldur bókin efni ''Járnsíðu'' í stöðluðu og uppfærðu máli ásamt ýmsum skýringum.

Framsetning þessi á ''Járnsíðu'' byggir á fyrrnefndri bók sem sjálf byggir á efni ''Staðarhólsbókar'' einnar að nær öllu leyti.

Bók Haralds, Magnúsar og Más inniheldur mikinn fróðleik um sögu lögbókarinnar. LagaWiki mælir með lestri hennar en leyfir sér að birta meginefni hennar hér þar sem lagatexti getur ekki verið höfundarréttarvarinn, hvort sem hann er í upprunalegu máli eða nútímavæddu.

Járnsíða/Kvennagiftingar

2024-08-09T01:53:48Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Járnsíða}}
'''1. [Um rétt föður og móður til giftingar dætra sinnar]'''

Faðir og móðir skal ráða gyftingum dætra sinna ef þau eru til. En ef þeirra missir við, þá eigu frændur hinir nánustu giftingum að ráða. Giftingarmaður skal ráða heimanfylgju og tilgjöf firi frændkonu sinni svá sem þeim kemur ásamt. Þeir skulu þá og eindaga nær brúðlaup skal vera. En ef þá skil á um máldaga, þá láti giftingarmaður bera tveggja manna vitni um heimanfylgju, hvað mælt var, þeir er hjá váru. En ef þá skil á um tilgjöf, þá njóti festarmaður tveggja vátta með fyrra skilorði. En enga heimanfylgju má arfi gyftingarmanns rjúfa, þá er svá er gör sem nú var skilt. En ef dætur verða föður síns arfar eða móður eða bróður eða hverskis arfar sem þær verða, sumar giftar en sumar ógiftar, þá skulu þær er ógiftar eru taka svá mikið af óskiptum arfi sem þær höfðu er heiman eru giftar. En þó að allar sé heiman giftar og er eigi skipt heimanfylgju til jafnaðar þeirra í millum, þá taki þær af óskiptum arfi jamnmikið sem sú hafði heiman æ meðan fé vinnst til. Gripir þeir allir er lagðir eru til heimanfylgju, og eru þeir metnir og myndir í hendur þeim er konu fær, þá á hann þá jafnheimila sem faðir eða móðir léti heiman fylgja. En ef maður segir að hann léði eigi til þess þá gripu, þá sveri hann einseiði, svá karl sem kona. En sæki til jafnmikils giftingarmann konunnar og skerði það tilgjöf hennar eftir réttri tiltölu. En ef ekkja gifti sig heiman og lætur hon virða fé annarra manna til heimanfylgju sér, og lér sá til er átti, þá á hann það jafnheimilt sem það er ekkjan átti, en ef maður kveðst eigi til þess léð hafa, þá syni með einseiði, en heimanfylgja hennar því minni.

'''2. [Um kvenna fé]'''

Fé konu sinnar skal maður eigi færa af landi brott nema hon vili. Ráða skal hann fé þeirra öllu til þarfa þeim. Hvárki skal þeirra firimæla né firigera annars fé. Slíkan rétt á hverr á konu sinni sem á sjálfum sér ef henni verður með öfund misþyrmt. Eigi á kona að synja bónda sínum félags. Nú fær maður meyjar, eigi megu þau félag leggja sín í millum nema þeir menn játi er til arfs þeirra eru komnir. En ef þau ala börn til arfs síns, þá megu þau leggja félag sín í millum slíkt sem þau vilja. Nú fær maður ekkju og á hon börn til arfs síns og eru þau í ómegð, og vil hann þó leggja félag sitt við hana, þá skal hann gera stefnu til höfuðsbarmsmönnum barnanna og leggja félag þeirra saman að fjármagni, leggja jörð jörðu í gegn og eyri eyri í gegn, meta og föng hans, hvárt þau eru meiri eða hennar föng sé. Nú má þar eigi rjúfa er svá er lagt, en ef þau leggja annan veg félag sitt saman, þá má rjúfa hvárt sem vil hans erfingi eða hennar, á þá lund að fara á þing fram fyrr en þau hafi verið tuttugu vetur ásamt, þá á hann aldregi uppreist þess máls síðan. En ef maður fær ekkju barnlausa og ala þau sér börn saman til arfs síns, þá megu þau leggja félag sitt saman, þá skal það haldast eftir því sem löglegir váttar vitu. Sú tilgjöf skal konu heimil vera er til hennar var gefin og váttar vitu að lýst var á giftingardegi ef hon lifir lengur, en ef hann missir hennar við, þá taki arfar hennar heimanfylgju en tilgjöf falli niður.

'''3. [Um fé öreiga og skiptingu fjárhlutar]'''

Ef öreigar ganga saman að landslögum og aukast þeim fé, þá á hann tvá hluti en hon þriðjung, bæði í landi og í lausum eyri. En ef annað tveggja hjúna missir annars við og þrýtur samkunduvitni, þá fari það eftir því sem skýrir í þeim kapítula er maður sest í óvirðan eyri og greiðist þá fé upp eftir lögum. En ef maður kaupir jörð með gripum eða lausafé, eða búfé konu sinnar, og lifir hon honum lengur, þá skal hon það eitt hafa úr löndum af arfi hans er hon hafði heiman, og tilgjöf með, og þó svá að hann leiði hana til bókar, skeyting að taka, því að lög rjúfa það mál og lausafé er arfar greiða henni í hönd, en ef hon tekur fé í erfð síðan er þau komu saman og verður það fé firi jörð greitt, þá skal sú jörð hennar vera. Mær sú er arfi verður, hvergis arfi er hon verður, hon má gifta sig sjálf þeim er hon vil þá er hon er fimmtán vetra að aldri með þeirra frænda ráði er nánastir eru og vitrastir, bæði í föðurætt og móðurætt. Hverr er giftingarmaður er réttur að konu láti allt vera heimilt í heimanfylgju. En allt það er sækja skal að lögsóknum, þá skal eigi tilgjöf í móti koma.

'''4. [Um fjárhald og heimanfylgju]'''

Ef mær hefir fjárhald bróður síns, þá sé föðurfrændur og móðurfrændur sveinsins slíkt henni til handa í heimanfylgju af fjárhlutum sveinsins sem þeim sýnist er hyggnastir eru. En ef þá skil á, þá ráði þeir föðurfrændur er arfi þeirra eru næstir ef þeir hafa vit til, en ef bróðir gefur þá sök þá er hann er fulltíða að þeir hafi tekið fé á gifting systur hans, þá standi sá firi einseiði er sú sök kemur á hönd. En ef einnhverr verður sannur að því að hann hefir til þess mútu tekið, reiði slíkt sveininum sem hann tók í mútuna og heiti drengur að verri. En umfram ráð þeirra manna er nú eru til skildir, þá skal hon eigi eiga kost meira að taka sér til heimanfylgju. En ef hon tekur annan veg en nú er skilt, þá haldist því aðeins að bróðir hennar vili þá er hann er fulltíða. Ef bróðir giftir systur sína með frænda ráði, sá er ellstur er og eru sumir í ómegð, þá skal það haldast svá sem þeir væri allir fulltíða.

'''5. [Ef kona leggst með manni undir bónda sinn]'''

Ef kona leggst með manni undir bónda sinn eða skilst hon við hann saklaust í móti guðs lögum, þá hefir hon firigört mundi sínum og tilgjöf. En ef bóndinn býður henni samvist en hon vil eigi, þá skal hann öllum fjárhlutum hennar varðveita meðan hon lifir. En síðan taki sá heimanfylgju hennar er þá er arfi næstur en enga tilgjöf. En ef þau sættast á mál sín og tekur hann við henni, þá fari mál þeirra sem það væri spellalaust. En ef henni verður sá glæpur oftarr firi, þá skal hann þó fjárhlutum varðveita meðan líf hennar er, að hann vili eigi oftar við henni taka, en síðan fari sem áður var mælt. En ef hon hefir eigi fyrr meirr við þann glæp verið kennd og heitur hon yfirbótum við guð og bónda sinn og býður honum samvist og vil hann eigi eiga hana, þá hafi hon heimanfylgju sína en eigi tilgjöf. En ef bóndi hennar vil firra hana heimanferð sinni og segir svá að hana hafi fyrr meir slíkur glæpur hent, og var sú sakargift eigi fyrr meirr af hans hendi við hana svá að menn vissi, þá standi hon firi einseiði og hafi heimanfylgju sína en eigi tilgjöf, ef hann vil eigi við henni taka. En ef meinleiki sundrar samvist hjúna með þess ráði er sundra á að guðs lögum, hafi sitt fé þá hvárt þeirra. En ef maður sættist við þann mann er legið hefir konu hans, þá skal sá veita tryggðir þeim er konu á. En ef hann tekur konu sína í hjúskap aftur og liggur hinn hana sinn annað meðan þau eru saman, þá er hann tryggrofi, sem sá er vígur á óspilltar tryggðir. En ef bóndi konunnar vinnur síðan á honum, þá vinnur hann á tryggrofa manni og ógildum bæði konungi og frændum, en ef maður fær sér konu að lögum og gefur í móti henni tilgjöf og fellur hann síðan í frá, þá skulu lúkast henni þing sín og heimanfylgja af sjálfs hans fé meðan það vinnst til, en þeir er næstir eru erfðum eftir hann, þá skulu þeir ekki lúka af sínu og ekki taka eftir hann.

Járnsíða/Kaupabálkur

2024-08-09T01:45:57Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Járnsíða}}
'''1. [Um gripdeildir]'''

Það er nú því næst að várr skal engi firi öðrum taka. Ekki skulu vær oss að gripdeildum gera. Dóms er hverr verður firi sína athöfn. En sá maður er firi öðrum tekur, þá skal hann það aftur færa og bæta konungi sex aurum firi það er hann tók ranglega og sæki sitt með lögum síðan. Nú tekur valdsmaður eða sóknarmaður upp bú búanda ótalt og ódæmt eða veitir honum aðra fjárupptekt, þá skal hann færa það aftur og leggja á þrettán merkur, og hverr sekur mörk er honum fylgir til þess. Nú róa menn skipi skipuðu að bónda eða gingur flokkur manna að garði og bera hann ofríki eða brjóta hús hans og bera út fé hans, þá er það útlegðarverk. Hverr er í landi vil vera af þeim færi aftur fé bónda það sem þeir tóku og gjaldi þrettán merkur eða fari útlægur.

'''2. [Um dóma og vitni]'''

Eftir vitnum og gögnum skal hvert mál dæma. Svá er ef einn berr vitni með manni sem engi beri, en tveir sem tíu, ef eigi koma andvitni að móti. Nú eru þau vitni er eigi skulu andvitni móti koma, það er heimstefnuvitni og þingstefnuvitni, kvöðuvitni, nauðsynjavitni og forsagnarvitni og þau vitni er borin eru um deild manna að samkundum. En ef maður krefur mann fjár, þá má hann svá kröfu verja að kveðast þá skuld öðrum goldið hafa og nefna vátta sína, þá er við váru. Nú ef váttar eru innan heraðs, þá skal gera þeim lagastefnu að þeir komi þar og beri slíkt vitni sem þeir vitu. Nú bera þeir svá vitni að þeir váru við það að hann lauk þeirri skuld allri sér af hendi, þá hefir hann rétt varða kröfu þá. Það heitir ályktarvitni, þar skal og ekki andvitni í móti koma. En ef váttar koma eigi, þá er hann sekur á kröfu þeirri sex aurum firi kröfu hverja. Bauggildismenn og nefgildismenn og námágar megu eigi bera vitni með manni nema þeir sé báðum jafnskyldir. Taka megu tveir menn við eins vitni og er sá frumváttur er við var, en ef sá er eigi fær annarr er við var og hafa hinir heyrt hans vitni áður, þá er það jafnfullt sem allir hafi við verið að öndverðu.

'''3. [Um lagastefnur]'''

Hvervitna er menn skulu gera lagastefnu manna á þingi til lögmanns, þá skal gera hálfs mánaðar stefnu, ef hann er innan heraðs og utan hrepps. Mánaðar stefnu utan heraðs og innan fjórðungs. Tveggja mánaða stefnu utan fjórðungs og innan lands. Erfingi eða umboðsmaður skal máli hans svara ef hann er utan lands. Nú er erfingi skyldur að gera honum boð, ella þingmenn, ef eigi er erfingi á þingi. Viðurmælis er hverr maður verður. Nú sá er eigi ferr til lögmanns löglega stefndur nauðsynjalaust, þá sekist hann tólf aurum við konung. Svá og sá er eigi vil hlíta lögmanns úrskurði, þá sekist hann þrim mörkum við konung.

'''4. [Um fjársóknir]'''

Nú er það því næst ef maður á fé að manni það er váttar vitu eða við er gingið, þá skal sá er skuld á að heimta krefja fjár síns með vátta tvá, hvar sem hann hittir þann er lúka á, og gera honum hálfs mánaðar stefnu, en ef eigi er goldin á þeirri stefnu, þá skal sækjandi stefna honum þing og krefja skuldar sinnar sem vitni vitu. Nú er vel ef hann reiðir þar eða umboðsmaður hans. En ef þar verður eigi greitt, þá skal sækjandi nefna svá marga af þingmönnum sem hann þikkist þurfa og fara til heimilis þess er skuld á að gjalda og virða honum þar fé sitt. Sá skal hafa sex aura að harðafangi er sótti. Nú eru allir bændur skyldir til þessarar ferðar af þingi, sekur er hverr þrim aurum við konung er eigi ferr. Sóknarmaður er skyldur að fara til og öðlast með því konungi baug til handa, en ef hann vil eigi fara, þá fellir hann með því baug. Nú standa menn firi og verja oddi og eggju, þá falla þeir allir óhelgir og útlægir er firi standa, en hinir allir friðhelgir er til sækja og laga vilja gæta. En þó að þeir falli eigi er firi standa, þá er sá sekur þrettán mörkum við konung er skuld átti að gjalda, en hverr annarra þrim mörkum.

'''5. [Um lánsfé]'''

Nú er lánfé og dæmt fé og allt það er vitni veit og sá gingur við er lúka á, þá skal svá sækja sem nú var sagt: Allt það fé sem vitni veit að eindagað er, þá skaltu svá njóta vátta þinna í eindaga sem þú hefðir honum heim stefnt. Nú kemur sá eigi er féið skyldi taka, en hinn kemur er reiða skal, þá skal bjóða fé í eindaga ef nokkur er þar sá er um sé boðið að taka við fé því með váttum, þá skal þeim í hönd selja. En ef engi er, þá skal segja af ábyrgð sinni og hafi sá er áður hafði og ábyrgist við handvömmum sínum, til þess er sá kemur eftir er á, þá skal honum í hönd selja. Nú ef maður á fé að manni það er eigi vitu váttar, þá skal stefna honum heim til kvöðu og kveðja fjár þess er hann á að honum. Hinn skal annað tveggja festa fé eða synja. Einn skal eyris synja, en tveir tveggja, en þrír þriggja. En ef meira er, syni með séttareiði. En ef verjandi vil hvárki festa fé né í eið vinna, þá sannar hann sér skuld á hendur að fyrri sókn.

'''6. [Um ábyrgð á skuldum]'''

Nú er sá dauður er skuld á að gjalda en hinn lifir er heimta á, þá kemst hann eigi til skuldar nema með váttum því að engi skal eið vinna firi brjóst hins dauða. En erfingi skal þann eið vinna að eigi var sú skuld svá að eg vissi, þá vinnur hann firi sitt brjóst en eigi hins dauða. Nú stendur skuld tuttugu vetur eða lengur, þá fyrnist skuld firi váttum, en hann má koma honum til eiða ef hann vil, því að í salti liggur sök ef sækjendur duga.

'''7. [Um heimstefnu eða kauprein]'''

Nú kemur sá maður í herað er þú vil sóttan hafa um eitthvert mál og á engan erfingja í heraði og var eigi þar nóttina helgu, þá skal spyrja hann að heimili sínu, og ef hann nefnir heimili sitt, þá skal stefna honum þangað. Eigi skal hann segja að valdsmanns nema þar sé, en ef hann vil eigi nefna, þá skal skírskota undir vátta og stefna honum í hvern garð er hann vil, nema sér sjálfum, og sækja hann þar síðan. Þá er og hverjum manni rétt stefnt er á kaupreinu þar sem þeir keyptust við. Svá skal einhleypum manni stefna heim sem bónda þangað sem erfingi hans er innan heraðs, ellegar skal hann spyrja að heimili sínu. Þar skal vera sem hann segir innan hrepps, nema hann segi að valdsmanns.

'''8. [Um héraðssóknir]'''

Nú skulu heraðssóknir standa um alþingi og fimm nætur eftir og firi og um langaföstu. Kristindóm má jafnan sækja og ný verk þau sem verða. Ekki má að sóknum gera á helgum dögum nema stefna manni heim aðeins. Maður má stefna manni heimstefnu annars manns til sjálfs síns, ef honum er um boðið með váttum. Sjálfur skal hverr maður sína sókn sækja innanlands, frjáls maður og fulltíða, en ef hann hefir eigi kunnustu til eða menning, þá sæki konungs umboðsmaður honum til handa og öðlist þá sekt sem við liggur að lögum en ekki framarr. En ef maður ferr af landi brott, þá skal sá halda fé hans vetur þrjá er hann hefir um boðið með váttum og skal sá hafa sókn og vörn firi honum, en ef hann er lengur á brottu en þrjá vetur, þá skal sá hafa fé hans að halda er arfi er næstur og eyði ekki af. En ef hinn kemur aftur, lúki slíkt sem hann tók og váttar vitu. Svá skal kona sækja sem karlmaður ef hon er ein firi sér. En hon á kost að selja sókn sína og vörn þeim sem hon vil. Eigi skal hon selja valdsmanni né ofríkismanni þeim sem við hana á. Maður má sækja sókn hennar sem sína ef hon hefir honum um boðið með váttum. Nú vil maður sækja mann um eitthvert mál, en honum hafði annarr maður fyrr sókn á hendi, þá láti sá fyrr af er síðar tók til, því að eigi má hann tveim senn svör veita ef það er eigi til véla gört við hinn er hóf sóknina.

'''9. [Um fals]'''

Nú skulu kaup öll áhaldast þau sem handsöluð eru og váttar að og þeir menn kaupast við er kaupum sínum eigu að ráða, nema maður seli óheimilt eða sé fals í, þá skal kaup það aftur ganga, en hinn hafi andvirði sitt. Engi várr skal öðrum selja fals eða flærð, en sá er það gerir, þá er hann sekur sem hann hafi stolið svá miklu sem skynsamir menn sjá og meta að fals er í, nema því aðeins að hann vissi eigi falsið og hafi firi sér séttareið. En það er fals er skynsamir menn sjá er fals, er ef maður kaupir sand eða saur þar sem hann kveðst kaupa mjöl eða smjör og allt það er eigi má sjá á utan.

'''10. [Um kaupfox, ef maður selur það er áður er selt öðrum manni]'''

Nú skulu haldast handsöluð mál þau sem haldast megu að lögum. Það skal eigi haldast ef maður selur manni það er hann hefir áður öðrum selt. En ef sá hefir hönd að er síðar keypti, þá má hann halda skiladómi firi kaupi sínu. Nú á sá að hafa kaup er fyrri keypti ef honum fyllnast vitni að skiladómi, þá er þeim kaupfox er síðar keypti og skal hann því skírskota undir skilríka menn. Það er kaupfox ef maður kaupir það er hinn átti ekki í er seldi og heimta sitt af honum. En ef hann vil honum eigi í hönd selja, þá skal hann honum heim stefna og njóta vátta sinna að hann leit að lögum laust og krefja hann fjár síns og leggja honum rán við. Nú kaupir maður að útlægum manni, þá á konungur það fé er hann keypti af honum, en hann er sekur mörk, syni með lýritareiði að hann vissi eigi að hann var útlægur.

'''11. [Um ábyrgð á leigufénaði manna]'''

Nú selur maður kýr á leigu, þá skal sá kú að ábyrgjast að öllu er hefir, nema við því ef ofríkismenn taka og bráðasótt og kelfing og aldri. En ef deyr firi fátækum manni, þá gjaldi á þrim árum verðið eftir því sem skynsamir menn meta, því að engi skal kú leiga lengur en lifir nema hann drepi sjálfur. Nú skal hann kú hafa að leigumála réttum til fardaga að öðru vári því að þá skulu kýr á för vera nema þeir hafi annan eindaga ámælt sín á millum þá er hann tók kú. Nú er sú kýr dauð en hann átti veð í annarri, þá skal hann þá hafa firi sína kú, því að kýr skal í kýr stað koma, en ef sú lifir, þá skal hann sína kú hafa, þó að hon sé eldri, en ef lestir eru á orðnir, þó að hali slitni eða horn brotni, þá skal hann þá löstu bæta. Nú vil hann eigi leiga kú lengur, þá skal hann þann hitta er kú á ef hann er innan heraðs og bjóða honum kú sína með váttum. En ef hann er eigi innan heraðs, þá skal hann færa kú heim og leiða menn til og láta sjá kú að hon sé heil og hinum tæk er á. Þá segi hann af sína ábyrgð og varðveiti kú svá sem sín naut og þiggi af nyt og hafi það firi gras og gæslu og ábyrgist við handvömmum sínum einum. Nú er sá af landi farinn er kú átti og hefir manni boðið um hald fjár síns, þá á hann þeim kú að bjóða ef hann er innan heraðs, erfingja ef eigi er fjárhaldsmaður til, ef hann vil eigi lengur hafa leigt.

'''12. [Um fúlgufé og handvömm manna]'''

Nú felur maður búfé sitt inni að manni að fúlgumála réttum, þá skal hann ábyrgjast við handvömmum sínum öllum. Það eru handvömm hans ef hann sveltir eða drepur eða þeir menn er hann skal halda orði eða eiði firi. Það eru og handvömm hans ef haldsmaður hittir eigi fyrr en önd er úr eða fellur firi björg og fylgir eigi féhirðir, en ef hann sýnir áður en húð sé af flegin og fylgir, þá eru það eigi handvömm hans. Það eru handvömm hans ef drukknar í brunni og gætir engi maður eða kyrkir klafi, en ef hes er í bandi eða rennistaurr þá eru það eigi handvömm hans. Nú skal hann fæða til þess er úti má bjargast, þá hitti hann þann er á og bjóði honum að varðveita búfé sínu og sýni honum að fært sé að mat sér og segi af sína ábyrgð. En ef maður tekur hross á fúlgu eða á bit, það á hann að ábyrgjast við handvömmum sínum, en það eru allt handvömm hans er grannar hans virða til þess og vilja það með eiði sanna. Nú tekur maður naut á fóður, þá skal hann svá ábyrgjast sem fúlgunaut. Það skal maður eigi ábyrgjast að kýr fái eigi kálfs ef hann hefir griðung með nautum sínum.

'''13. [Um leynandi löst á grip]'''

Nú hefir maður kú mælta í skuld sína þá er hvárki skerði verð né leigu, þá skal sú eigi vera eldri en átta vetra og eigi yngri en að öðrum kálfi, heil og heilspenuð og hafi kelft of veturinn. Nú kaupir maður að manni hross eða búfé; þess er ábyrgð á er keypt hefir þegar á brott leiðir. Kvikfé allt er maður kaupir, þá skal engi öðrum svik selja né með leynandi löstum. Það er allt leynandi löstur á kvikfé er það drekkur sig sjálft. Sá skal sverja er seldi eða sjálfur hafa að hann vissi eigi leynandi löst á ef hinn finnur á fyrsta mánaði.

'''14. [Um ábyrgð á óséðum grip]'''

Nú kaupir maður grip ósénan að manni, þá er þess ábyrgð á er seldi þar til er þeim kemur í hendur er keypti eða þeim manni er hann bauð um fyri váttum að taka, nema þeir skili annan veg firi váttum.

'''15. [Ef tveir menn eða fleiri eiga einn grip saman]'''

Nú eigu tveir menn eða fleiri einn grip saman, þá selur einn og spyrr eigi hina að er með honum eigu. Nú vilja þeir rjúfa það kaup, þá skal hluta hverr ráða skal. Ef sá hlýtur er seldi, þá skal halda, en ef hinir hljóta er rjúfa vilja, þá skulu þeir rjúfa á fyrsta mánaði er þeir verða varir við en eigi síðarr.

'''16. [Um ábyrgð á láni og vitafé]'''

Sá skal lán ábyrgjast er þiggur að koma heilu heim. En ef hann vil það eigi, þá skal það sækja sem vitafé. En það er allt vitafé er váttar vitu. Nú lér maður eða selur það er honum er léð og misferr það, þá má hinn heimta af hvárum sem hann vil, þeim er seldi eða hinum er keypti, og svá hvervitna þar sem maður selur eða lér annars eign.

'''17. [Um veð í hlut]'''

Nú leggur maður veð manni firi einnhvern hlut, þá skal sá ábyrgjast veð er tekur, en ef þeir hafa görvan eindaga til nær út skal leysa, þá skal hann bjóða í eindaga og hafa vátta við, en ef þá leysir engi út, þá er það forveða vorðið. En ef maður á fé að heimta að öðrum manni og tekur hann veð fjár síns í einshverjum hlut, hvárt sem það er í jörðu eða annað fé, þá skal veð virða. Nú selur hann veð í brott öðrum manni, þá skal sá hafa vátta til veðs síns er veð átti á fyrstum tólf mánuðum ef hann er innan heraðs. En ef hann er utan heraðs, þá hafi hann brugðið á fyrstum tólf mánuðum er hann kemur í herað, ellegar á hann þess máls aldri uppreist. Nú selur maður tveim mönnum eitt veð, þá á sá veð er fyrri tók, en hinum er veðflærð er síðar tók og vitu það váttar.

'''18. [Um skuldskeytingar, ómagakaup og kvenna]'''

Nú heimtir maður skuld að manni ef hann er innan heraðs og skuldskeytir hann annan mann við hann, þá hefir hann lokið þeirri skuld af hendi sér ef þar eru váttar við að hann tók þann skuldarstað. Ómagi má engum kaupum ráða. Kona manns má og eigi meira ráða en eyris kaupi, nema hann sendi hana til skips eða í kaupstefnur að kaupa báðum þeim til þarfinda, þá skulu haldast kaup hennar ófölsuð, elligar skal hann rjúfa á fyrsta mánaði er hann veit og þikki honum ofkeypt.

'''19. [Um leigumenn]'''

Nú kaupir maður verk að frjálsum manni, þá skal það allt haldast er þeir verða ásáttir. En ef bóndi vil eigi halda mála við leigumann sinn og vísar honum úr vist, þá skal hann krefja með vátta vistar sinnar og bjóða verk sín slík sem þeir verða ásáttir. Nú ef bóndi vil eigi það, þá er hann sekur tólf aurum við konung, en hinn skal hafa kaup sitt og matarverð það er óneytt er. En ef leigumaður vil eigi, halda við bónda, þá skal hann krefja hann verka slíkra sem hann játaði honum og bjóða honum vist með váttum. En ef hann vil eigi, þá er hann sekur tólf aurum við konung, en bóndi á slíkt að heimta af honum sem hann skyldi reiða honum, en matarverð fær hann ekki, því að hann hafnar sjálfur. En ef hann tekur ákvæðisverk á hönd sér og getur eigi vunnið, þá skulu menn meta hvert leigufall honum skal í því vera. Nú leggst leigumaður sjúkur eða sár og liggur hann hálfan mánað, þá skal ekki leigufall í því vera, en ef hann liggur lengur, þá skal meta verkatjón og mat þann er hann neytir, ella fari á hendur frændum.

'''20. [Um skipun skips]'''

Nú skipar maður skip heima í heraði og ráða menn þar far af honum, þá skal hann svá skipa skip að þeir hafi allir far er tekið hafa. Nú ef skip verður ofmjög hlaðið, þá skal stýrimaður fyrst sína vöru af bera, en hinir hafi far er tóku, en ef þeim þikkir þá enn eigi fært, þá skulu þeir af bera er síðast tóku þar til er skip er fært. En stýrimaður gjaldi handsalslit sex aura hverjum er af gingur.

'''21. [Um veðfé]'''

Sitt veðfé á hverr er firi váttum er veðjað, sæki sem vitafé. Undir tafl eða tenning skal engi maður fé sitt leggja, en sá er teflður verður til eyris gjaldi konungi tólf aura, og svá sá er af honum teflir. Róa menn á menn eða sigla, gjaldi skaða þann allan er þeir gera nema menn rói firi barð þeim.

Járnsíða/Landabrigðabálkur

2024-08-09T01:32:40Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Járnsíða}}
'''1. [Um landabrigði]'''

Hvar sem ungum manni tæmist land í erfð eða að gjöf, þeim er eigi á varðveislu fjár síns, og selur fjárvarðveislumaður hans í brott, þá á hann brigð til þess lands, hvárt sem er eitt eða fleiri. Hann skal landbrigð hefja þá er hann er sextán vetra um sumarið áður. Nú á hann fleiri lönd að brigða, þá skal hann brigða land á tólf mánuðum þar til er hann er tvítugur. Eigi stendur það mál lengur. Kost á hann að selja öðrum manni í hendur að brigða land, ef hann vil, þeim er hinum er eigi ofríkismaður er við hann á. Ef sá maður er utanlands er landsbrigð tæmist út hér og kjömur út fulltíða, þá skal hann landsbrigð upp hefja um haustið þegar hann kjömur út. Nú á hann fleiri lönd að brigða, þá skal hann brigt hafa öll þá er fjórir vetur eru liðnir. Ef maður vil land brigða, þá skal hann fara um haustið til bæjar þess er sá býr á er land kallast eiga og segja honum við vátta að hann vil land það brigða. Þetta skal hann gört hafa firi jólanótt, hvargi sem hann finnur hann. Hann skal stefna honum til jarðar þeirrar er hann brigðir, týsdag eftir páskaviku, og flytja þar óðalsvitni sín. En ef honum berast óðalsvitni að lögfullu, þá skulu dómendur dæma honum jörð þá, en hinum slíka aura sem skynsamir menn meta í mót jörðu, og þá aura reiða. Nú kjömur hinn eigi til er stefnt var, þá skal sækjandi láta bera stefnuvætti sitt og sýna aura, og hafi að láni til þess er hinn heimtir, og ábyrgist að sínum handaverkum. Nú ef honum fellst þessi brigð firi nauðsynja sakir þeirra er skynsamir menn meta, þá brigði hann þeirri jörðu svá sem nú er mælt þótt síðarr sé.

'''2. [Um sölu á landi]'''

Ef maður vil selja öðrum manni land sitt við verði, þá skulu þeir kveða á um merki með sér um land og skóga og engjar og reka, veiðar og afréttir ef eru, og allra gæða skulu þeir geta, þeirra er því landi eigu að fylgja, þó að það sé í önnur lönd eða aðrir menn eigi þannig not. Síðan skulu þeir í hendur takast og kaupa með vátta tvá eða fleiri. Hann skal handselja honum land með þeim ummerkjum hálfum sem landinu eigu að fylgja. Hann skal heimila honum fé það allt sem þar kann finnast í jörðu og á jörðu, nema eigendur verði til. En ef land er eigi við vátta handsalað, þá er sem ókeypt sé. En annar hvárr skal rift hafa innan tólf mánaði, ella er fast kaup. En sekur sex aurum hvárr þeirra við konung er þeir kaupa váttalaust.

'''3. [Um nytjar á seldu landi]'''

Ef maður selur land firi fardaga eða á miðjum misserum, þá á hann allar landsnytjar til fardaga sem áður, nema frá sé skilt í kaupi, og svá reka alla og fé það er finnst í jörðu og á jörðu. En svá skal hann skóg högga sem leigumaður. Hann skal land ábyrgjast við eldi og skriðum og vötnum og öllum spellum til fardaga. En ef aðrir menn skeðja þar jörðu eða gera þar önnur spell á landi, þá á hann sök á því, en hinn ef hann vil eigi.

'''4. [Hversu kona skal haga sölu á landi]'''

Kona skal eigi land selja nema lögráðandi hennar lofi. Nú selur hon, þá á lögráðandi kost að rifta. Hann skal segja ósátt sína á kaupi á þeim tólf mánuðum er hann veit, ella er kaup þeirra fast. En ef kaup rofnar, þá á sá er keypti heimting að henni allra slíkra aura sem hann reiddi henni, og svá á hverr að sínum seljanda ef að sölum fer. En sá er land keypti er sekur þrim mörkum við lögráðanda hennar. Nú þarf kona að selja land sitt til skulda eða ómagabjargar, þá skal hon bjóða lögráðanda sínum ef hann er óhættur skuldanautur, en ef hann má eigi kaupa eða vil eigi, þá skal eigi banna að hon seli öðrum við fullvirði.

'''5. [Um lögmála á landi]'''

Svá er mælt þar er maður selur land sitt öðrum manni, og vil hann leggja á lögmála, þá skulu þeir handsalast við þann mála sem þeir verða ásáttir. Það er lögmáli á landi að hann skal eiga kost að kaupa fyrst landið að slíku verði sem annarr býður við, þá er landið er falt. Vera má og sá máli á landi að þeir kveði sjálfir á hversu dýrt vera skal þá er falt verður. Þann mála skal hann lýsa firi grönnum sínum fimm og hið næsta sumar eftir á alþingi svá að lögmaður heyri. Eigi þarf hann oftarr að lýsa þann mála meðan váttar lifa og þeir villast eigi.

'''6. [Um lögveð á landi]'''

Nú vil maður leggja lögveð í land manns, hvárt er það er firi landsverð eða aðra aura, þá skulu þeir handsalast við. En það er lögveð er hann skal taka svá marga aura sem skynsamir menn virða við bók að hann sé vel haldinn af. En það skulu þeir gera fimmta dag, þann er sjau vikur eru af sumri, hið sama vár sem hann missti fjár síns, þá eignast hann svá mikið fé í landi sem þeir dæma honum. Svá skal hann lýsa veð sem mála.

'''7. [Um mála af málajörðu manns]'''

Ef maður vil selja málaland, þá skal hann fara til fundar við þann er mála á á sjau nóttum firi sumar og segja honum að land er falt. Hann skal stefna honum heim með vátta sumarsdag hinn fyrsta og segja að hann mun þar koma að bjóða honum landsmála og hafa þann með sér er kaupa vil. Nú er hann eigi heima og er honum heim stefnt sumarsdag hinn fyrsta að nauðsynjalausu og hefir hann engan mann fengið til kjörs firi sig, þann er handsal sé við eiganda, þá verður hann sekur sex aurum við þann er landið bauð en landið málalaust. Svá er og ef hann kýss undan sér landið, nema því aðeins að hann kaupi ódýrra en honum var boðið, eða gerðu þeir til þess að þeir vildu koma mála hans af landi og kaupa engu, þá er hvártveggi þeirra sekur tólf aurum við hann og fastur máli sem áður.

'''8. [Um brigð málalands]'''

Ef maður selur málaland annars manns eða það er annarr á veð í eða selur kona land firi ráð lögráðanda síns, þá skal þessi lönd öll svá brigða sem hér var fyrr sagt um óðalsjörð þá er ungum manni tæmist.

'''9. [Um brigð ómagalands]'''

Nú gefur maður land með sér til fósturs eða þeim manni öðrum er hann vil fram færa og mælir hann svá að ómagaeyrir skal í því landi liggja meðan hann þarf framfærslu, og verður framfærsla eigi efnd eða svá illa að skynsömum mönnum þikkir eigi við vært, þá skal sá er til ómagaframfærslu stendur brigða landið svá sem fyrr var talt, en sá sekur tólf aurum við konung er falsið gerði.

'''10. [Um leigumála á jörð]'''

Nú leigir maður jörð af þeim sem á að leigumála réttum, þá skal hann þá jörð hafa heimilega tólf mánaði að búa á, og inna hinum leigu firir slíka sem þeir urðu ásáttir. Nú er leiga eindöguð og kemur eigi fram í eindaga, þá óheimilar hann sér jörð. Nú reiðir hann suma leigu en suma eigi, þá skal sækja með vátta það er eftir stendur sem aðrar fjársóknir, og svá þó að til allrar þurfi að sækja. Hann skal á jörðu búa til fardaga að öðru vári. Af þeirri jörðu má maður ekki öðrum selja á leigu til heimildar, nema hann skilði það þá er hann tók að hann myndi öðrum manni af selja með sér. En ef hann selur, þá er honum jörð óheimul og svá hinum er tekur, bæti landnámi hvárttveggja og heimili sér svá jörð sá er tók af landsdrottni. Af skal hinn fara er af leiguliða tók, allt það er hann verður síns um, þá skal hinn bæta honum og sex aurum að handsalsliti, því að svá skal hverr bæta er öðrum selur óheimilt, nema hann hafi aðra jörð jafngóða að fá honum.

'''11. [Um upphald húsa]'''

Nú skal hann húsum upp halda öllum þeim er á váru þá er hann kom til. Það skal hann eigi ábyrgjast að hús fyrnist. Nú ef húsgerð er mælt á hendur honum, þá skal hann gört hafa áður hann ferr af jörðu. En ef hann hefir ógört, gjaldi landsdrottni húsverð áður hann fari brott eða láti gera hús sem skilt var. Nú gerir hann þau hús er eigi váru mælt á hendur honum, þá gerir hann þau sér sjálfum. Hann skal honum bjóða að kaupa það hús er jörð á með váttum. En ef hann vil það heldur, þá færi hann í brott firi fardaga. En ef hann ferr utan heraðs, bjóði hann þeim er til jarðar ferr. Nú ef hús stendur eftir fardaga, þá á hinn hús er jörð á, nema hann færi viðinn á hölkn eða hreysar, þar er hvárki spilli akri né eng, firi fardaga, þá er hann á helst tóm að. Leiglendingur skal fara til lands þá er sex vikur eru af sumri, þá er honum heimill hagi og föt sín inn að bera og skulu þeir miðlast húsrúm við. En ef eigi vinnur þeim húsrúm báðum, þá á sá heimil fjárhús þrjár nætur er áður býr á landi, því aðeins á sá er þá skal á landi búa smala sinn inni að hafa til laugardags að hinn lofi er firi situr eða þarf eigi allt húsrúm. En síðan á sá firi landi að ráða og húsum er leigt hefir, en þegar er sex vikur eru af sumri, þá á hinn eigi er áður bjó þar að beita eng. Hafa á hann þar hross í haga til sunnudags, en annan smala þar til er líður helgina. Rétt er og að hann sé þar sunnudaginn með hjún sín og eru honum þá heimul fjárhús til innivistar ef þeim vinnast báðum eigi innihús, því aðeins skal smala sinn inni hafa ef þeim vinnur báðum rúm, og fara í brott mánadaginn, nema þá sé lögheilagt, ella nótt síðarr með smala sinn allan og önnur föng.

'''12. [Um hurðir]'''

Hurðir skal hann eftir láta standa þrjár þó að engi væri þá er hann kom, stofuhurð, búrshurð, útihurð. En standa skulu allar þær er fyrr stóðu. Nú ef hann tekur einshverja þá hurð og færir á brott, þá skal hann færa aftur og leggja á landnám ef hann hefir leyst frá. En ef þar fylgir nokkuð af þreskildi eða ofdyri eða gáttartré, þó að ein flís sé, þá er það húsbrot og skal leggja á merkur þrjár. En ef hann brýtur setstokka úr húsi eða bríkur þær er greyping hafa numið, þá skal hann færa aftur og leggja á merkur þrjár. Alla þá viðu er hann á þar smá og stóra er eigi eru nöglum festir eða greyptir undir bita eða bjálka, það skal hann leggja þar er hvárki spilli akur né eng og færi í brott þegar hann á tóm að.

'''13. [Ef engjar leiguliða eru beittar]'''

Ef menn beita engjar leiglendings, þá á hann sök á því, en landseigandi ef hann vil eigi sækja, og svá ef jörðu er skatt. Það skal bæta landnámi og skaðabótum sem grannar hans fimm virða. En ef fiskveiður fylgir leigulandi eða fuglveiður eða eggver, þá á leigumaður það allt nema frá sé skilt í kaupi þeirra og svá ef þar rekur fugla eða fiska, sela eða hnísur. Ef við rekur á land, þá á leigumaður að draga við úr flæðarmáli og marka þess marki er fjöru á og festa sem hann eigi. Hann skal eiga þar álnarkefli og smæri. Nú rekur hval á fjöru, þá skal hann festa sem hann er og hafa af hlass ef hvalur er tvítugur eða lengri eins kyns. En ef hann bergur verr hval eða viði en nú er tínt, þá er hann sekur tólf aurum og ábyrgist skaða þann allan er landsdrottinn fær af órækt hans. Ef skógur fylgir leigulandi, þá skal hann högga skóg þann sér til þarfinda en ekki selja úr skógi, bæta skal búhluti sína úr skógi eða af rekaviði ef hann þarf, en ef hann gerir meira, þá á landsdrottinn það.

'''14. [Ef leiguliði kemur eigi til jarðar]'''

Nú leigir maður jörð og vil eigi hafa síðan eða til fara, þá skal landsdrottinn fara til er sjau vikur eru af sumri og nýta sér jörð þá sem hinn hefði eigi leigt og heimta þó leigu af hinum sem áður.

'''15. [Ef maður fer á jörð manns og tekur eigi heimild]'''

Nú ferr maður á jörð manns og tekur eigi heimild af þeim sem á, þá skal gera honum fimmtarstefnu af og leysi sig með landnámi á brott. En ef hann vil eigi af fara, þá skal landsdrottinn stefna honum þing firi rán. Þá eigu þingmenn að dæma honum er land á allt það er á jörðu er utan frjálsa menn og ránbaug konungi. Nú vil hann eigi af fara, þá skal hann krefja þingmenn svá marga að hann sé fullliða að færa hann af jörðu. En hverr sekur þrim aurum er eigi ferr. Sóknarmaður er skyldur að fara og öðlast með því konungi baug.

'''16. [Ef jörð er byggð tveimur mönnum í senn]'''

Nú selur maður eina jörð tveim mönnum, sá skal hafa er fyrri tók. Hvervitna þess er maður selur tveim mönnum hið sama, þá skal sá hafa er fyrr keypti eða leigir. Halda skal hann skiladómi firi og njóta vátta sinna að hann tók fyrri. Aðra skal hann hinum fá ef hann kemur til eða gjalda handsal sitt sex aura. En ef hann á þá eina er hann býr á, þá skal hinn hafa en eigi sjálfur hann.

'''17. [Ef jörð er seld á leigu en ekki fengin þeim er tók]'''

Nú selur maður jörð á leigu og vil eigi láta þann hafa er tók, þá skal hann honum stefna þing og njóta þar vátta sinna hversu hann hefir þá jörð tekna. En ef honum berst að fullu, þá skal hann síðan halda skiladómi firi leigujörð sinni og svá málajörð ef sú er. Nú ef annarr þeirra deyr, þá er máli þeirra rofinn, þá skal greiða fé það er ógoldið er eftir því sem tala rennur til.

'''18. [Ef grannar tveir saman taka jörð af einum manni]'''

Nú búa grannar tveir saman og taka af einum manni jörð og er sú jörð óskipt, þá skal það skipti halda er þeir skipta sín í millim meðan þeir búa báðir á jörðu. En ef annar býr, en annarr ferr brott, þá má hann eigi þeim skiptis synja er til kemur. Nú ef tveir menn búa á einum bæ, þá skal hvárgi þeirra hafa fleira búfé um sumar en landið má vel upp halda og skipta því að jafnaði með sér. En ef annar hefir fleira í haga, gjaldi grasverð sem menn meta.

'''19. [Um götur og garðhlið]'''

Götur og garðahlið skulu svá vera sem að fornu hafa verið. En ef menn búa í grennd saman og eigu allir sætraferð, þá skulu þeir fara til sætra er átta vikur eru af sumri, nema þeim þikki annað öllum sannari. Nú situr einnhverr lengur heima, þá skal hinn firibjóða honum þarsetu. En ef hann situr þó kyrr, þá skal stefna honum þing firi rán og þarsetu. Þá eigu þingmenn að dæma konungi baug en landnám hálfu aukið þeim er jörð á, en sex aura granna sínum firi grasrán. Hann skal beiða bændur svá marga sem hann vil að færa fé hans úr haga sínum, sekur er hverr þrim aurum ef synjar honum. Slíkt liggur við ef hann ferr ofan firi tvímánað. Há eigu menn um haustum, hana skal engi firi öðrum beita. En sá er beitir gjaldi grasránsbaug.

'''20. [Um löggarð]'''

Garður er granna sættir. Nú búa tveir menn eða fleiri á einum bæ, þá skulu þeir svá görðum upp halda sem þeir hafa jarðarmegin til og verið hafa að fornu og hafa görvan að þingi og ábyrgjast síðan hverr sinn garð. En sá er eigi vil gerða skal ábyrgjast skaða þann allan er hinum verður görr, hvárt sem gerir hans fé eða annara. Nú ef kýr er garðbrjótur eða annað fé, þá skulu fara til grannar þeirra og sjá garð. Nú líst þeim garður sá gildur, þá skal sá gjalda er garðbrjót á slíkt sem að skaða verður. Nú ef búfé gingur úr kvíum, mönnum að skaða, þá skal sá er bú á gjalda svá sem skynsamir menn meta þann skaða.

'''21. [Um útlægan mann er býr á landi manns]'''

Ef sá maður verður útlægur er býr á landi manns, þá skal landsdrottinn leigu hafa slíka sem óreidd var. Ef maður býr við auðn eða afréttu og gengur honum þaðan fé að meini, þá skal hann aftur reka í miðja auðn eða afrétt eða láta þar vera með sér eða reka heim til þess er á, en ef hann rekur í annarra manna lönd, gjaldi sex aura og skaða þann sem af verður.

'''22. [Um merkigarð og garðskipti]'''

Nú búa tveir menn í grennd saman á sínum bæ hvárr, og vil annarr hafa merkigarð en annarr eigi, þá skal sá stefna honum til garðskiptis er hafa vil og kveða á eindaga firi váttum og krefja hann gerðingar. Nú ef hann vil eigi fara til gerðingar, þá skal hann láta bera vitni um að hann stefndi honum til og skipti síðan gerðingu firi váttum og leggi hlut á og gerði þann er hann hlýtur. Nú ef hinn vil eigi gerða sinn garð og gingur þar fé inn og etur akur eða eng, hverr sem það búfé átti, þá skal sá gjalda skaða þann allan, er görr er er, eigi vil garði upp halda að garður er ógildur. En það er löggarður er er fimm fóta þykkur við jörð en þriggja ofan, axlhár af þrepi meðalmanni. En fé það er hleypur garð hans eða gingur þar inn sem hinn skyldi gert hafa má hann setja í sveltikví og láta hvern leysa sitt landnámi í brott.

'''23. [Um garðshlið]'''

Nú ganga menn í gegnum garðshlið, þá skal sá ábyrgjast er hliði lýkur upp að aftur sé lokið. En ef þar gengur inn hross eða búfé og spillir þar akri eða eng. Allan þann skaða sem þar verður görr, þá skal sá aftur gjalda eftir því sem menn virða er hliði lauk upp.

'''24. [Um vötn]'''

Vötn öll skulu renna sem að fornu hafa runnið. Engi maður skal vatn veita á bæ annars eða af, nema það brjóti sjálft, en ef veitt er, þá skal aftur veita og leggja á landnám. Nú ef brýtur annars tveggja jörð, þá á sá er jörð átti þá er hon braut. En hinn á eyri eða granda eftir þannug til sem hon var meðan hon rann rétt. En kost á hvárr er vil að veita í hið forna farið. Engi skal firi öðrum veiðistöð banna, þá er hann hefir að fornu fari haft. En hvervitna þar sem menn eiga laxá saman, þá skal hverr gera veiðivél í sinni á og gera þó svá að fiskar megi ganga upp að á hverri. Ganga skal, guð gefi, til fjalls sem til fjöru. En ef maður gerðir of þvera á, þá skulu þeir er firi ofan eiga veiði gera honum fimmtarstefnu af þingi að brjóta úr ef hann hefir að ólögum í gört. En ef hann vil eigi úr brjóta, þá skulu þeir biðja liðs til að brjóta úr. Sá er sekur þrim mörkum er gjörði, en bóndi hverr þrim aurum er eigi vil til fara úr að brjóta, ef þeim er veiðispell að er firi ofan búa. Engi skal fara í annars á að veiða nema hann vili þeim veiða er ána á og gjaldi þeim þó landnám er á. Þjófur er hann ef hann nýtir sér fiska.

'''25. [Um sætur eða landamerki]'''

Hvervitna þess sem menn skil á um sætur eða landamerki utan garðs eða innan, þá skal sá hafa sitt mál er vitni bera í hag, nema hvárrtveggi hafi vitni, þá skal sá hafa sitt mál er sverja vil. Nú vilja báðir sverja til eða hvárgi, þá skal brjóta sundur í miðju það er þá skil á um landamerki. Allt það er menn skil á, þá má vitni bera sá er vil, frjáls maður og fulltíða. Hann skal svá að orði kveða að hér skil og þá er rétt að minni samvisku.

'''26. [Um skil á landamerki]'''

Nú skil menn á um landamerki innan garðs á akur eða eng eða töður og mælir annarr hvárr svá: Þú hefir vunnið um það er eg átti að vinna og hefir þú jörðu stolið og marksteina upp grafið. Þá skulu þeir menn til kalla þá er kunnigast er um landamerki þeirra á milli. Þá ef þeim sýnist sem mörk standi rétt svá sem niður váru sett firi öndverðu og bjóða þeir vitni sín til þess, þá er vel. En ef mörk eru upp tekin og sett hvergi niður og vunnið um, þá skal gjalda lóð og landnám þeim er jörð á. Nú ef hann hefir mörk upp tekið og sett niður í öðrum stað og fært á hins hlut er á mót honum á, þá er hann þjófur og útlægur.

'''27. [Um engi í annars manns landi]'''

Nú á maður eng í annars manns landi, þá skal hinn eigi beita engi það frá því er sex vikur eru af sumri. En sá er engið á skal það fyrst láta vinna, nema hann vili töðu sína fyrr vinna, en ef hann vinnur eigi sem nú er mælt og vil hann þó vunnið hafa, þá er hann sekur sex aurum og óheilagt bæði heyið og svá engið, en ef hann á engjar í fleiri manna löndum, þá skal hann sitt sumar hvert slá og eigi fyrr heima en þau eru öll slegin. Kost á hann að beita engi sitt ef hann vil það heldur en slá. Manni er skylt að gera löggarð um hey sitt, það er hann á í annars manns landi, og svá ef annar á beit í örskotshelgi við þó að í hans landi sé. En ef hann gerir eigi svá, þá er heyið óheilagt við fé þess er beitina á, en hann er sekur sex aurum við hann. Báðir skulu þeir fönn undan færa ef þarf.

'''28. [Um landnáms]'''

Bóndi á að landnámi ef hann á jörð, hálfan annan…

Járnsíða/Erfðatal

2024-08-09T01:22:24Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Járnsíða}}
'''1. [Fyrsta erfð]'''

Sunur skal taka arf eftir föður sinn, ef að sköpum ferr, svá ættleiðingur sem ættborinn. En ef illa verður, þá tekur faðir eftir son sinn, ef hann á eigi borinn arfa.

'''2. [Önnur erfð]'''

Sú er önnur erfð er tekur dóttir og sunarsun sá er skilgetinn er og svá faðir hans. En ef sunarsynir tveir standa til arfs skilgetnir og er annars faðir skilgetinn en annars eigi, þá taki sá arf er skilgetinn er faðir hans. En ef hann á eigi né dóttir, þá eigi hann arfskipti við sunardóttur og skipti svá sem skipta skyldu sunarsunur og dóttir, og standi í öllum erfðum upp frá því. Sama mál eigu bróðursynir svá getnir, en þó að dóttir sé ein en þeir allmargir, þá skal hon ganga jamnt til arfs við þá. En þó að þær sé allmargar en sunarsun einn, þá skal þó skipta jafnt þeirra í millum. En ef óðalsjörð er í skipti þeirra, þá skulu þeir bræður leysa til sín slíku fé sem allra manna gingur í miðil með vöru og kvikfé, gulli og brenndu silfri, en ef missir dóttur og sunarsunar, þá tekur sunardóttir fyrri arf en bróðir.

'''3. [Þriðja erfð]'''

Sú er erfð hin þriðja er bróðir verður bróður arfi og eru þeir samfeðra og skilgetnir, en ef bróður missir, þá tekur systir samfeðra og skilgetin.

'''4. [Fjórða erfð]'''

Sú er hin fjórða erfð er tekur föðurfaðir og föðurbróðir og bróðursun, sinn þriðjung hverr þeirra, en ef föðurbróðir er einn en bróðursynir fleiri, þá skal föðurbróðir taka hálfan arf við þá. Nú er bróðursun einn en föðurbræður fleiri, þá skal hann taka hálfan arf við þá. En ef einn þeirra er til, þá skal hann taka þann arf allan. En ef engi þeirra er til, þá tekur móðir skilfengin þann arf allan. En ef hennar missir, þá tekur föðurmóðir og föðursystir og bróðurdóttir skilgetin, og skipti svá sem þeir skipta, föðurfaðir og föðurbróðir og bróðursun.

'''5. [Fimmta erfð]'''

Sú er hin fimmta erfð er tekur bróðir sammæðra og bræðrasynir hálft hvárirtveggju, en ef eigi er bróðir til, þá eigu bræðrasynir þann arf allan. En ef bræður sammæðra eru eigi til né bræðrasynir, þá skulu systur sammæðra og bræðradætur þann arf taka og skipta sem þeir skyldu skipta ef þeir væri til.

'''6. [Sétta erfð]'''

Sú er hin sétta erfð er tekur föðursystir samfeðra og skilgetin, og þó faðir hennar sé frillusun, og sá hálfbræðrungur er hann er skilgetinn og kominn frá bræðrum samfeðra, og tekur hálfan arf hvárt þeirra ef þau eru bæði til. En ef annars þeirra missir við, þá taki það allan arf er til er. En ef hvárki þeirra er til, þá taki sú kona þann arf allan er hálfbræðrungur er og svá að frændsemi komin sem áður var skilt um karlmenn.

'''7. [Sjaunda erfð]'''

Sú er hin sjaunda erfð er tekur frillusun ef hann er til. En ef engi lifir í sjaundu erfð í bauggildi nema bróðir skilgetinn, þá taki fyrr bróðir hans í sjaundu erfð laungetinn, ef hann andast barnlaus, heldur en í áttundu erfð gangi. En ef hvárgi er þessara til, þá tekur frilludóttir.

'''8. [Áttunda erfð]'''

Sú er hin áttanda erfð er taka eftir bræðrasunu og er að þriðja manni frændsemi þeirra í hváratveggju hálfu. En ef þeirra missir, þá skulu taka konur þær er eftir eru bræðradætur.

'''9. [Níunda erfð]'''

Sú er hin níunda erfð er tekur móðurfaðir og dóttursun. Þeir eigu báðir einn arf að taka og verður hvártveggi annars arfi, en ef þeirra missir, þá tekur móðurmóðir og dótturdóttir, hvártveggja þeirra eftir aðra ef annarrar missir.

'''10. [Tíunda erfð]'''

Sú er hin tíunda erfð er tekur móðurbróðir og systursun. Þeir eigu báðir einn arf að taka og verður hvártveggi annars arfi, en ef þeirra missir, þá tekur móðursystir og systurdóttir. Þær eigu báðar einn arf að taka og verður hvártveggja annarrar arfi.

'''11. [Ellefta erfð]'''

Sú er hin ellefta erfð er taka þeir menn er eru tveggja systkina synir karls og konu. Þeir eigu báðir einn arf að taka og verður hvártveggi annars arfi, en ef þeirra missir, þá skulu taka tveggja systkina dætur karls og konu. Þær eigu báðar einn arf að taka og verður hvártveggja annarrar arfi.

'''12. [Tólfta erfð]'''

Sú er hin tólfta erfð er taka systra tveggja synir. Þeir eigu báðir einn arf að taka og verður hvártveggi annars arfi. En ef þeirra missir, þá taki þær konur er systradætur eru. Þær eigu báðar einn arf að taka og verður hvártveggja annarrar arfi. Svá er og mælt að í þeirri erfð skal hverr taka arf sem hann er talður í og engi taki arf firi hendur öðrum fram.

'''13. [Ef maður vegur til arfs]'''

Svá er og mælt og talt í lögum manna ef maður verður firi þeirri villu að hann vegur mann til arfs, þá hefir hann firivegið þeim arfi, en arfur sá fari að réttum erfðum sem sá maður væri eigi til er mann vegur til arfs.

'''14. [Um arf barna eftir festar]'''

Svá er og staðfest um allt landið með konungs ráði, að þegar er maður festir sér konu að guðs lögum og samþykkt beggja þeirra, þá eru þau börn, er hann á með þeirri konu, öll löglega til arfs komin, hvárt sem þau eru getin firi festing eða eftir.

'''15. [Þrettánda erfð]'''

Sú er hin þrettánda erfð er þeir gáfu synir Magnús konungs berfætts, Sigurður konungur og Eysteinn konungur og Ólafur konungur, er taka skulu föðurbróðir og bróðursun frillusynir og sá föðurbróðir og bróðursun annarr er þeir eru sammæðra og skilgetnir og skipti að mannmergð. En ef þessara missir við, þá taki konur jafnskyldar og skipti sem áður var skilt. En ef þær eru eigi til, þá taki föðurbróðir sammæðra og eigi skilgetinn, og bræðrasynir sammæðra, hvárt sem þeir eru skilgetnir eða eigi, og bróðursun sammæðra og eigi skilgetinn og skipti að mannmergð. En ef þeir eru eigi til, þá taki konur jafnskyldar og skipti sem áður var mælt. En ef þessara missir allra, þá taki þeir er að fimmta manni eru að frændsemi nema nánari finnist, fyrr en undir konunga gangi.

'''16. [Um ættleiðing]'''

Maður má bæta ráð sunar síns og leiða hann í ætt ef hann vil ef sá játtar er arfi er næstur. Nú ef hann á sunu skilgetna, þó að einn sé fulltíða, ef sá játar, þá játar sá firi alla þá er í ómegð eru og svá firi alla þá er óalnir eru. Sá skal óðali játa er óðal á með þeim. Nú skal sá er mann ættleiðir og sá er játar arfi eða óðali og sá er ættleiddur er ganga allir saman firi kirkjudyrr og haldi allir saman á einni bók og skal sá mæla svá meðan er ættleiðir: Eg ættleiði þenna mann til gjalds og til gjafar, til sess og til sætis, til bóta og til bauga og til alls réttar, svá sem móðir hans væri skilfengin. Svá megu fleiri frændur, karlar og konur, í ætt leiða og til arfs gera sem nú er talt ef sá játtar er arfi er næstur. Nú skal hann allt það hafa er hann er til ættleiddur meðan þeir lifa er hann ættleiddu, þá skal hann taka síðan er þeir eru dauðir bæði arf og óðal. Hverr sem öðru víss er ættleiddur, þá er sem ógört sé. Nú skal maður lýsa ættleiðing sinni á hverjum tuttugu vetrum til þess er hann tekur arf, þá berr arfur honum vitni um ævi og um aldur síðan.

'''17. [Um arf ef menn deyja margir í senn]'''

Ef menn falla í orrustu og deyja allir í senn og kemst engi á brott eða drukkna allir eða inni brenna, fari arfur þeirra svá sem þeir hefði allir í senn látið líf sitt. En þeir er gestfeðri eru megu gefa arf sinn ef hann er heill maður, og of sinn aftur taka en eigi annað sinn, en eigi má gefa nema heill maður sé, og í þrim stöðum rjúfa og þar gefa að kirkju og að samkundu og á þingi. Með tryggðum skal gefa ef jarðir eru, en ef annað fé er þá sé sem váttar vitu og svá að eigi sé skeyting á ef tíundað er og berst svá vitni til. Svá og ef maður gefur fjórðung úr fengnu fé og eru jarðir í, þá skal halda ef váttar vitu, þó að eigi sé skeytt. En ef maður deyr á jörðu manns, sá er þar býr og er hann gestfeðri, en sá er svá er engan á frænda í landi eða löglegan arfa, og ef hann átti til sex aura, þá hafi sá er jörð á og búhluti alla og allt það er rótfast er í korni eða hey og hvert tré er grafið er í jörð niður. En ef meira er en til sex aura, þá á konungur það hálft er eykur en hálft sá er jörð á.

'''18. [Um stefnu skuldarmanna]'''

Það er nú því næst ef maður verður dauður, þá skal arfi í öndvegi setjast og gera skuldarmönnum stefnu að þeir komi þar allir að sjaund og hafi hverr sína skuld á brott slíka sem vitni eru til. Nú er eigi svá mikið fé, þá skulu allir þarfnast svá sem tala rennur til. Sá skal meira þarfnast er meira átti fé. En sá er eigi kjömur til að sjaund, sæki hann sitt með váttum ef fé er til og stefni erfingja til váttasögu. En ef ekki er fé til, þá missir hann skuldar.

'''19. [Um ómagaeyri og mála konu]'''

Nú er þar ómagaeyrir í garði og máli konu, þá er það vel ef þeim vinnst báðum fé. En ef þeim vinnst eigi, þá skal hon missa gagngjalds og gjafar, en ef eigi vinnst fé í alla staði, þá skal sá mest missa er mest átti að honum, svá kona hans sem aðrir skuldunautar. Tölu skal hafa til þess, nema maður hafi veð í einshverjum grip, þá á hann þann fyrst að hafa. Heldur skal kona missa tilgjafar sinnar en þeir menn er fyrr áttu fé að honum en hann fengi hennar, því að engi skal konu kaupa sér með annars manns fé. Nú skal hon hafa heimanfylgju sína en ómagi sitt fé. Nú er eigi fé svá mikið, þá missi svá hvártveggja sem tala rennur til og fjármegin er til. Nú eru synir eftir eða dætur, þá skulu þau skuldir gjalda ef þau hafa fé til, engi maður annarra nema fé taki, því að þau skulu svá gegna leiðu sem ljúfu. Nú eigu þau félag saman og deyr annað tveggja þeirra, þá skal svá skuldum gegna sem félag þeirra var til.

'''20. [Um það ef maður kallar til arfs síns]'''

En ef maður kallar til arfs síns og játar hinn að hann er þess manns sun er hann segir og til arfs kominn og er hann innanlands getinn, þá gangi hann til föðurarfs síns, en sá er eigi kallar hann arfa, þá færi sá hann frá með löglegum vitnum, en ef hann dular að hann sé þess manns sun sem hann segir, þá skal hann kveðja fjárhaldsmann og eiga dóm einn til og njóta vitna sinna að hann er þess manns sun sem hann segir og til arfs kominn. En ef hann er utanlands borinn, þá skal hann kveðja föðurarfs síns eða þess arfs er hann kallar til og njóti vitna sinna að hann sé til arfs görr og eiga skiladóm til nema hinn vili fyrri af láta. Hvervitna þess er jafnnánir eru hinum dauða, karl sem kona, þá skal kona frá ganga en karlmaður til ef þau eru bæði í bauggildi eða nefgildi. En ef hon er nánari, þá kemur hon fyrri til arfs. En bauggildismenn eru fyrri í arfi en nefgildismenn, hvárt sem er karl eða kona.

'''21. [Um móðurarf dóttur]'''

Þetta skal dóttir hafa af móðurarfi sínum ef bróðir lifir: klæði öll nema guðvefjarskikkjur og óskorin klæði öll, það á bróðir. En af klæðum skal bróðir taka gull allt ef hann vil, en vefjarskikkjur og ársala alla og typpt klæði og veiguð og lesin, þá á dóttir, og fjaðurklæði og dúnklæði. En ef vefur stendur uppi, þá á sunur það sem ofið er en dóttir það sem óofið er. Sunur á setklæði öll og bekkklæði og kögra og húsbúnað. En yfirbreiðsl á dóttir ef móðir átti en sunur á ef faðir átti. Dóttir á sauði fimm og lín allt og garn og fimm reyfi ullar og gæss, en sunur á það sem auk er. Klæðaílát öll á dóttir, þau er móðir átti. Hross skal dóttir hafa eða kvígu, hvárt sem hon vil, eða brjóstbúnað hinn basta ef eigi er úr gulli gör og nisti öll ef vegur eyri eða minna af silfri gör og steina þó að silfur sé í. Öll þau ker er konur drekkast á yfir þvert gólf heima að híbýlum sínum, það eigu dætur, og deiliker þó að silfur sé á. En sunur á silfurker. Munlaug eina skal dóttir hafa nema rekendur sé gör á meðal, þá skal hon hafa báðar.

'''22. [Um forræði á fé]'''

Sjálfur skal hverr ráða fé sínu meðan hann má sitja í öndvegi sínu, svá kona sem karlmaður. En ef maður verður svá vanvita að það sýnist náfrændum hans að hann kunni eigi að ráða firi fé sínu, þá varðveiti sá er arfi er næstur. En það fé skal eigi selja frá þeim er á. Af því fé skal honum fá alla atvinnu svá sem þeirra er beggja sæmð í.

'''23. [Hversu arf skal sækja]'''

Maður hverr er arf á að sækja, þá skal hann sótt hafa allan innan tólf mánaða, fyrr en hann sé hálfþrítugur að aldri. En ef hann situr innanlands til þess er hann er hálfþrítugur að aldri, og hefir hann eigi sótt, þá á hann enga uppreist þess máls síðan. En ef arfur tæmist manni, þá skal hann sótt hafa á tíu vetrum næstum eftir það er arfur tæmist, ef hann er innanlands. En ef hann hefir eigi sótt, þá hefir hann firifarið sök sinni, og svá skal um allar fjársóknir er maður á að sækja. En ef maður er utanlands, þá hafi hann sótt fé sitt á tíu vetrum hinum næstum síðan hann kom aftur. En ef maður ferr af landi og spyrr arfi andlát hans og hefir vitni fram á fimmtarstefnu er þeir menn bera er annað tveggja váru í för með honum eða spurt hafa sannlega af þeim er í för váru með honum og þeir sögðu svá að þeir vissu það sannast firi guði um það mál, þá siti hann í arfi ef hann fellur í frá til þess er það reynist sannari að hinn lifði er fé átti, það mund er sjá andaðist er í arf hafði sest fyrst.

'''24. [Um óvirðan ómagaeyri og óvirt fé konu]'''

Engi maður skal í óvirðan ómagaeyri setjast og eigi konu fé óvirt taka. En ef óvirður er tekinn, þá skal ómagi þegar hann er fulltíða krefja fjár síns þess alls er hann fær skilrík tveggja manna vitni til og þeir megu sverja að svá mikið tók fjárhaldsmaður hans óvirt og lúki þá upp hvern penning eftir því sem þeir vilja bera og svara firi guði, og svá skal um kvenna fé og allan þann arf er menn eigu vörð að veita. En ef þau fá eigi vitni til síns máls, þá leggi sá fram er fé tók, svá mikið sem hann vil svara firi guði, og sveri fullan eið. En tveir skilríkir menn sanni mál hans að eigi vitu þeir annað sannari að þá hefir hann greitt jafnmikið og jafngott sem hann tók. Sá skal ómagaeyri varðveita er næstur er erfðum, ef hann hefir fullar vörslur fram að leggja. Þá taki sá í ættinni er þar er einn næstur erfðum ef hann hefir vörslur til að leggja í móti og þar til skal ómagaeyrir fram fara í ættina að réttu erfðatali er fullar vörslur koma að móti og hafi slíkan forlagseyri sem skynsamir menn sjá að hann sé vel haldinn af og ómaginn megi vel orka. En ef ómaga missir við, þá taki sá erfð er erfðum er næstur, hverr sem fjárhald hefir haft. En sá maður er fjárhald á á ómaga, þá viljum vær að hann taki eigi fleiri ómaga á hendur sér en hann orkar og sé sektarlaust við konung þó að fleiri sé til en hann megi við taka, þegar hann hefir svá marga sem fé hans vinnst til viðtöku og forlags. En þeir ómagar er hann má eigi við taka, þá fari fram í ætt og taki föðurfrændur við, þeir sem næstir eru og fé hafi til. En ef þeir taka eigi við, þá svari slíkum sektum sem hinn fyrri ef hann hefði fé til og vildi eigi við taka.

'''25. [Um virðing á fé og innstæðueyri]'''

Svá skal körlum skipta og kerlingum sem öðrum skuldum, en börnum þeirra og fé skal sá veita vörð er arfi þeirra er næstur, hvárt sem haldsmaður er heldur karlmaður eða kona, þá skal engi í óvirðan eyri setjast. Færi og engi fé ómaga úr fjórðungi nema hann fái vörslumann þann er þar eigi jarðir að. Þar sé fé goldið sem hann tók ef ómagi er réttnæmur. Nú virðist þar fé svá að þar er innstæðueyrir fullur, þrjár merkur firi ómaga hvern eða meira, þá skal það fé taka og skal það hvártki vaxa né þverra, gjaldi slíkt sem hann tók. Nú ef eigi vinnst innstæðueyrir, þá skal ómagi neyta hálfrar merkur á tólf mánuðum til þess er hann er tólf vetra gamall, þá skal hann vera matlauni síðan. Ómagi skal neyta hálfrar merkur í jarðleigu. Sú virðing skal vera á jarðleigu er hið fyrsta ár var virð, hvárt sem þverr eða vex fjárhald. Maður skal eigi selja öðrum fé að halda. En ef hann selur, þá á ómagi kost að ganga á hendur hvárum sem hann vil að heimta sitt. En ef ómagi á hálfrar merkur bóljarðar, þá er það innstæðueyrir, en ef maður lætur ómaga lausan, nema dæmður sé úr hendi honum á dómi, þá skal hann setja sitt fé firi, því að skuld er engi goldin nema váttar viti, en ef hann dular, þá verður hann gjalda aðra.

Járnsíða/Þjófabálkur

2024-08-09T01:09:04Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Járnsíða}}
'''1. [Hversu skal fyrir þjófum að sjá]'''

Várr skal engi annan stela. Nú er það greinandi að ef maður stelur mat, sá er eigi fær sér vinnu til fósturs og helpur svá lífi sínu firi hungurs sakir, þá er sá stulður firi engan mun refsingar verður. En ef sá maður, er vinnu fær sér til fósturs, stell til eyris, sá er ekki var áður að slíku kenndur, þá skal hann á þing færa og leysi húð sína þrim mörkum. Nú stell hann annað sinn til eyris, leysi húð sína sex mörkum, en ef hann leysir eigi, láti húð og sé brugðið lykli á kinn honum. Nú stell hann þriðja sinn til eyris, láti húð, en konungur taki sex merkur af fé hans. En ef sá hinn sami stell oftar, þá er hann dræpur. Ef maður stell til hálfrar merkur, sá er ekki var fyrr að því kenndur, þá skal hann á þing færa og leysi húð sína þrettán mörkum eða fari útlægur. En ef hann stell oftarr, þá er hann dræpur. Nú ef þjófur stell til merkur í fyrsta bragði, þá hefir hann firistolið fé sínu og hafi slíka refsing sem sá maður leggur á er konungs vald hefir til réttra refsinga og haldi hann þó lífinu. En ef hinn sami verður oftarr að þýfsku kenndur, þá hefir hann firigört landi og lausum eyri og lífinu með.

'''2. [Hversu þjóf skal taka og dæma]'''

Nú ef þjófur er funninn, þá skal binda fóla á bak honum í því heraði er þjófur er tekinn og færi sóknarmanni bundinn, en hann færi til þings og þaðan í fjöru og fái menn til að láta drepa hann og svá þjófa alla, en bændur eru skyldir að fylgja þjófi til dráps, þá er af þeirra ábyrgð. En ef þeir vilja eigi fylgja, þá liggur þeim slíkt við sem þeir sækti eigi þing, en fé allt það er tekið verður á þjófi, þá á sá er þjóf tekur nema öðrum berist vitni til. En alla aðra lausa aura á konungur. Sá ábyrgist þjóf er bindur, fimm mörkum við konung, þar til er hann setur hann á flet sóknarmanns bundinn og hafi vitni við. Ef þjófur vil verjast, þá fellur hann útlægur. Ef maður lætur þjóf lausan, þá sekist hann fimm mörkum við konung, svá sóknarmaður sem aðrir.

'''3. [Um þjófstolið fé í hendur öðrum manni]'''

Nú stendur maður fé sitt þjófstolið í hendi öðrum manni, en hann vænist heimild að og kallast keypt hafa, þá skal æsta taks firi hann og svá firi fé það er hann kennir sér og geri til eindaga. Þar skal hann fram færa vitni að það er hans fé og hann gaf eigi né galt né sölum seldi, þá er honum uppnæmt. Þá skal hann gera hvárt er hann vil, fara á brott með sitt eða reyna heimildartöku hans. Nú ef brestur honum, þá er hann þjófur að.

'''4. [Hversu skal eftir stolnu fé sækja]'''

Nú kennir maður öðrum manni stulð, þá skal hann gera hvárt er hann vil að stefna honum heim og þaðan til þings, eða fara á þing og lýsa þar þýft eftir. Þá eiga menn að gera honum stefnu til næsta þings ef hann er innan heraðs, en ef hann er utan heraðs þá skal gera lagastefnu aftur til þings og um hvert mál og eindaga það þing. Nú ef hann kemur eigi, þá ber hann á baki sök, nema nauðsynjavitni berist honum. Nú kemur hann, syni með séttareiði, fellur til útlegðar.

'''5. [Um rannsókn að lögum]'''

Nú er maður stolinn fé sínu og sér hann manna farveg frá liggja, þá skal hann ganga eftir heraðsmönnum sínum og beiða sér liðs til eftirfarar. Þeir skulu ganga til garðs manns og sitja utan garðs og gera einn til húss að segja til erindis og beiða rannsóknar og ef hinn játar því, gangi hinn eftir grönnum sínum. Þá eigu hinir að ganga í skyrtum einum og lausgyrðir. En ef hann býður rannsókn og finnst eigi fóli að hans, þá skal hann synja séttareiði, ef þeir vilja honum kennt hafa.

'''6. [Kennir maður þjófstolið fé í hendur annars manni]'''

Kennir maður fé sitt þjófstolið í hendi öðrum manni og tekur féið og skil svá firi að eg drep hvergi konungs rétti niður og nefnir þar vátta að, þá er hinn sannur að sök en sá er ósekur er við tók fé sínu. En ef leynir þjófi og tekur fé firi, þá er hann sekur fimm mörkum við konung. Nú mælir það sóknarmaður eða valdsmaður að þeir hafi sætt görva, sá er stolinn var og sá er stal, og hafi drepið niður konungs rétti, þá skal sá er stolinn var synja lýritareiði, fellur til fimm marka.

'''7. [Um þjófstolið fé sem eigi fylgir þjófur]'''

Nú finnur maður fé sitt þjófstolið og fylgir eigi þjófur, þá skal hann hafa við návistarmenn sína að hann tók þar fé sitt og þar er eigi þjófur við. Nú kennir maður manni stulð, en það öðrum að hann hafi tekið við fé hans þjófstolnu, en sá kveður nei við, hann skal synja séttareiði. Sá eiður fellur til útlegðar ef hann vissi að þjófstolið var. Ef maður sækir annan um stulð og er eigi lýst þýft eftir, hann skal synja séttareiði, fellur til útlegðar. Ef ómagi stelur, bæti aftur verk hans sá er ómaga á. Nú verður maður fyri þýfsku útlægur, þá á sá að taka full gjöld fjár, er stolinn var, af fé hins útlæga og kostnað sinn þann er hann þarf til ferðar sem menn meta.

'''8. [Ef maður leggst undir kýr manna og drekkur]'''

Ef maður leggst undir kýr manna og drekkur, hann á engan rétt á sér, og svá sá er gingur í laukagarð manns eða í hvanngarð, þó að menn beri hann eða taki klæði af honum.

'''9. [Um landráð]'''

Ef manni er kennt að hann hafi ráðið lönd og þegna undan konungi. Nú ef synjar, þá skal hann synja með tylftareiði. Svá skal synja allra óbótamála. Nú skal nefna sex menn á hvára hönd þeim sem undan skulu færast, jafna að rétti við hann, þá sem næstir eru honum og um það mál má kunnigast vera, hvárki sifjaðir við hann né sakaðir, fulltíða menn og skynsama, þá sem hvárki sé áður reyndir að röngum eiðum né að skrökváttum og skal hafa sjau menn af þeim tólf, en hann sjálfur hinn átti og fjóra fangavátta.

'''10. [Um séttareið]'''

Séttareiður skal standa um öll fjörutigi marka mál. Nú skal nefna þrjá menn á hvára hönd [hinum sakaða á þann hátt sem sagt er um tylftareið. Hafi þrjá af þeim, sé sjálfur hinn fjórði og tveir fangaváttar.

'''11. [Um lýritareið]'''

Lýritareiður skal standa um öll fimm marka mál og fjögra mar]ka mál, [þar sem nefna skal tvá menn á hvára hönd] hinum sakaða, [hafi þá tvá af sem hann fær og sjálfur hinn] þriði. En firi þriggja [marka mál og þrim mörkum] smæri skal nefna til lýritar[eiðs sinn mann á hvára] hönd hinum sakaða, hafi einn af [þeim, sé sjálfur] annarr, fangaváttur hinn þriði. Þessi [eiður skal] standa til þess er hafa skal tveggja manna [eið] eða eineiði, því að einn skal eyris synja en tveir tveggja sem fyrr segir.

Járnsíða/Mannhelgi

2024-08-09T01:00:32Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Járnsíða}}
'''1. [Um friðhelgi innan lands og utan]'''

Það er fyrst í mannhelgi várri að vár landi skal hverr friðheilagur vera innanlands og utanlands. En ef maður vegur mann, þá hefir hann firigört öllu því er hann átti nema jörðu sinni einni, nema hinn hafi áður verkað sér til óhelgi.

'''2. [Um þegngildi]'''

Nú þó að allt það sem vegandi átti bæði í landi og lausum eyri felli áður undir konung utan óðalsjarðir að lögum hins helga Ólafs konungs, þá gerði þó hinn virðulegi herra Hákon konungur hinn kórónaði þá miskunn og skipan á eftir inna bestu manna bænarstað að hvárt sem eftir er eignir eða lausafé þá skal konungur taka ekki meira þegngildi en áður er vanði til af fé eða eignum, en ef eigi er þegngildi greið þá skulu frændur veganda lausn eiga á ef þeir vilja leyst hafa.

'''3. [Um útlegð fyrir konungs sverði]'''

En ef vegandi fellur í útlegð firi konungs sverði eða hans umboðsmanna eða frændum hins dauða og á hann fé eftir, þá bæti frændur hans fjórðungs gjaldi af því fé, en þeir taki tryggðir og alsætti í mót af frændum hins dauða. Aldregi skal og erfingi selja þær eignir er hann tekur eftir útlaga mann meðan hinn útlægi lifir, en gjalda allar löglegar skuldir af eignum ef eigi er lausafé til.

'''4. [Um landsvist útlægs manns]'''

Nú kann sá atburður einnhverr til að gerast að konungur gefur þessum hinum útlæga manni landsvist með orðsendingum og bænarstað góðra manna eða kemur hann á konungs fund og fær grið af konungi, þá skal hann sig svá í frið kaupa við konung sem hans er miskunn til, en bæta þann hlut bóta sem eftir stóð með slíkum salastefnum sem góðir menn sjá að hann megi orka. Skal þetta mál síðan fara til sættar við þá er eftir lifa eftir góðra manna dómi. En þeir sem fé hans varðveittu meðan hann var í útlegð, þá greiði honum slíkt sem þeir tóku í eignum eða lausafé utan landskyldir.

'''5. [Um skemmdarvíg og níðingsverk]'''

En engi má jörðu sinni firigera nema hann vegi skemmðarvíg eða geri níðingsverk. Það er skemmðarvíg ef maður vegur á veittar tryggðir, þá hefir hann firigört landi og lausum eyri. Það er annað skemmðarvíg ef maður vegur mann í griðum. Það er hið þriðja ef maður myrðir mann. Það er níðingsverk hið mesta ef maður ræður lönd og þegna undan konungi. En ef konungs umboðsmaður kennir manni landráð við konung, þá skal nefna mann af hirðmönnum konungs jafnbornum þeim er máli á að svara og sæki sá það mál en hinn verist með lögum. Það er annað níðingsverk ef maður hleypur í hernað og herjar á land. Allir eru þeir jamnt útlægir er í þeirri för eru. Það er ið þriðja níðingsverk ef maður rýfur tryggðir þær er að lögum eru tryggðar og hann hafði sjálfur tryggðir að veitt, hvárt sem það er um vígaferði eða aðrar sakar. Það er ið fjórða níðingsverk ef maður leggur eld í bæ manns og brennir upp. Nú eru þau skemmðarvíg og níðingsverk tölð er maður hefir firigört jörðu sinni ef maður verður sannur að, en engi maður skal meira firigera en eign sinni en því er þá er hann eigandi að orðinn.

'''6. [Um óbótamenn]'''

Menn þeir er láta líf sitt firi þýfsku eða útilegu, hvárt sem þeir ræna á skipum eða landi, og svá firi morð og fordæðuskap og spáfarar og útisetur að vekja tröll upp og fremja heiðni með því, og þeir menn er gerast flugumenn til að drepa menn þá er þeir eigu engar sakar við og taki fé til, nema konungs umboðsmenn láti refsa til landhreinsanar og friðar, og svá gjörningamenn og svá þeir er konur taka nauðgar eða dætur manna firi utan vilja þeirra manna er forræði eigu á að lögum og svá sjálfra þeirra, hversu sem síðan gerist vili þeirra er samvista gerist, og svá þeir er hefna þessara óbótamanna eða heimta gjöld eftir svá að vitni veit, þá eru þeir óbótamenn allir, firigört fé og friði. En þeir friðhelgir er verja fé sitt og frændkonur firi þeim en hinir eru allir ógildir, hvárt er þeir fá sár eða bana, bæði konungi og frændum.

'''7. [Um einkamál]'''

Þessor einkamál váru tekin með ráði Hákonar konungs hins kórónaða, sunarsunar Sverris konungs, með ásjá Magnús konungs sunar hans, Einars erkibyskups og ljóðbyskupa, lendra manna og lærðra, lögmanna og allra annarra hinna vitrustu manna í landinu að minnka manndrápin. Líst oss það líkast til að lög hins helga Ólafs konungs standi eftir því sem hann skipaði, þó að þess hafi eigi hér til gætt verið firi fégirnðar sakir að sá er mann drepur saklaust hafi firigört fé og friði og sé útlægur og ógildur hvar sem hann verður staddur, bæði konungi og frændum. Öllum mönnum mun það og kunnigt vera um þann hinn mykla ósið er langlega hefir verið í várum löndum að þar sem maður verður af tekinn þá vilja frændur hins dauða þann úr ættinni taka er bastur er, þótt hann sé hvárki vitandi né ráðandi hins dauða aftöku, og vilja eigi hefna á þeim er drap þó að þess sé kostur, og nýtur hinn vándi maður svá illsku sinnar og ógyftu. En hinn saklausi geldur svá sinnar spektar og góðrar mannanar og hefir margur maður af því fengið mikið ættarskarð, en konungurinn misst hinna bestu þegna í landinu, og því liggur við óbótasök ef maður höggur hönd eða fót af manni að vilja sínum, en ef það verður í vápna viðurskiptum, þá fari það eftir því sem konungs umboðsmaður dæmir með góðra manna ráði og syni hinn með tylftareiði. Sá maður er tekur kú manns eða annað fé með stolinni hendi, þá er hann dræpur og deyddur hvar sem hann verður staddur. Það hefir og verið oftlega, þó að hvárki sé vel né viðurkæmilegt, að óráðvandir menn hafa hlaupið braut með eiginkonum annarra manna og hafa margir firi það litlu bætt en sumir alls öngu. Og með því að vær væntum að öllum vitrum mönnum virðist þessi sök meiri, bæði firi guði og mönnum, að stela eiginkonum manna heldur en kúum eða búi, þá viljum vær að allir menn viti það að þeir menn er að slíkum óknyttum verða kenndir sé óbótamenn bæði firi konungi og karli, dræpir og deyddir hvar sem þeir verða staddir og eigi að kirkju græfir.

'''8. [Um dráp föður á syni eða sonar á föður]'''

Ef faðir verður svá óður að hann drepur sun sinn eða sunur föður sinn, eða bróðir bróður sinn, þá fari sá útlægur og komist aldregi í þrift. En ef sá er drepinn var á sun eftir, einn eða fleiri, eða dóttur skilgetna, þá taki þau svá arf eftir föður sinn sem faðir skyldi ef hann lifði, en ef þeirra er ekki til, þá taki sá er arfi hans er næstur, hvárt sem er karl eða kona. En hverr feðga sem annan drepur eða bróðir bróður, þá fari fé þeirra sem skilt var áður. Svá skal um konur jamnskyldar sem um karlmenn nema hann brjótist úr böndum þeim sem hann var firi æði sakir í settur eða verður váðaverk og sanni það með tylftareiði ef tortryggð leikur á. En ef maður verður óður svá að hann brýst úr böndum og verður hann mannsbani, þá skal bæta af fé hans fullum bótum ef til er. En ef fé er eigi til og verður hann heill, þá fari hann örlendis þar til er hann hefir bætt fullum bótum firi sig. En ef menn sjá æði á honum, bindi sá er vil að ósekju og hafi til þings og bjóði frændum, leysi þar og segi af sína ábyrgð. En öllum mönnum eigu menn vörð að veita að ósekju. En óður maður er ómagi arfa síns, en hann verður eigi fyrr ómagi arfa síns en hann veit að hann er óður og hann má koma höftum á hann ef hann vil. En ef sakaráberi kemur þar arfa hins óða að hann vili eigi hann varðveita, haldi firi eineiði. En ef óður maður særir mann, þá skal hann uppi láta vera sárbætur og læknisfé. En konungur á ekki á því. Nú er það óðs manns verk því aðeins ef hann brýst úr böndum og vitu menn það.

'''9. [Um dráp karlmanns á konu]'''

Ef karlmaður drepur konu, þá er hann útlægur, og svá ef kona drepur karlmann, þá er hon útlæg, og svá ef kona drepur konu, þá sé hon útlæg. En ef kona drepur bónda sinn eða ræður hann firi illsku sakir þeirrar er hon hefir legið með manni eða hyggur til, þá sé hon ógild frændum hins dauða, hvárt sem þeir vilja meiða eða drepa hana, en fé hennar gangi í bætur fullar ef hon hefir drepið, en hálf gjöld ef hon hefir ráðið, en af fé hins er drap hafi frændur hins dauða full gjöld en konungur það sem auk er, bæði í landi og lausum eyri, og hinn óbótamaður er ef hann kemst undan. En ef synjar verks eða ráða, syni með tylftareiði.

'''10. [Um þær sjö konur sem menn mega vega um sektalaust]'''

Nú eru þær konur sjau er maður má vega um sektalaust við konung og frændur og gefa dauðum sök. Ein er kona manns, önnur móðir, þriðja dóttir, fjórða systir, fimmta stjúpmóðir, sétta sunarkona, sjaunda bróðurkona. Ör skal skera og láta það öru fylgja að hann fann þann mann hjá þeirri einnihverri konu er til eru nefndar og bera vitni um beður eða blæja eða blóð er á klæðum er, eða návistumenn er hjá vóru, karlar eða konur.

'''11. [Um friðhelgi manns á heimili sínu]'''

Svá er og mælt að allir menn skulu friðheilagir vera heima að heimili sínu og svá er þeir fara til heima eða frá. En ef bóndi eða bóndason verður veginn heima að heimili sínu eða þá er hann ferr til eða frá, eða akri eða eng með hjónum sínum, þá skal þann mann bæta aftur með fé veganda, tvennum gjöldum ef til er. En ef maður særir mann eða berr eða skemmir fullréttisverkum, þá eykst réttur þeirra að helmingi er firi skemmðum og sáraukum verða, en þeir útlægir er heimafriðinn brjóta og sekir þrettán mörkum við konungs umboðsmann ef hinir lifa. Sá skal vera bani er hjúin bera vitni um og þau segja til, og svá skal átta vetra gamall maður bera heimsóknarvitni sem fulltíði. En sá er heimsóknarvitni berst á hendur, sá er bani að sannur og sýnn og eigi eiðum undan færast, nema því aðeins að hann hafi svá fjarri staddur verið á því dægri er víg var vegið að hann mátti eigi samdægris tvívegis fara til vígs og frá, og væri hann staddur að kirkju eða á þingi eða að samkundu eða skipi, þá beri þeir tólf þegnar hann undan er þá vóru með honum staddir, frjálsir menn og fulltíða, en ef hann var í öngum þessum stað staddur, komi firi sig tylftareiði, en ef þau megu eigi á þingi segja, þá skulu bera tveir menn og bóka sögn þeirra á þingi. En ef maður er særður og má hann mæla, þá er menn hitta hann, þá skal sá vera bani er hann segir fyrst á hendur, ef hann mælir af viti og má hann kenna hann og saga hans kemur bókuð á fyrsta þing, nema hinn skíri sig með tólf manna eiði.

'''12. [Um víg manna á samkundu]'''

Ef maður verður drepinn að samkundu, þá skulu þeir bera annað tveggja af eða á er næstir honum eru. En ef þeir bera hann hvárki drepinn né ódrepinn, þá eru þeir sekir við konung þrim mörkum hverr þeirra eða hafi firi sig lýritareið að þeir vissu eigi skaðamann hans, en erfingi sæki þá til tylftareiðar sem fyrr var skilt. En þeir er eigi vildu vitni um bera og vissu, þá skulu þeir aldregi síðan váttbærir vera og engis vitnis njóta.

'''13. [Um víg manna á þingi]'''

Ef maður verður högginn á þingi, þá skulu allir eftir renna til skógs eða fjalls, en sá er eigi rennur er sekur tólf aurum, en bauggildismenn og nefgildismenn og námágar skulu eigi renna að lögum. En hverr er björg veitir, þá er sá útlægur nema honum sé óvísavargur, og sveri hann einn firir. En ef maður verður særður á þingi og renna allir eftir þeim manni til skógs eða fjalls er víg vakti. Nú verður hann farinn og ef hann vil að lögum verjast, þá leggi hann niður vápn sín og bjóði lög firi sig. En þegar hann er handlaður og leggur hann vápn sín niður, þá er hann friðheilagur meðan hinn lifir, hinn sári. Binda skal þann mann og færa sóknarmanni þeim er til sóknar er tekinn í því heraði, en hann á að varðveita hann, og svá valdsmaður er honum er færður. En ef sóknari þarf liðs við að gæta hans, þá skal nefna bændur með honum svá marga sem hann þarf. En ef hann hleypur frá sóknarmanni og verður hinn sári dauður, þá er sóknarmaðurinn sjálfur í veði til úrskurðar konungs umboðsmanns, og skipi hann eftir málavöxtum með hinna bestu manna ráði er hann kallar til með sér, en ef sóknarmaður synjar viðurtöku, þá skulu þeir hafa vitni til og setja þann mann bundinn á flet hans. Þá varðar honum æ hið sama nema ofríki taki af honum. En hvervitna er sóknarmaður tekur útlegðarfé, þá skal hann fá mann til að refsa þeim manni er á þing kjömur.

'''14. [Um víglýsing]'''

Ef maður er drepinn til dauðs, þá á sá að vera bani er vígi lýsir á hendur sér, en lýst skal vígi samdægris innan heraðs og nefna sig á nafn og náttstað sinn og herað það er hann er úr, og lýsi til frjáls manns og til rétts nafns manns, þá skal á örvarþingi koma fram náttstaður manns, og það skal bóndi sverja, sá er hann var að um náttina, að hann nefndist svá, en til víglýsingar skal á þingi segja. En ef maður vil eigi víglýsingarvitni bera eða eigi sverja náttstað, þá fari til bauggildismaður veganda einnhverr og geri honum stefnu til, annað tveggja á eða af fimmtarþingi. Ef þeir bera hvártki af né á, þá eru þeir sekir þrim mörkum hvárr þeirra, hafi hálft sá er sækir en hálft konungur og njóti engis vitnis síðan og beri ekki vitni og fari réttlausir, og svá um öll önnur vitni. Nú er skírskotað er undir hann innan helgi, en til þessarar sóknar skal eigi heim stefna. Þing skal stefna af fimmtarþingi um svá margar nætur sem menn hafa tekið í þinghá þeirri, og skal á því þingi annaðhvárt fram koma fé eða atför og taka hálfu meira. En ef sá maður, er víglýsing kjömur á hendur, má fara samdægris til og frá þar sem víg var vegið, þá þarf eigi náttstaður fram að koma ef hann á heimili svá nær, utan heraðs og innan. Eigi skal hann fara um þrjá bæi svá að eigi sé vígi lýst frá því er vígið var vegið, nema bauggildis- og nefgildismenn eða námágar hins vegna búi á. En ef hann lýsir eigi svá, þá er hann morðingi réttur og firigört fé og friði. En ef bæði kemur fram á fyrsta þingi víglýsing og saga hins sára, svá borin sem fyrr var skilt, þá skal saga hins sára standa en eigi víglýsing, og berr þó morð af veganda að hann sé útlægur. En ef eigi kjömur saga hins sára fram á fyrsta þingi né heimsóknarvitni, og kjömur víglýsing og sjónarvitni fram, þá skal víglýsing standa ef hon er að lögum borin en eigi sjónarvitni. En erfingi hins dauða skal fara í herað, þar sem sá maður lét sig úr vera, og ef hann finnur hann þá skal hann stefna honum þing, en á því þingi skulu tólf frjálsir menn af honum bera og eigi nefndarvitni og færa fram þar á þinginu. En ef hann vil eigi undan færast, þá er hann sannur að sökinni. Nú ef hann hefir undan færst að lögum, þá fari erfingi hins dauða og sæki svá marga menn sem hann vil, þá sem hjá váru staddir, til tylftareiða með hinu fyrra skilorði.

'''15. [Um veganda og vægð við hann]'''

Ef maður er særður og kjömst sá eigi í skóg er særði eða verður höndum tekinn og býður hann lög firi sig, þá eru þar uppi sakbætur konungi og sárbætur hinum og læknisfé eftir skynsamra manna ráði sem lögbók skýrir. En hvar sem maður særir mann þá skulu allir frjálsir menn eftir honum renna, nema bauggildismenn og nefgildis og námágar. Þeir skulu eigi eftir renna nema þeir vili. En hverr annarra sá er eigi vil eftir renna er sekur tólf aurum.

'''16. [Um sektir við höggun]'''

Ef maður lýstur mann heiftugri hendi, með hverju sem hann lýstur, þá er hann útlægur og öllu firigört því er hann á nema jörðu sinni og fé því er firi jarðir er, og því fé er hann kjömur til skógs með sér og runnur eða hrísla hylur. En það er eftir er þá skal hinn taka rétt sinn óaukinn úr því fé er firi óvæni varð. En umboðsmaður konungs taki það er auk er, en ef hann vil eigi kaupa sig úr skógi þá skal hann gjalda konungs manni fimm merkur en hinn rétt sinn óaukinn. En ef hann á minna fé, þá skal alla aura jafnt skerða, en hann skal taka tryggðir í mót, en aldregi er hann fyrri friðheilagur en hann hefir bætt við sakarábera og við konungs mann, en ef hann býður báðum þeim bætur þá helgar hann sig, hvárt sem þeir taka við eða eigi. En ef einn maður lýstur eða særir tvá menn eða fleiri í einu atvígi, þá bæti sínum rétti eða sárbótum hverjum þeirra en einum fimm mörkum konungi.

'''17. [Um það ef útlægur maður lýstur mann]'''

Ef sá maður kjömur á þing er annaðhvárt er blár eða blóðugur og berr það einn váttur með honum, þá er sá útlægur er laust hann. En ef hann er lostinn eða særður, svá að hann má ekki mæla, skeri hann örvar upp þegar hann má mæla, en þá skal það örvarþing jamnfullt sem ör væri samdægris upp skorin. En ef hann verður dauður, þá skeri sá örvar upp er á jörðu býr.

'''18. [Um þær örvar þrjár er fé liggur við]'''

Örvar eru þær þrjár er fé liggur við, ein ör að dauðum manni, önnur að sárum hinum meirum, þriðja ef maður er aflimaður. Erfingi skal örvar skera samdægris er hinn lætur líf sitt, eða hinir skilríkustu návistumenn ef eigi er erfingi við firi váttum, og hafa þing þrínætt þar sem víg er vegið eða á grafarbakka, þá megu þeir dóm dæma þó að eigi komi fleiri menn en sjau og tuttugu. En af þingstöð réttri skal um dæma, þá skal fjórðungur þingmanna koma, þá megu þeir þó dóm dæma þó að eigi komi fleiri til. Allir skulu þeir örvar bera og engi fella, en sá er sekur tólf aurum er þær fellir. En sá er sekur að hálfu meira er hann gerir bæði, fellir örvar og situr heima um þing. Firi váttum skal hann örvar skera, sá skal örum fylgja er á eru lagðar. Nú ef örvar taka hann og sækir eigi þing, þá berr hann á baki sök. En ef örvar taka hann eigi, þá skal stefnu gera honum til þings annars og njóti þar skírsla sinna, ef eigi eru sjónarváttar til, en ef hann á frændur eða erfðarmenn, þá skulu þeir honum boð gera, en ef hann kjömur eigi og firrist hann þing, þá er hann sannur að sök ef eigi banna honum löglegar nauðsynjar. Bóndi hverr skal til þings fara er ör kemur til og fara þar til er hann mætir þeim mönnum er á þingi váru og hverfa þá aftur að ósekju.

'''19. [Um örvarþing]'''

Ef sá maður vil ganga á örvarþing er hann er þar firi sökum hafður, þá skal hann æsta sér griða, en bændur skulu selja honum grið á þing og af þingi, fimm nátta grið á sumarsdegi en hálfs mánaðar á vetrardegi. Svá er og mælt að öngum manni skal þinggöngu synja, nema þeim mannsbana, er vegur mann á þingi og verður tekinn í eftirrás, og þjófi þeim er fóli er bundinn á bak. En ef maður verður útlægur á heraðsþingi eða á örvarþingi því er þar er sem heraðþing er skipað. Nú vil þessi maður þar beiða sér þinggöngu, þá skulu bændur eigi játa honum, en hverr maður annarra skal eiga þinggengt og veri þar mál sitt með lögum, en ef honum er bannað eða synjað þinggöngu, þá má þann mann eigi útlægan gera á þingi því. En eftir það þing, þótt hinn deyi úr sárum, þá varðar það ekki bóndum, en bani fari útlægur.

'''20. [Um frændsemi og umboð á þingi vegna sára]'''

Ef maður er eigi færr til þings, sá er særður er, þá fari sá eftirmælandi hans er réttur er, hvárt sem það er með frændsemi eða umboði, til og skal selja grið og festu taka eftir því, sem hinn sári. En þau grið og þá festu skal hann svá halda og allir hans frændur sem hann hafi sjálfur festu tekið og selt grið. En ef sá atburður verður að menn særast eða ljóstast og er hvárgi til þings fær og festir hvárstveggi eftirmælandi öðrum lög eða umdæmi góðra manna, þá skal sú festa og griðsala standa af hvárstveggja hendi að jamnfullu sem þeir hafi sjálfir grið selt og festu tekið, en fé þeirra í veði er verk gerðu hvárs við annan en eigi þeirra er festu, nema svá sé skilt. En ef maður andast úr sárum, þá skulu arfar því máli skipta eftir góðra manna umdæmi. Sjálfur hann ef hann lifir til alsættar en eigi hinn er festu tók, nema hann sé arfi. Hvervitna þess er menn hittast á með vandræðum og verður tvinni örvarþing og í sínum stað hvárt og koma báðir til fimmtarþings, þá skal sá fyrri sín vitni ryðja er fyrri skar ör upp, og njóti þar vitna sinna allra þeirra er hann hæfir til, en hinir hlýði til meðan og standi ódæmt mál þeirra til þess er hvárirtveggju hafa rutt sín vitni, en bætur meti vitni þeirra. En ef aðrir tveggju leggja fyrr dóm á og troða þing og vitni hins, þá hefir sá firifarið sókn sinni, en hinn sekur þrim mörkum er dóm lagði á. En hverr annarr baugi er vápnum helt upp en hinn hafi sitt mál er á lögum stendur.

'''21. [Um þingferð vitnis]'''

Ef vitni manns ferr til þings, hvárt sem er, það er víglýsing skal fram bera eða náttstaðarvitni, þá er þeir mæta mönnum er á þingi váru, þá skulu þeir skírskota undir þá er á þingi váru að þeir vildu vitni bera ef þeir mætti komast til þings, þá skal það vera að fullu er þeir bera á næsta þingi. En ef það sker úr er þingboð skyldi, þá varðar það ekki bóndum er hinn hefir firrðan sig liði manna, og þó eigi firifarið sókn sinni ef menn vilja mæla um. En engi maður verður að máli felldur nema ör eða maður stefni honum þing.

'''22. [Ef maður hrindur manni, stingur eða misþyrmir]'''

Ef maður hrindur manni í eld eða á kaf og um ákastan, og svá ef maður stingur annan með háðung eða heift, og svá ef maður hrindur manni eða hnykkir til sín eða frá, og svá ef maður fellir mann, og allt það er mönnum verður með öfund misþyrmt og hinn skírskotar er firi verður, eða hafa skynsamir menn séð á, þá skal sá bæta er misgerði eftir því sem fimm menn dæma, þeir sem til eru nefndir af hvárstveggja hendi, með þeirri skynsemð sem guð gefur þeim. En hinn er misgerði bæti konungi baugi, en þó að hann skírskoti eigi, þá á hann þó kost að beiða út réttar síns þegar hann vil og sækja með þingstefnu og hafi vátta tvá, þá er nær váru, ef þeir eru til. En ef þeir eru eigi til, þá syni hinn með lýritareiði ef hann er saklauss. En ef maður hleypur að manni og heldur sér sjálfur, þá skal hann bæta hálfrétti en konungi baugi ef skírskotað er. En ef hann verður haldinn og verður skírskotað, þá er fullrétti en konungi tólf aurar. En ef hann heldur sér sjálfur og verður eigi skírskotað, þá er það argafas.

'''23. Um fullrétti'''

Ef maður bindur frjálsan mann ósynju, gjaldi fimm merkur konungi en hinum fullrétti er bundinn var.

'''24. [Um skömm, fjölmæli og fullréttisorð]'''

Engi maður skal það við annan mæla að hann hafi þegið skömm á sér, hvártki meiri maður né minni, nema honum fylgi tíu menn til þings og sanni mál hans svá sem mælt er í lögum að tveir menn skulu sverja en átta sanna. Þeir tveir skulu hafa bók í hendi og sverja svá: Þess legg eg hönd á helga bók að það höfum vær heyrt en eigi vitum vær hvað satt er. En ef hann missir þeirra vátta, þá er hann útlægur. En hinn skal þó hafa lýritareið firi sig þó að hann hafi þessa vátta alla. En ef hann mælir það við mann að hann ráði lönd og þegna undan konungi, það skal hvártki mæla meiri maður né minni, nema heimiliskviðarvitni fylgi, nema vili gera sig útlægan. En ef maður mælir það við konu manns að hon hafi legið með öðrum manni en bónda sínum, eða kennir dóttur hans að hon liggi með manni, eða systur hans, það skal eigi mæla nema heimiliskviðarvitni fylgi, nema hann vili gera sig útlægan. En ef maður mælir ókvæðisorð við karl eða konu, það er útlegð liggur við, og verður skírskotað, þá skal uppi fullrétti við þann er mælt er við, þó að hann helgi sig með heimiliskviðarvitni, nema hann eigi sókn á að lögum á því máli, þá er þar ekki réttarfar á. Svá skal um öll fjölmæli og fullréttisorð.

'''25. [Um legorð með annars konu]'''

Ef maður gerir svá mikið óhæfuverk að hann leggst með konu manns, þá skal hann bæta bónda hennar réttum þrimur. En ef hann vil eigi bæta, þá stefni hann honum þing af þingi. En af því þingi bæti hann honum sem skynsamir menn tólf dæma, sex af hvárs hendi, eða fari útlægur. En ef hann er færr til undanfærslu, syni með tylftareiði. Nú ef maður yrkir um mann það er mönnum virðist til níðs eða háðungar fjórðung vísu eða lengra, þá skal hinn kveðja þings og kveða á þingi, en hinn færist undan með lýritareiði eða fari útlægur og hverr penningur fjár hans nema jarðir. Taki hann fyrst rétt sinn af því fé, en konungs umboðsmaður sé firi því er auk er. Nú hver mál er maður mælir við mann, það er horfir til hneyksla, eða kennir hvinnsku eða fordæðuskap og hann á eigi sókn á, þá er hann fjölmælismaður ef hinn skírskotar, nema hann hafi heimiliskviðarvitni á hendi honum, þá skal hann sverja tylftareið. En ef hinn missir heimiliskviðarvitnis á þingi, þá er hann útlægur.

'''26. [Um rógsmenn]'''

Svá er mælt um rógsmenn alla, þá er rægja menn við konung eða jarl eða byskup eða valdsmenn, ef hann rægir fjörvi manns, þá skal hann sínu fjörvi firirægt hafa. Nú rægir hann fé manns, þá skal sá sínu fé jamnmyklu rægt hafa, nema hann syni með lýritareiði. En ef hann kennir það rógmanni að hann hafi fengið af orðum hans óþokka konungs, haldi firir lýritareiði eða gjaldi þrjár merkur. Engi á sök á sönnu.

'''27. [Um fulltíða förumenn]'''

Maður hverr fulltíða, er gengur húsa á meðal og þiggur ölmusu, hann á engan rétt á sér meðan hann gengur með vánarvöl og hann er heill og verkfærr. En þegar hann fær sér matar sjálfur eða frændur hans og klæða, þá er hann þegar réttnæmur. Engan rétt á konungur á þeim manni er engan á sjálfur á sér.

'''28. [Ef frjáls maður er seldur af landi eða í útlegð]'''

Ef maður selur frjálsan mann af landi eða í útlegð, þá er hann sekur tólf mörkum við konung og komi manninum í land aftur, en bæti hinum rétti. En ef hann má honum eigi aftur koma, gjaldi hann fullum bótum, en ef hann synjar, haldi firi lýritareiði.

'''29. [Réttarbætur og einkamál um skaða]'''

Þessar réttarbætur og einkamál váru tekin um allan Noreg eftir forræði og skipan Magnúss konungs, sunar Hákonar konungs, og með ásjón og tillögu Jóns erkibyskups og annarra byskupa, lendra manna og lærðra, stallara og lögmanna og hinna vitrustu manna af öllum hlutum landsins, að um þá menn er mönnum verða að skaða fari eftir því sem áður vátta lög. En af fé veganda dæmi sex menn skilríkir, löglega til nefndir, slíka gerð eftir lagaskilorði, sem þeir sjá réttlegast firi guði og málavextir eru til, erfingjum hins dauða einum. En allar aðrar frændbætur og saktal skal falla niður svá að hvárgis frændur aðrir taki né gjaldi framarr en nú er skilt. Nú vinnst eigi fé veganda bæði til þegngildis og bóta, þá skal svá skerða firi hvárum sem tala rennur til eftir fjármagni. En ef nokkurr gengur á þetta, þá hefir hann firigört fé og friði og verði aldri síðan bótamaður, og svá allir þeir er ráð leggja til þess að sjá skipan sé rofin eða á hana gingið. Þessar réttarbætur fleiri lét Magnús konungur þvísa fylgja að þó að níðingsverk eða skemmdarvíg sé vegin, þá skal fyrst lúka mannbætur af fé víganda. En konungur hafi það sem auk er. En ef minna hleypur af en þegngildi, þá skerði firi báðum eftir því sem tala rennur til. Svá játaði og Magnús konungur að hvergi skal konungur fyrr taka fé mannsbana og engan annan útlægan eyri en áður sé loknar allar löglegar skuldir þær sem fyrr váru görvar, en fé eiganda felli í þá sök.

'''30. [Um voðaverk]'''

Hér segir um váðaverk og eru þau með athygli skoðandi og með skynsemð greinandi með hverjum atburðum er þau kunna til að falla, því að í öllum stöðum er menn skulu sér til þarfinda vinna og mönnum til haglegra hluta lið að veita, þá eru þessi váðaverk meirr virðandi en hin er engi nauðsyn dregur til nema gáleysi og mikið skammsýni. Nú þó að tveir menn fari í skóg saman eða rekastrandir og skýst annars öx á annan að óvilja þess er á skafti helt og deyr hann af, þá skal hinn bæta fjórðung bóta erfingjum hins dauða og synja með séttareiði að hann vildi þetta eigi gört hafa og skal svá hvervitna þess konar váðaverk fara er þeir hafast það að er til nytsemdar er, hvárt er menn fá af mein eða bana eða sár að óvilja þess er gjörði, og er þetta sektalaust við konung, en öll önnur váðaverk, svá sem að kasta eða skjóta yfir hús eða hæðir eða skip eða í leika að ganga eða aðra þarfleysu að gera, hvárt er menn fá af mein eða sár eða bana að óvilja þess er gerði, þá skal bæta hálfum bótum og syni þó vilja síns með séttareiði. Þetta er sektalaust við konung og ekki á konungur á váðaverkum.

'''31. [Um rýtingaburð og knífa]'''

Það er öllum mönnum kunnigt að rýtningar eru firiboðnir að bera, en sá er berr, hann er sekur við konung sex aurum. En sá er bregður knífi að manni og kjömur eigi fram, hann skal bæta fullum rétti þeim er hann brá að, en konungi tólf aurum. Nú ef maður leggur mann með knífi, þá er hann útlægur og bæti þeim er hann lagði sem tólf menn dæma og þeir sjá að hinn er vel sæmður af. En konungs sóknarmaður skal taka þann er lagði og færa á þing og láta þann kníf keyra í gegnum hönd hans, og skal hann kaupa sig í frið með þessari refsing ef hinn lifnar og ábyrgist sjálfur sár sitt. En ef hinn deyr er saklaus er lagður, þá er sá dræpur er lagði, hvar sem hann er staddur. En ef hann kemst undan, fari hann útlægur, nema landsstjórnarmönnum virðist nokkurar nauðsynjar til hafa gengið. En fé víganda fari eftir fyrra lagaskilorði, bæði þegngildi og bætur. Með sama skilorði skal vera ef maður skýtur að manni þó að ekki taki, þá bæti konungi sex aurum, en hinum fullrétti er hann skaut að. En ef hann særir mann með skoti, þá skal sá er skaut slíka refsing firi fá sem hinn er lagði með knífi og svá þó að hinn deyi er skotinn var, þá skal hinn er skaut undir sömu refsing og hinn er lagði og með sama skilorði greiða bæði þegn og bætur.

'''32. [Um mannsbit]'''

Það er eigi viðurkæmilegt að menn bítist um sem hundar eða hestar. Nú sá maður er mann bítur, þá skal sóknarmaður taka þann er beit og færa á þing og láta brjóta framtennur úr höfði honum, þeim er beit, og sé síðan saklaust við konung firi refsing þessa, og bæti þeim er hann beit eftir því sem tólf menn dæma og þeir sjá firi guði að hann sé vel sæmður af.

'''33. [Um boðflennur og slímusetur]'''

Menn þeir er til þess vilja hafa sig að ganga í samkundir manna óboðið af þess hendi er veisluna á, og sitja þar slímusetri, og þó að þeir verði harðlega á brott reknir eða þar nokkuð misþyrmt, þá eru þeir hálfréttismenn og sekir þrim mörkum við konung. Er þetta firi því gört að margur góður maður hefir fingið skemmðir og vandræði firi þeirra óhlutvendi.

'''34. [Veganda skal til þings færa, bundinn eða fjötraðan]'''

Svá er og staðfastlega tekið um allt landið að ef maður drepur mann eða veitir honum þær ákomur eða gerir þau nokkur verk sem hann á að láta líf firi eða limu að lögum, þá skulu þeir sem næstir verða eða þeir sem fyrst megu ná, taka þann mann og færa umboðsmanni konungs bundinn eða fjötraðan. Þá er hann skyldur að færa á þing, en bændur skulu dæma þann mann eftir lögum á þingi. En konungs umboðsmaður láti refsa honum eftir lögum. Nú er þessu því svá skipað að engi má þetta syndalaust gera, nema sá dómari er höfðingi hefir til þess skipað, því að lögin refsa en eigi hann, þó að hann geri sína skyldu eftir lögum. En aðrir gera með heift og öfund, og því veitir það jafnan að þeir fá fyrst mannskaða og svara síðan stórum skriftum með frekum fjárgjöldum og löngum útlegðum og hörðum afarkostum og hafa þá slíkan mannskaða sem áður. Nú hverr sem öðru vís gerir og prófast svá að hann mátti þvísa áleiðis koma, þá er hann útlægur til þess er konungs umboðsmaður gerir skipan á eftir málavöxtum hvað nauðsyn til rak þeim sem gjörði. Nú hefir sá eigi liðskost til sem átelur, þá skal hann segja valdsmanni, og ef valdsmaður krefur liðs með sér, þá er hverr sekur þrim aurum er eigi ferr, nema nefgildismenn og bauggildismenn og námágar. Nú eru þeir allir friðhelgir er til sækja, en hinir allir er verja útlægir, hvárt er þeir hljóta ben eða bana.

'''35. [Um það er lögbók vottar]'''

En af því að lögbók váttar svá víða.

'''36. [Um lagarétt á konum sem menn vilja enga rækt á leggja]'''

Svá er tekið um allt landið að um konur þær allar er mönnum eru skyldar og menn vilja enga rækt á leggja, þá viljum vær að engi taki meira en lagarétt á þeim. En ef frændur konunnar vilja leggja til hennar slíka heimanfylgju sem skynsamir menn sjá að hinn megi vel við taka er konuna hefir legið, og vill hann þá eigi festa hana, þá skal hann gjalda slíkan rétt firi þá konu sem tólf menn löglega til nefndir vilja dæmt hafa. En ef frændur vilja ekki til leggja, þá skal sá er konuna hefir legið bæði bjóða og bæta lagarétt. En ef hinn vil eigi við taka er þann rétt á að lögum og vinnur á þeim er konu hefir legið, þá vinnur hann á saklausum manni og svari sem lög vátta. En allar þær meyjar og konur er menn leggja rækð á og verða þær legnar, þá skulu það dæma tólf menn, bæði rétt og ráðspell eftir því sem þeir sjá að hinn er sæmður af er réttinn á að heimta.

'''37. [Um niðurfall jafnaðareiða í sættargerðum]'''

Svá líst oss og öðrum skynsömum mönnum að um þá jafnaðareiða sem menn hafa haft í sættargerðum manna, að það sé meirr með ofkappi gört heldur en lögum og réttindum. Og af því að vær höfum öllum mönnum lög svarið í ríkinu, þá viljum vær að þessir eiðar falli vandlega niður og þá eina uppi láta sem lögbækur vátta, en það eru duleiðar, og um kennslumál þau sem eigi eru lögleg vitni til. Svá líst oss og háskasamlegt firi guði að þar sem sá maður sverr firi sem máli á að svara, þá skulu allir sverja eftir hans eiðstaf, þó að þeir viti eigi hvárt er þeir sverja satt eða eigi. Nú viljum vær þá skipan á gera að sá sveri fullan eið firi sig er firi máli er, en aðrir sanni hans eið með því skilorði að eigi vitu þeir sannari fyri guði en þeir sverja.

Járnsíða/Þingfararbálkur

2024-08-09T00:25:48Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Járnsíða}}
'''1. [Um þingreið]'''

Í nafni föður og sunar og andans helga skulu vær lögþing várt eiga að Öxará í þingstað réttum á tólf mánuðum hverjum og koma þar á Pétursmessu aftan. Þar skulu allir hittast forfallalaust þeir sem til eru nefndir en valdsmaður skal nefnt hafa firi páskir til þings svá marga menn úr þingi hverju sem hér váttar eða hans löglegur umboðsmaður og nefna þá menn er forverksmenn eigu og þeim þikkir vænir til skila, svá að þeir megi það með eiði sanna. En þann eið skulu þeir sverja fyrstan særan dag er þeir koma til þings með þessum eiðstaf: Að hann leggur þess hönd á helga bók og því skýtur hann til guðs að þá menn hefir hann nefnda til alþingis að því sinni er honum þótti vel fallnir til og vænir til skila eftir sinni samvisku og eigi gerði hann firi annarra manna sakir og svá skal eg jafnan gera meðan eg hefi þetta starf. Þenna eið þarf engi oftarr að sverja en of sinn.

'''2. [Um nefndarmenn]'''

Nú skal valdsmaður nefna sex menn úr Múlaþingi, sex úr Skaftárfellsþingi, fimmtán úr Rangárþingi, tuttugu úr Árnesþingi, fimmtán úr Kjalarnesþingi, fimmtán úr Þverárþingi, tólf úr Þórsnesþingi, átta úr Þorskafjarðarþingi, tíu úr Húnavatnsþingi, fimmtán úr Hegranesþingi, tólf úr Vöðlaþingi, sex úr Eyjarþingi. Nefndarmenn skulu taka kostnað sinn af þingfararkaupum, en hverr sem það geldur eigi sem nefndarmönnum er ætlað er sekur slíku sem sá er nefndur er og ferr eigi forfallalaust. Valdsmenn allir eru skyldir að koma til alþingis eða skilríkir umboðsmenn þeirra, en ef þeir koma eigi forfallalaust, segi lögmaður þeim engi lög þá tólf mánaði og það framar sem valdsmönnum virðist sakir þeirra til. Koma skulu og tólf skynsamir lærðir menn til alþingis, þeir sem byskupar láta til nefna, fjóra norðan og fjóra sunnan, tvá austan og tvá vestan. En þeir sem eigi koma forfallalaust missi reiðu sinnar af löndum hina næstu tólf mánaði. Nú eftir því sem áður er nefnt þá skulu þessir menn allir komnir til þings vera firi Pétursmessu og skal þá lögmaður þar firir vera forfallalaust. En hverr nefndarmaður er síðar kemur til alþingis en særi eru flutt, nauðsynjalaust, er sekur þrim mörkum og eigu lögréttumenn þessar nauðsynjar að virða. Nú ef valdsmaður eða hans umboðsmaður nefnir eigi svá menn til þings sem fyrir var sagt, þá eru þeir sekir þrim mörkum firi hvern þann sem ónefndur er. Hvervetna þess er þingmenn verða víttir á alþingi, þá á það fé hálft umboðsmaður konungs en hálft þingmenn allir. Það fé skal sá sjálfur reiða er sakaður er eða hans umboðsmaður. Vilja þeir eigi reiða, þá skal valdsmaður hverr reiða úr sínu valdi og taka af þeim heima, er reiða eigu, hálfu meira. En þetta fé skal leggjast til þeirra hluta sem valdsmönnum með lögmanns ráði þiki mest nauðsyn til bera þá tólf mánaði.

'''3. [Um vébönd og dóma]'''

Það er nú því næst að segja að lögmaður skal láta gera vébönd á alþingi svá víð að þeir hafi rúm firi innan að sitja sem í lögréttu eru nefndir. En lögmaður og valdsmenn skulu nefna menn í lögréttu, þrjá úr þingi hverju. En þeir menn, sem í lögréttu eru nefndir, skulu eið sverja áður þeir gangi í lögréttu með þeima eiðstaf að hann skal svá hvert mál dæma sem guð ljær hánum framast vit til jamnan sem er í lögréttu nefndur. Nú skulu þeir dæma lög um öll mál þau sem þar eru löglega fram borin, því að með lögum skal land várt byggja en eigi ólögum eyða. En sá er eigi vil öðrum laga unna hann skal eigi laga njóta. Þau mál skal fyrst dæma er til alþingis eru lögð og stærst eru. Eftir það þau er þannig eru stefnd. Síðan þau er þar verður ásæst og smæst eru. Nú það allt er lögbók skilur eigi þá skal það af hverju máli hafa er lögréttumenn verða á eitt sáttir og þeim þikkir réttast firi guði. En hverr sá er þá dóma rýfur er þar verða dæmðir, þá sekist hann fimm mörkum við konung, en átján aurum við sakarábera. Svá hverr sá maður, er sest innan vébanda að óleyfi lögréttumanna, er sekur tólf aurum. Nú skulu allir menn ganga til lögréttu þá er lögmaður lætur hringja myklu klokku og sitja svá lengi sem hann vil þing hafa. En þeir sem eigi koma til lögréttu sem mælt er, eigi hann enga uppreist síns máls á þeim degi. Menn skulu ganga úr lögréttu nauðsynja eyrindis og koma þegar aftur. En ef hann gengur öðru vís úr lögréttu en nú er skilið, þá er hann sekur tólf aurum.

'''4. [Um grið á þingi og vopnaburð]'''

Allir menn þeir, sem í alþingisför eru, skulu í griðum vera hverr við annan þar til er þeir koma aftur til heimilis síns. En ef einnhverr gengur á þessi grið, þá hefir hann firigört fé og friði sínum við alla menn. En ef menn verða særðir á alþingi eða fá einnhvern annan óhlut af manna völdum og vilja, þá eykst réttur þeirra að helmingi. Svá og ef menn bera vápn á alþingi, þá sekjast þeir þrim mörkum og láti vápnin, því að í öllum stöðum hæfir að gæta spektar og siðsemðar, en þó einkanlega í þeim stöðum mest sem til skynsemðar og spektar eru skipaðir að öndverðu og flestum verður skaði að ef nokkuð skerst í.

'''5. [Um leiðarþing]'''

Nú ef maður rýfur þann dóm er dæmður er á alþingi og vápnatak er að átt innan lögréttu og utan, þá sekist hann fimm mörkum við konungs umboðsmann en átján aurum við sakarábera. Svá er og mælt að valdsmenn skulu þing eiga eftir alþingi á leiðum og lýsa firir mönnum því sem talað var á alþingi, einkanlega hvað álykt á þeirra mál fell er úr hans valdi eru. En ef annarr tveggi frýr á sitt mál þá er heim kemur í herað og kallar rangt upp borið, þá skal þó eigi brigða dómi sektalaust, en hann má stefna ið næsta ár eftir til alþingis, og hafi þá hvártveggi mál sitt uppi, en ef með sama hætti er sem fyrr þá hafi hinn kostnað sinn aukinn hálfu af hinum er hann efldi til rangs máls og sæki það sem aðrar fjársóknir. Prófast og svá að hinn hefir rangt flutt firi lögréttumönnum er fyrri dæmðist málið og dæmt þá hinum, þá taki sá kostnað sinn hálfu aukinn og sæki sem áður váttar, og svá skal hvervitna þar sem menn verða aflaga sóttir, að lögmaður og aðrir skynsamir menn sjá að hinir sé ranglega sóttir og til laga stefndir.

'''6. [Um dómrof]'''

Alla þá dóma er um vígaferðir eru settir eða um þeirra kvenna legorð er menn eiga vígt um að lögum, þá skal þá alla með lögum sækja og með griðum til fyrsta sals. En sá er rýfur dóm lögsamðan firi sal eða að fyrstum sölum, nauðsynjalaust, þá gingur sá á grið sín og er tryggrofi og hefir firigört fé og friði. En þær eru nauðsynjar er maður er sjúkur eða sárr eða einhverjar þær nauðsynjar koma í eindaga. En sal það ið fyrsta skal fram koma innan þess mánaðar og flytja heim til hans og sé boðið með vátta tvá en hinn taki þar við eða umboðsmaður hans, nema sá vili inndælla gera honum er taka á sal. En um öll mál er menn setja lögdóma meðal manna, þá sekst sá átján aurum við sakarábera er rýfur, og halda dóm sem áður, en við konungs umboðsmann fimm mörkum og sæki hann eða valdsmaður hvárumtveggja til handa og taki hinn fyrst skuld sína upp svá sem dómur dæmði, en sekt hvárstveggja sé síðan skipt eftir fjármagni. En ef hann vil eigi dóm halda, þá skulu valdsmenn honum þing stefna og gera hann útlægan, nema hann gjaldi slíkt sem nú er talt. Það er nú og ef maður fær eigi réttindi sín í byggðum heima eða firi lögmanni, þá skal hann, sakaráberi, stefna honum til alþingis er hann fær eigi rétt af og ef hann hefir til þess sannleg vitni að hann hefir þeim þannig stefnt er mál á við hann, og það annað að mál hafi þannig farið sem hann hefir hermt, þá skulu þingmenn dæma það mál að lögfullu, hvárt sem þar eru báðir eða sá einn er fram berr og lögréttumönnum og lögmanni þikir firi bíta, nema hinum banni full nauðsyn er stefnir.

Jónsbók/Búnaðarbálkur

2024-07-28T05:42:52Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Jónsbók}}
Hér hefur upp hinn níunda hlut lögbókar er heitir búnaðarbálkur og segir í fyrsta capitulo hversu maður skal jörð byggja eður leigja og hversu hann skal leigu afhenda og hverju hann er sekur ef hann byggir af leigujörð sinni við landsdrottin

'''1.'''

Ef maður vill annars jörð leiga undir bú sitt, þá skal hann þá jörð taka með handsölum og tveimur skilríkum vitnum eður fleirum, þá skal hann þá jörð hafa heimila hina næstu tólf mánaði að búa á og inna hinum leigu slíka sem þeir verða ásáttir. Nú er leiga eindöguð og kemur eigi fram í eindaga, þá óheimilar hann sér jörð. Nú reiðir hann suma leigu en suma eigi, þá skal sækja út með vottum og fimmtarstefnum það er eftir stendur og svo þó að til allrar þurfi að sækja. Leiguliði skal á jörðu búa til fardaga að öðru vori nema þeir hafi lengri máldaga á gjörva. Af þeirri jörðu má hann ekki öðrum selja á leigu til heimildar nema hann skili það þá er hann tók. En ef hann selur, þá er honum jörð óheimil og svo hinum er tekur, og gjaldi landsdrottni landnám fullt hvor tveggi þeirra, og heimili sér svo jörð sá er af landsdrottni tók. Af skal hinn fara er af leiguliða tók. En allt það er hann missir síns í þá skal hinn bæta honum og hálfa mörk að handsalssliti. Og svo skal hver bæta sá er öðrum selur óheimilt, nema hann hafi aðra jörð jafngóða að fá honum.

'''2. Hér segir hversu konungsjarðir skal byggja að lögum'''

Ef umboðsmaður konungs byggir jarðir hans í héraði að réttum jarðarmála, þá skal það haldast eftir þeirri ábúð og landsskyld sem leiguliði fær vitni til, því að svo á konungsjarðir að byggja sem um aðrar skilur að lögum þó að umboðsmannaskipti verði, þá skal hver sinn leigumála hafa. Ef maður tekur mútu til konungsjarðir að byggja eður annarra manna, gjaldi aftur það sem hann tók í mútuna en konungi tvenn slík. En fyrir þær jarðir sem konungur á eigi, gjaldi hálft konungi en hálft landeiganda, og sé skildur við umboð og heiti drengur að verri. En sá er mútuna gaf gjaldi slíkt sem hann gaf eftir því sem áður var skilt og sé skildur við ábúð jarðarinnar. En ef maður byggir dýrra konungsjarðir en vani er á, þá skal því framar telja til leiðangurs og landvarnar sem leigan er meiri á lóðinni, sem annaðhvort aukar fyrir báðum eða minnkar fyrir báðum, eftir því sem byggist. Ef konungs umboðsmaður lætur jarðir hans undan honum ganga að vilja sínum eða fyrir vanræktar sakir, og þó að konungdómurinn fái þær aftur, gjaldi umboðsmaður jafnmikið fé sem hann lét undan honum ganga fyrir vanræktar sakir og skaða þann sem af því varð, ef hann vissi. Ef maður segir eigi lausa jörð manns fyrir náttina helgu, þá skal hann hafa þá jörð ef landsdrottinn vill halda honum í hendur þá tólf mánaði, að slíkri leigu sem áður var mælt. En eftir náttina helgu, þá bjóði landsdrottinn honum jörð sína. Og ef hann vill eigi hafa, þá hafi hann sjálfur jörð sína og leigu með af þeim er af fer, slíka sem áður var skild. Ef maður gjörir kaldakol á jörðu manns, þá er það ef hann fer af henni fyrir náttina helgu svo að engi maður er eftir, þá á landsdrottinn það allt sem eftir er fémætt, nema kvikfé, og gjaldi honum á ofan tólf aura og svari fyrir boðburð og förumannaflutning ef fellur. Ef sá maður andast er á jörðu býr og kallar landsdrottinn að ólokin sé landsskyld, þá njóti arfi hins dauða votta sinna að landsskyld er lokin, og svo um alla ábúð jarðar. En ef hann hefir eigi vitni til, þá hafi landsdrottinn vitni til. En ef hvorgi hefir vitni til, þá sveri arfi og húsfrú hins dauða að eigi standi ábúð jarðar eftir eður landsskyld svo að þau viti skil á. Og ef þau sverja þetta, þá hafi landsdrottinn svo búið, og svo skal fara hið sama ef hinn er í útlegð.

'''3. Hér segir ábúðarskyldu leiguliða'''

Skyldur er maður að halda upp húsum þeim öllum er þá voru er hann kom til jarðar. Það skal hann eigi ábyrgjast þó að hús fyrnist. Nú er húsgjörð skild á hendur manni, þá skal hann gert hafa húsið áður en hann fer af jörðu. En ef hann hefir eigi gert, gjaldi landsdrottni húsverð áður hann fer í brott eða láti gera hús sem skilt var. En ef hann gjörir þau hús sem eigi voru skild á hann, þá á hann sjálfur þau. Hann skal bjóða landsdrottni með vottum að kaupa þau hús. Heimolt á hann að færa brott húsið fyrir fardaga. En ef hús stendur eftir fardaga, þá á sá hús er jörð á, nema hinn færi viðinn fyrir fardaga á hölkn eður hreysar, svo að hvorki sé að flytja þaðan yfir akur né eng, þá má hann færa þann við brott eftir fardaga þá er hann á helst tóm til. Svo er og ef maður leggur við sinn í þau hús er áður voru þar, þá skal hann í brott taka viðinn fyrir fardaga og bæta hús sem áður var. Sá eignast viðinn sem land á ef hinn tekur eigi úr húsum áður. Landsdrottinn er skyldur að fá við til að halda upp húsum svo að þar sé óhætt mönnum og fé. En ef hann fær eigi við til, ábyrgist skaða þann allan sem þar gerist af eftir því sem skynsamir menn meta. En ef hann fær við til þá skal leiguliði ábyrgjast þó að hús falli niður og hlaði vegg faðm saman eður lengra.

'''4. Hér segir nær leiguliði skal til jarðar koma'''

Leiguliði skal koma til jarðar þegar á vor er hann vill að voryrkja þar. En byggðum á hann til að fara þá er sex vikur eru af sumri. Er honum þar þá heimull hagi og föt sín og búsgögn inn að bera. Þeir skulu miðlast húsrúm við. En ef þeim vinnst eigi báðum húsrúm, þá á hinn heimil fjárhús þrjár nætur er áður bjó þar, því aðeins á sá er þar skal á landi búa smala sinn inni að hafa til laugardags að sá lofi er fyrir situr eða hann þurfi eigi allt húsrúm. En sá á síðan fyrir landi að ráða og húsum er þá hefir leigt. En þegar er sex vikur eru af sumri þá á hinn eigi er þar bjó áður að beita þar eng. Hafa á hann hross í haga til sunnudagsins og annan smala til þess er líður helgina. Rétt er honum og að vera þar um helgina með hjú sín og eru honum þá heimil fjárhús til innivistar ef þeim vinnast eigi báðum innihús. Því aðeins skal hann smala sinn inni hafa ef þeim vinnst báðum rúm og fari brott mánadaginn nema þá sé lögheilagt, ella nátt síðar, meður smala sinn allan og önnur föng.

'''5. Hér segir hversu fara skal um leigujörð ef leigumaður kemur eigi til'''

Nú leigir maður jörð að manni og kemur eigi til forfallalaust þá er sjau vikur eru af sumri, þá skal landsdrottinn fara til eður senda til og nýta sér landið svo sem hinn hefði eigi leigt og byggja öðrum ef hann vill, og heimti þó leigu alla af þeim er fyrr leigði. Nú selur maður jörð á leigu og vill eigi þann hafa láta er tók, þá gjöri sá hvort er hann vill er jörð leigði, að hann lögfesti og leggi á fimmtarstefnu, og njóti votta sinna hversu hann hefir jörð tekna. Og ef honum berast vitni að fullu, þá eiga bændur að dæma honum leigujörð sína eftir því sem vitni báru honum. Hinn kost á hann annan að heimta af landsdrottni landsskyld slíka sem hann skildi af honum. Vill hann eigi gjalda, sæki sem vitafé. Sá maður er jörð leigir á grasnautn alla á jörðu þeirri og allt að vinna á henni það er hann vill og þarf til húsa umbóta eður garða að búa um andvirki sitt, þar er hvorki spilli akri né eng. Svo skal leiguliði hjón hafa að hann fái unnið engjar allar, ella bæti landsdrottni skaða þann allan sem menn meta að land spillist af því, utan þeir skili öðruvíss.

'''6. Hér segir um leigujörð ef tveimur er byggð'''

Ef maður selur eina jörð tveimur mönnum að leiga, þá skal sá hafa er fyrri tók og svo skal hvervetna þar sem maður selur tveimur mönnum hið sama, að sá skal hafa er fyrri kaupir eður leigir. Halda skal hann skiladómi fyrir kaupi sínu og heyra votta hins að hann tók fyrri. Aðra jörð skal landsdrottinn hinum fá ef hann hefir til. En ef hann hefir eigi jörð til, þá skal landsdrottinn gjalda honum fé jafnmikið sem hann skildi sér af honum í landsskyld og sé síðan sáttir. En þetta skulu þeir reynt hafa innan hálfs mánaðar síðan jörð var tveimur byggð.

'''7. Hér segir hvað leigulandi á að fylgja eftir lögum'''

Ef menn beita engjar leiglendings eður haga, þá á hann sök á því en landeigandi ef hann vill eigi sækja, og svo ef jörðu er skatt, þá skal honum það allt bæta skaðabótum og landnámi sem sex grannar þeirra meta. Ef fiskveiður eður fuglveiður eða eggver fylgir leigulandi, þá á leiguliði það allt, nema frá sé skilt í kaupi þeirra, og svo ef þar rekur fugla eður fiska, sela eður háskerðinga og hnísur. Ef við rekur á leigulandsfjöru þá á leiguliði að draga við úr flæðarmáli og marka þess marki er fjöru á og festa sem hann eigi sjálfur. Hann skal eiga þar álnarkefli og smæri. Heimilt á hann að flytja þar farma á fjöru hins. Nú rekur hval á fjöru þar, þá skal hann festa hval sem hann eigi og hafa af sex vættir, hálft hvort spik og rengi, ef hvalur er tvítögur eður lengri. Þó er hann skyldur að festa hval þó að skemmri sé. En ef hann bergur verr hval eða viði en nú var mælt, þá er hann sekur sex aurum við landsdrottin og ábyrgist skaða þann allan sem eigandi fær af hans vanrækt. Leiguliði á þar veiðar allar að hafa þær sem því landi fylgja utan eggversfugla, þá skal engi maður veiða. Nú verpa þar elftur fyrir fardaga, þá eignast sá það er til jarðar kemur þá, en hinn þvílíkt sem var hið fyrra vorið, egg og unga. Leiguliði á þar torf að skera í landinu sem hann þarf til eldiviðar, þar nær sem áður hefir skorið verið, og fella saman torfgrafir. En við skal hann höggva ef áður hefir viði elt verið. Hvort tveggja ef áður hefir svo verið, nema þeir hafi annan veg skilt. Í skógi skal hann höggva slóðahrís og girði og lédengingarkol sér, og neyta þess alls svo hagliga sem hann ætti sjálfur þann skóg. Hann á og að bæta bús búhluti sína úr skógi eða af rekaviði. En ef hann gerir nýja, þá á landsdrottinn það. Nú á hann eldibranda þar eftir þá er hann fer af jörðu, þá skal landsdrottinn eður sá sem til jarðar kemur hafa þá eldibranda og inna hinum fyrir starf sitt eftir sex manna dómi, ella flyti hinn brott eður lógi að ósekju.

'''8. Hér segir hversu menn skulu færa byggðir sínar á fardögum'''

Fimmtidagur viku er sex vikur eru af sumri er hinn fyrsti fardagur, frjádagur, laugardagur og sunnudagur. Maður má færa heimili sitt árla fimmtadaginn og þess í milli, svo að hver sá maður er sér hefir tveggja missera vist tekið sé kominn til þess heimiliss sem hann skal hafa sunnudaginn að aftni forfallalaust, en hann er af vist sinni árla mánadaginn. Svo skulu menn koma til jarða sinna sem fyrr segir. Leiguliði er skyldur að færa alla myki á völl undan fé sínu áður hann fer af jörðu. Ella tvígildi fyrir það sem ófært er, þá er hann fer af jörðu, þann kostnað sem hinn þarf til brottfærslunnar er til jarðar fer.

'''9. Hér segir hversu upptækt er góss leiguliða ef eigi er brott fært'''

Ef maður fer af jörðu og á hann þar ker inni, þá skal hann það út hafa fært og allt búsgagn sitt hið síðasta laugardaginn í fardögum, nema hinn lofi. Rétt er manni að brjóta hús til þess að færa ker sitt út ef hann bætir húsið aftur jafnvel sem áður var, ella færi út í stöfum. Nú brýtur maður setstokka úr húsi eður bríkur þær sem greyping nemur eða naglfast er undir bjálka eður bita, þá skal hann það aftur færa. En allt það er húsbrot nemur, leggi á mörk, hálfa konungi en hálfa þeim er hús á, og gjöri hús jafngott sem áður var. Nú skal hann af jörðu flytja allt það sem hann á með réttu, korn sitt og hey, og slíkt sem fyrr sagði. Þá skal hann hafa brott flutt er sex vikur eru af sumri, utan hey og korn má standa meðan hinum er eigi mein að, og færi síðan úr hlöðum eður stakkgörðum og búi þar um á jörðu hins að hvorki spilli akri né eng. Nú vill hann eigi í brott flytja, þá er hinum er mein að, þá ábyrgist hann sjálfur hey sitt eður korn þó að hann kasti út. En allt annað það sem eftir er fémætt þá er sex vikur eru af sumri, utan kvikfé, þá eignast sá sem jörð á undir, utan hinn hafi fært í fjöru eða á holt utan garðs þar er hvorki spilli akri né eng, og hafi þaðan brott flutt fyrir næstu veturnætur. Um kaldakol forfallalaust, það sem fémætt er eftir utan kvikfé, þá eignast sá er jörð á. Svo skal sá maður alla hluti af jörðu færa og svo með öllu fara er jörð sína selur sem fyrr segir um leiguliða þann er af jörðu fer.

'''10. Hér segir um búfjárlausn á ótekinni jörðu'''

Hvervetna þar sem maður situr á jörðu ótekinni, þá á landsdrottinn lóð alla. En hinn leysi allt bú sitt undan með fullu landnámi við landsdrottin. Nú vill hann eigi af jörðu fara, þá skal jarðeigandi stefna honum þing og beiða þar bændur liðs að færa hann af jörðu sinni. Sekur er sá hver eyri við konung er eigi vill til fara. Umboðsmaður konungs er skyldur til að fara og öðlast meður því hálfa mörk konungi til handa.

'''11. Hér segir hversu leiguliði má hey selja að lögum'''

Leiguliði skal eigi lóga fé sínu til þess að hann seli hey af jörðu. En ef hann gjörir það, þá eigi landsdrottinn hálft heysverðið. En eigi er maður skyldur að taka fúlgufé til. En ef hann á korn eður hey falt í staða þá er hann fer brott af jörðu, þá skal hann bjóða landsdrottni með vottum að kaupa það og gjöra honum hálfs mánaðar stefnu til verðlyktingar, slíks sem sex skynsamir menn meta. En ef hann lýkur þá eigi verðið, seli hverjum er hann vill eða hafi sjálfur og hagi sem fyrr segir. Nú ef tveir menn eiga staða saman, hvort sem það er korn eða hey, þá skal hvorgi í brott flytja fyrr en skipt er. Ef maður höggur hey manns um merki fram, þá sekist hann eigi æ meðan hann hefir jafnmikið hey þar það sem hann þarf til að leggja. Nú ef hann flytur allt í brott þá sekist hann tveimur aurum við þann er heyið átti og eineiði með að hann flutti eigi minna hey aftur, það er granni hans átti, en það var er hann flutti í brott.

'''12. Hér segir um heysölur í héraði'''

Ef menn þurfa í byggðum hey að kaupa, þá skal sá er þarf fara til umboðsmanns konungs með tvo votta og biðja hann þing stefna, og nefna til sex skynsama menn að rannsaka byggðarlag til heysalna, svo víða sem þarf, og þar sem hey finnst til afhlaups ætli fyrst hrossum bónda traðgjöf til sumars, sauðfé og geitum til fardaga, mjólkkúm til þings. En það sem af gengur, seli sem flestra manna gengur í milli í því héraði, fyrri þar hreppsmönnum en öðrum, þeim þó að fullar vörslur leggi í móti. En sá er eigi vill svo hey selja sem fyrr skilur, gjaldi hálfa mörk, hálft konungi en hálft þeim er heysölu var synjað, og hafi þó hey fyrir öngvan pening og sé skipt að jafnaði þeirra í milli er þurfa. En ef konungs umboðsmaður vanrækir til að fara, þá gjaldi hann hálfa mörk þeim er hey þurfti að kaupa. En ef nökkur ver oddi og eggju það hey sem uppnæmt er eftir lögum, þá veri hann ógildur, hvort sem hann fær sár eða aðrar ákomur. En ef hann deyr af þá sé undir konungs miskunn.

'''13. Hér segir hversu leiguliðar skulu húsum skipta'''

Ef fleiri menn en einn búa í óskiptum húsum, þá skulu þeir elda hús að manntali en eigi að jarðaráhöfn, því að hjón þurfu eldingar en eigi húsin. En hversu sem þeir skipta húsum, þá eiga þeir allar dyr jafnheimilar þær sem óskiptar eru. En ef nökkur maður höggur eða brýtur fleiri dyr á húsum en þá voru er hann kom til lands, gjaldi konungi hálfa mörk en aðra hálfa mörk þeim er land á og á ofan fyrir húsaspell sem sex skynsamir menn meta. Sá skal krefja húsaskiptiss er til jarðar fer og hafa við votta tvo og lýsi því undir þá að hann krefur húsaskiptiss, og gjöri hinum fimmt til skiptiss, utan skipt sé áður. En ef hann vill þá eigi skipta, þá nefni hinn til tvo granna þeirra og skipti til hlutfalla og hluti síðan, og hafi það hvor er hlýtur. En ef hann stendur fyrir því er skipt var, gjaldi þeim mörk er til jarðar fer og hafi þó hús sem áður var skipt. Vill hann eigi gjalda, sæki sem vitafé. En þegar skipt er húsum þá skal sínum hluta húsa hvor halda og ráða. En þó að eitt naut bindi síðan á hlut annars manns leyfislaust í hús inn, þá sekist sá tveimur aurum við þann er til jarðar fer.

'''14. Hér segir um taðfall'''

Maður skal það taðfall hafa er þess manns fénaður gerði sem þar byggði er hann hefir sér bólfestu tekið. Ef maður tekur myki af annars manns bólfestu og færir á völl sinn eður akur, þá er hann sekur tveimur aurum við þann er mykina átti og teði honum þó jafngóðan akur eða völl sem hinn taddi sér áður meður þeim töðum sem hann flutti brott og jafnmikinn. Nú koma leiguliðar eigi allir senn til jarðar, þá skal sá krefja skiptiss er hafa vill við tvo votta eður fleiri. En ef óbyggð er jörð eða er sá eigi kominn er jörð hefir tekið, þá mæli hann sér teig jafnmikinn og teði jafnvel, og geri síðan hvort er þeir vilja, hluti eður hafi þann hvar sem taddan hefir. En leiguliðaskipti helst meðan einnhver þeirra býr á jörðu er skipti, en ef einnhver þeirra fer brott en annar kemur til, þá hafi sá þá teiga og þau hús er til kemur sem hinn hafði er brott fór og njóti hver sinnar ábúðar. Svo skal jörðu skipta að allir teigar þikki jafngóðir eftir leiguburð.

'''15. Hér segir hversu sækja skal til skipta'''

Svo skal krefja skiptis engja sem akra eður valla. Af annars jörðu skal maður hvorki slá né skera eður sér nýta. En ef maður slær völl manns eða eng eður sker akur manns, þá skal sá sem á fara til og lögfesta fyrir akur eða eng, hvort sem korn eður hey liggur á eður eigi, og leggi sá fimmtarstefnu er heldur þikkist þurfa. En ef þess verður akur eða eng er lögfesti fyrir, þá skal hann beiða afturfærslu að aftur komi fyrir fimmt og leggi á landnám og eineiði með að hann flutti eigi minna aftur korn eður hey en hann flutti brott. En ef hann færir þá eigi aftur þá krefi hinn út og stefni heim innan hálfs mánaðar. Og ef þá kemur eigi heim þá stefni hann honum þing fyrir rán og lögleysu, og láti bera vitni sín á þingi hversu farið er og beiði bændur dóms og atfarar að taka sem vitafé. Ef fleiri menn búa á einum bæ, þá skal engi þeirra fleira fé hafa en landið má vel upp halda, og skipti þeir fé og landi að jafnaði með sér. En ef annar hvor hefir fleira fé í haga gjaldi grasverð sem menn meta.

'''16. Hér segir um landamerki hversu fara skal að lögum'''

Nú ganga menn á landamerki og verða eigi ásáttir, þá skulu þeir lögfesta til þeirra ummerkja er þeir segja rétt vera er þar eiga lönd til móts fyrir utan. En ef þeir lögfesta eigi innan tólf mánaða síðan þeir hafa á merki gengið, þá eiga þeir þess máls aldri uppreist. Nú lögfestir maður yfir merki fram þar sem rétt var til gengið, bæti hinum skaða þann allan sem hann hafði af því og öfundarbót með eftir sex manna dómi. Ef maður lögfestir haga sinn, þá skal sá maður er land á þar næst láta reka bú sitt allt í það horn lands síns sem first er lögfestu hins. En ef fleiri menn hafa lögfest, þá skal hann láta reka í miðjan haga sinn fé sitt um aftna. Hann skal hafa rekið það úr haga hins þá er sól er í austri miðju, það sem hann mátti finna, það heita hirðisrismál. Hann skal fá mann til að sitja að um daga. Og ef svo er gjört þá er hann sýkn saka þó að hagi hins beitist. Hvergi á maður að bæta fyrir hagabeit nema lögfest sé, utan hann láti reka að landi eða í land hins svo að hann vildi að hagi hins beittist, þá bæti fyrir skaða og landnám með þeim er gras á. Svo og ef hann varðar minnur við þar sem lögfest er en fyrr var skilt, og svo ef hann fær eigi þann mann til hirðiss er skynsömum mönnum virðist að vel megi gæta ef hann vill.

'''17. Hér segir hversu maður skal lögfesta jörð sína'''

Ef maður lögfestir holt eður haga eða veiðistaðir, þá skal lögfesta að kirkju eður á þingi þar sem jörð liggur. Hann skal svo mæla: Eg lögfesti hér í dag eign mína er N. heitir, akra og töður, engjar og skóga, holt og haga, vötn og veiðistaðir, og allar landsnytjar þær er því landi eigu að fylgja til ummerkja þeirra er aðrir menn eiga í móti mér, bæði að orðfullu og lögmáli réttu. Fyrirbýð eg héðan af hverjum manni í að vinna eða sér að nýta nema mitt sé lof eða leyfi til, að vitni þínu N. og þínu N. og allra þeirra er orð mín heyra. En sá maður sem lögfestir skal tala svo hátt að allir heyri þeir sem hjá eru ef þeir vilja. En sú lögfesta skal standa tólf mánaði hina næstu eftir ef eigandi lögfestir eður hans lögligur umboðsmaður.

'''18. Hér segir hvert landnám hver maður skal taka'''

Ef í er ort konungs jörðu þá skal hann taka áverkabót svo mikla sem áverki er verður eftir skynsamra manna virðingu og landnám jafnmikið áverkabót þar til er áverki er verður þriggja marka. En landnám er hálfu meira áverka ef lögfest er. En þó að áverki sé meira verður, þá skal þó landnám aldri lengra fram ganga. Ef í er ort jörð erkibyskups eða hertoga, þá skulu þeir taka áverkabót eftir virðingu, hvort sem áverki er verður meiri eður minni, og svo skulu allir menn áverkabót eftir virðingu taka. En landnám jafnmikið áverkabót þar til sem áverki er verður tuttugu aura, en hálfu meira ef lögfest er. Ef í er ort jörð byskups eður jarls, þá skulu þeir taka landnám eftir áverkabót þar til sem áverki er verður tveggja marka, hálfu meira ef lögfest er. Ef í er ort jörð ábóta eður abbadísar eða umboðsmanns heilagrar kirkju, þá skulu þau taka landnám eftir áverkabót þar til sem áverki er verður tólf aura, hálfu meira ef lögfest er. Ef í er ort jörð baróns, stallara eður merkismanns, þá skal hver þeirra taka landnám eftir áverkabót þar til er áverki er verður níu aura, hálfu meira ef lögfest er. Ef í er ort jörðu riddara, þá skal hann taka landnám eftir áverkabót þar til er áverki er verður sex aura, hálfu meira ef lögfest er. Ef í er ort jörð bónda eður hölds eða þeirra manna úr Noregs konungs ríki eru og staðfestast hér á landi, þá skulu þeir taka landnám eftir áverkabót þar til sem áverki er verður hálfrar merkur, hálfu meira ef lögfest er, nema þeir sé hæri menn að nafnbótum. En enskis manns landnám skal lengra fram ganga en hér er ákveðið. En allan áverka jarðar skulu meta sex skynsamir menn.

'''19. Hér greinir um landnám og áverkabót að óskiptri jörðu'''

Ef fleiri menn eigu jörð saman, þá skulu allir eftir hinum besta manni landnám taka þeim er í jörðu á með þeim að óskiptri jörðu, og skipti áverka og landnámi eftir jarðarmegni, slíkt hverjum sem í jörðu á. En mær taki landnám eftir feður sínum. En ekkja eftir þeim er næst átti hana. Nú ef sumir leyfa íneyslu í jörðu en sumir eigi, þá taki sá hver landnám sitt fullt er eigi leyfði slíkt sem hann er maður til. En svo mikið af áverka sem hann á í jörðu til. En ef fleiri hafa óleyft, þá taki allir eitt landnám. En áverkabót eftir jafnaði þeir sem óleyft hafa, og svo þótt þeir allir hafi óleyft ef jörðu er óskipt. En ef jörðu er eignarskipti skipt, þá tekur hver þeirra fullt landnám af sínum hlut eftir því sem hann er maður til. Nú fer maður í skóg annars manns utan leyfi þess er á og vinnur sér þar í, þá skal sá er skóg á leiða til sex skynsama menn að sjá stofna og meta markarspell, og svo þó að maður rífi hrís á annars manns jörðu, þá skal sá er sér vann í landnámi fyrir svara og bæta þó skógarspell sem virt er, ef eigandi hefir vitni til á hendur honum. En ella syni hann fyrir með lýritareiði. Nú höggur maður svo tré í annars manns skógi að hann hylur stofna og hefir sjálfur eður fær öðrum, þá verður hann þjófur af sem hann hefði stolið öðru jafnmiklu ef tré eru svo mikils verð að þjófssök nemur. Ef maður höggur skýlihögg á viði manns, birkir eður skefur svo að spell er í, bæti skógarspell sem metið er og landnám með. Ef maður höggur upp merkibjörk og veit hann það, bæti skaða og fulla öfundarbót með eftir dómi hverjum er mark átti í þá björk. Hvervetna er maður hittir áverka í skógi sínum, þá skal hann að ósekju í brott taka.

'''20. Hér segir af skógarskipti'''

Ef tveir menn eða fleiri eigu skóg saman, eng eður úthaga, þá skal engi meira í vinna að óskiptri jörðu en í eign á eður tala rennur til, nema eldivið. En þar sem menn eigu skóg saman, eng eður úthaga, þá skal sá er skipta vill sækja þá til skiptiss er í móti honum eigu eftir því sem lögbók vottar í eignarskiptum, því að sá skal skiptum ráða er skipta vill, en engi skal svo ráða að gjöra öðrum spellvirki né fjárskaða í skiptum. En hver sem meira yrkir í óskiptri jörðu en til kemur eftir réttri tiltölu, þá svari slíku fyrir við þann er í móti á sem sá ætti er í vann í óleyfi og ekki átti áður í jörðinni, bæði áverka og landnám með. Svo skal skógi skipta að þeim skal rjóður ætla er meir hefir skóg höggvið en lög votta. En ef eigi er skógur rjóðurhögginn og er meir valdur, þá skal sá hafa því víðara skóg er minnur hefir neytt svo að jafngóður þikki vera hvors þeirra hlutur þeim er skipta. En ef hinn hefir svo mjög höggvið að eigi má með skógi jafna, bæti þá með öðru fé svo að fullt sé og þó landnám með. Ekki skal maður höggva í annars manns skógi, nema umferðarmenn farargreiðabót, og bæta hvað sem bilar að vögnum eður sleða, klyfbera eður öðrum tréreiða og keyrisvönd, og til eldsneytis, ef úti býr um nætursakir í sama stað, utan hann nái hvorki að gjöf né að kaupi og gengur nauðsyn til, þá höggvi meðan þarf og bæti skógarspell landnámslaust ef sá ámálgar er skóg á eður hans lögligur umboðsmaður. Svo skal og fara um rekavið ef menn fara á skipi og um næturvistir hið sama til eldinga. En ef meira höggur eða hefir en fyrr segir, bæti fyrir spell og skaða landsdrottni á skógi eður viði og landnám með nema hann lofi.

'''21. Hér segir um skógarneyslu'''

Ef maður á skóg á annars manns jörðu, þá á hann að njóta skógar þess svo sem í hans jörðu sé sjálfs að höggva. Eigi skal hann þar eyki hafa um nætur, hann skal gjöra þar kol og hafa brott flutt fyrir veturnætur hinar næstu og hylja grafir allar svo að eigi liggi búfé í. En ef hann gjörir eigi svo, bæti landsdrottni skaða þann allan sem af gjörist gröfum þeim er eigi voru huldar og landnám með, og svo skal hvervetna þar er maður gjörir kol á annars manns jörðu. Ef maður færir eigi kol af annars manns jörðu innan næstu tólf mánaða síðan þau voru brennd forfallalaust, þá eignast sá kol er jörð á og er þá lokið landnám og öslagjöld. Nú vill sá nýta lim er skóg á á annars manns jörðu þá skal hann láta bera saman lim og fauska og stofna í köstu fyrir veturnætur hinar næstu, ella á sá er jörð á undir, og svo ef eigi er brott flutt innan næstu tólf mánaða þó að saman sé borið. Ef maður höggur skóg annars manns til hlutar þá skal það haldast sem í kaup þeirra kom. Hann skal hafa grafagjörð að frjálsu svo sem þá er maður á skóg á annars manns jörðu. Nú vill annar eigi skipta kolum eður kolviði, þá skal þó skipta sem fyrr segir. Ef viður vex um þjóðbraut þvera svo að þar má eigi aka eður klyfjar bera, þá höggvi sá er vill að ósekju þann við og kasti í skóg brott frá götu. Sá maður má beita fé sínu í skógi annars manns er jörð á undir meðan meir bítur gras en skóg. En sá maður er skóg á má beita búi sínu meðan meir bítur skóg en sinu. En hver sem öðruvíss beitir bæti skaða sem menn meta og landnám með. Ef sá rekur eður reka lætur bú sitt í skóg manns er hvorki á skóg né jörð undir, bæti hvorum tveggja skaða sem menn meta og landnám með. Hver maður á viðarvöxt í sínu skógarmarki meðan hann á þar nökkurn fornan við. Ef menn höggva skóg þann allan upp er tveir menn eður fleiri eigu saman þá skulu þeir skipta með sér merkibjörkum og höggva þær síðast. Og þá er skógur sá er svo höggvinn að engi viður finnst eftir þá eignist sá skógarstöðu er jörð á undir.

'''22. Hér segir um varðhald á engi'''

Ef maður á eng á annars manns jörðu þá skal hinn eigi beita það engi þaðan frá er sex vikur eru af sumri. En sá er engið á skal það fyrst láta vinna, nema hann vili töðu sína fyrri vinna. En ef hann vinnur eigi svo og vill þó unnið hafa, þá bæti hálfri mörk þeim er jörð á og er þó óheilagt heyið og engið. Nú á maður engi á fleiri manna löndum þá skal hann sitt sumar hvert fyrst slá og eigi fyrri heima en þau eru öll slegin. Maður má gjöra stíflur á engi því sem hann á á annars manns jörðu og grafa í sínu landi torf til, og veita svo vötn á engið. Hann skal á sínu engi upphefja veituna og skal þaðan falla vatn í hinn forna farveg. En ef annars manns land spillist af vötnum þeim, bæti skaða sem metinn verður og landnám með, og svo ef búfé fær þar skaða af. Kost á maður að gera löggarð um þetta engi ef eigi liggja þar í beituteigar annarra manna fimm aura verðir eður meira, og skal hann grafa í sínu engimarki torf til og láta hlið á garði. En ef hann vill grjótgarð hafa þá brjóti grjót á annars manns jörð ef hann vill og bæti landnámslaust skaða þann sem af verður. Rétt er honum að setja garð þann á jörð hins þar sem er hrjóstur eða hölkn ef eigi verða innan garðs beituteigar hins fimm aura verðir. En ef hann gjörir annan veg, bæti skaða sem menn meta og landnám með landsdrottni. Honum er rétt að byrgja aftur hliðið á garðinum fimmta dag viku er sex vikur eru af sumri. Hann skal hirt hafa hey sitt úr garðinum og upplokið hlið er fjórar vikur eru til vetrar, nema nauðsyn banni. Síðan er óheilagt heyið og svo engið fyrir þeim er jörð á undir og svo garðurinn ef eigi er hlið á.

'''23. Hér segir hversu lofað er löggarð að gera á annars jörðu'''

Maður skal gjöra löggarð um hey sitt á annars manns jörðu og grafa í sínu engimarki torf til. Og svo skal gera löggarð í fjárhögum þó að hann eigi sjálfur jörð undir og í engimarki sjálfs síns ef eigi er lengra frá annars manns landamerki en tvau hundruð faðma tólfræð. Og ef garður sá fellur eða þrútnar svell upp hjá eður vötn, þá skal sá er beit á um garðinn, eður svo nær sem fyrr segir, gera orð þeim er hey á í garðinum og varða búfé sínu við heyi hins meðan. Hinn skal þegar til fara um að búa eður brott færa heyið er honum er sagt, forfallalaust, ellar er heyið óheilagt við búfé þess er þar á beit svo nær. Sömu leið skal fara þó að snjó leggi undir garðinn, nema sjálfur hann vili frá láta moka. En ef hann varðar eigi við eða gerir eigi svo orð eiganda sem nú er mælt, bæti skaða þann allan er fé hans gerir, þeim er hey á, og landnám með. Ef maður lætur engi sitt uppi liggja óslegið þrjú sumur í samt, þá er sá eigi skyldur við að verða er jörð á undir, nema hinn segi honum fyrir fardaga að hann vill þá slá engið. Nú ef maður býr svo nær engi sínu því er hann á á annars manns jörðu að hann vill heiman beita engið og slá eigi, þá á hann það frjálst meður því að hann skal hafa mann að fé sínu þann er svo gæti að eigi gangi í eng eður haga þeirra sem næstir eru. Ef fé manns þess er beit á svo nær sem fyrr segir treðst undir í garði þess manns er engi á, af því að eigi var löggarður þar sem hann átti að vera, þá skal það allt bæta fullum skaðabótum eiganda sá er þeim garði átti upp að halda. En ef hey er fært í hlöður eða hús svo nær beit hins sem fyrr segir, þá á svo um að búa að fé komist eigi að heyinu. En ef hús fellur ofan þá skal beitarmaður láta segja það eiganda og varða við fé sínu þar til er hinn kemur til að gera upp húsið er hey á. Nú vill hann eigi til fara að gjöra upp húsið eða hefir eigi byrgt vindaugu, og kemst þar fé hins inn og treðst þar undir eða fellur hús á, þá ábyrgist sá það fé og skaða þann sem þar verður af er hús á, og sæki sem vitafé. Ef fen, vötn eður foruð eða díki gerða um hey manns, þá er hey það óheilagt þegar fé kemst yfir.

'''24. Hér segir hversu fara skal um eigu eður sölu ef á annars manns jörðu vex skógur eða eggver'''

Hver maður á engivöxt í sínu engimarki. En ef víðara vex, þá á sá er jörð á undir. Nú vex viður í engi manns þar sem annar á jörð undir, þá er rétt að sá maður rífi upp við þann allan er engið á, ef það er rifhrís, ella á sá við þann er jörð á undir. En það er rifhrís er skjótara er að rífa en að höggva. En það er höggskógur er skjótara er að höggva en að rífa. Nú á maður engi á jörð manns og vex þar höggskógur, þá skal sá kaupa er jörð á undir ef hann vill eftir því sem sex skynsamir menn meta að engið var vert, og skal sá kjósa er engið átti hvort hann vill heldur hafa engi jafngott eður aðra aura. Sá er jörð á undir eignast bæði engið og skóginn, ef hinn vill eigi selja. En ef landeigandi vill eigi kaupa, þá eignast hinn bæði engi sitt og skóginn. En ef engi það spillist af eggveri er maður á á annars manns jörðu, þá skal á sömu leið fara sem um það engi er skógur vex á, og svo þó að þar komi fiskivötn upp. Svo skal engi virða sem þá var vert áður en það spilltist af skógi eður eggveri eður vatni. Menn megu veita vötnum þeim er upp spretta í sjálfs hans jörðu og í sínu landi hver. En ef það eru brunnar manna, þá skal hver fella í hinn forna farveg af sinni jörðu. En engi maður skal veita svo að þeim verði mein að er þann brunnlæk hafa haft. En ef hann gjörir öðruvíss, bæti skaða allan þann sem af gerist og landnám með þeim er brunn átti og óheilagar stíflur hans allar við broti, þó að á sjálfs hans landi sé. Nú eiga menn merkivatn saman og vill annar veita því á engi sitt eður akur. En ef hinum þikkir mein að, þá skal skipta sem fyrr segir, utan vatn sé svo lítið að þeim vinnst eigi báðum, þá skal sína viku hafa hvor. Mönnum er rétt að æja eykjum sínum á sumar í annars manns landi þar sem eigi hefir áður slegið verið. Hver maður á ávöxt á sinni jörðu. Ef þar brjóta merkivötn svarðfast land af jörðu manns, þá á sá hólm sinn er áður átti og nýti sér og lögfesti eigi fyrir búfé hins. Rétt er honum að fella vatn í hinn forna farveg. Eigi skal hinn reka þangað fé sitt. En ef það er engi, þá skal hann þar svo við varða sem engi annars manns sé á hans jörðu. Eigandi skal og svo vinna láta. Ef engi vex í hinum forna farveg, þá á það hver sem land á að.

'''25. Hér segir hversu heyi skal skipta og þurrka'''

Ef sjór eður vötn eða veður rekur hey manna saman, þá skal sá er hey á á annars manns jörðu kveðja þann mann til skiptiss er hey á með honum. Vill hann eigi skipta, lögfesti heyið og leggi á fimmtarstefnu. Hafi það hvor sem dómur dæmir. Þeir menn er það hey eigu saman sem á annars jörð rekur skulu að frjálsu þurrka þar heyið, en eigi í brott færa áður skipt sé. Hann má það og vinna á jörðu hins, þar er hvorki spilli akri né eng, að gjöra löggarð um heyið. En ef hey rekur á engi manns, þá bæti sá þann skaða allan sem metinn verður er heyið átti. Ef hey rekur í haga manns, þá á sá að gera löggarð um heyið er það á og þurrka þar ef hann vill.

'''26. Hér segir um lögfestu og fimmtarstefnu'''

Allt það er menn skilur á um áverka á akri eður eng, holti eður haga, skógi eður reka, eður svo um landamerki, þá skal lögfesta fyrir og leggi sá fimmtarstefnu er heldur þikkist þurfa. Hann skal svo mæla: Eg lögfesti hér í dag eign mína þessa er N. heitir, eður þar liggur bú og lóð, og allt það er þar má til gagns af hafa, þar til er dómur fellur á millum okkar að lögmáli réttu. Gef eg þér það að sök N. að þú situr á ótekinni jörðu, eigi eftir eign eður umboði, og eignar þér það er eg þikkjumst eiga. Fyrirbýð eg þér héðan af á að yrkja eða gagn af að hafa nema mitt sé lof eða leyfi til, að vitni þínu N. og þínu N. og allra þeirra er orð mín heyra. En eftir lögfestu mína legg eg fimmtarstefnu við þig á fimm nátta fresti á þessi jörðu sem nú hefir eg lögfest. Eiga hvort er eg vil úti eður inni, og skal allur dagur til stefnu þar til er eg hefir málum mínum lokið. Beiði eg þig lagabeiðslu og lýritar, að þú leggir fimmtarstefnu í móti lögfestu minni. Býður eg þér N. að gera heimildarmanni þínum stefnu til varnar í móti sakargift minni eftir lögum og nefni vitni við. Sex skynsama menn skal hvor þeirra í dóm nefna á stefnu að virða vitni þeirra og málaefni. En allt það er maður vinnur á akri eður eng til fimmtarstefnu og færir eigi undan lagadómi, þá sekist hann eigi. Sá skal fyrri tjá sína votta fyrir dómsmönnum er fyrri lagði lög og dóm fyrir, en verjandi síðar. Og skal sá sverja láta sína votta er dómsmönnum þikkir líkara að sannara segi og þeir vilja svara fyrir guði eftir sinni samvisku að réttara hafi. En eigi skulu þeir báða sverja láta. En ef þeim semur eigi er í dómi sitja, leggi til lögmanns. Nú hefir maður skóg, eng eður haga, reka eður aðrar landsnytjar tuttugu vetur eða lengur átölulaust, þá á sá það er haft hefir nema hinn hafi löglig vitni til þess að hann á ef hann skal óræntur vera.

'''27. Hér segir hverra vottar ganga skulu á fimmtarstefnu'''

Allar þær eignir er menn skulu fimmtarstefnu til leggja, þá skal sakaráberi lögfesta fyrir og nefna votta tvo og leggja fimmtarstefnu eftir, og skal þeirri stefnu eigi spilla mega. En ef nökkur spillir, gjaldi sá sex aura, hálft konungi en hálft sakarábera. Vottar hans skulu svo bera og halda á einni bók. Þeir skulu svo mæla að þeir skjóta því til guðs að þeir voru því nær er fimmtarstefna var lögð og sveri eigi framar. En ef þá skilur á er í dómi sitja og verða eigi samdóma, þá gjaldi sá sex aura er rangara hefir að mæla, hálft konungi en hálft sakarábera, nema hann sveri þess eineið að hann vissi eigi annað sannara fyrir guði.

'''28. Hér segir hversu lagaumboð skulu haldast'''

Hver maður skal hafa sér umboðsmann innan fjórðungs þess er jörð hans liggur eður reki, nema hann sé sjálfur innan þess fjórðungs, og þó má hann hafa umboðsmann ef hann vill. Sá maður sem umboð hefir sæki landnám og allan jarðaráverka sem hann eigi sjálfur, hálft landsdrottni til handa en hálft sjálfum sér. En ef hann sækir eigi, hafi af alls ekki. Umboðsmaður má jarðir byggja öðrum en eigi sjálfum sér og leigu af taka ef landsdrottinn vill. Hann er og skyldur að svara fyrir að lögum af landsdrottins hendi ef nökkur kærir á þá jörð eður gera orð landsdrottni. Nú dylur umboðsmaður að hann hafi umboð tekið, þá hafi landsdrottinn til tveggja manna vitni að hann hafi honum umboð fengið. En ef landsdrottinn dylur að hann hafi honum umboð sitt fengið, þá hafi sá er umboð tók tveggja manna vitni til að landsdrottinn eður hans umboðsmaður fékk honum það umboð, og hafi svo lengi sem vitni bera ef landsdrottinn er innan lands. En þá er landsdrottinn vill umboð af honum taka, bjóði um þeim er hann vill að af honum taki það umboð ef hann hefir eigi með ákveðnum tíma áður. Svo má og skyti gera um sínar heimtur. En sá hafi vitni til að eigandi bauð honum um að taka af þeim umboð er áður hafði og fá þeim er hann vill það umboð að jafnfullu sem eigandi sjálfur. Ef landsdrottinn er utan lands eður andaður, eður andast umboðsmaður hans hér, þá haldist ábúð jarðar til næstu fardaga en eigi lengur, þó að lengur hafi byggt verið, nema þeim semi annað er byggir og hinum er á jörðu býr, og svo skal vera ef maður andast utan lands þó að umboðsmaður lifi, síðan erfingi hefir sannspurt andlát hans. Ef maður er utan lands, hvort sem hann fer konungs örinda eður sinna, þá skal umboðsmaður hans eður lögarfi svara réttindum af hans góssi um þau mál sem hann hefir aflaga gert áður hann fór í brott.

'''29. Hér segir um ábyrgð á voðaeldi'''

Sinn eld skal hver ábyrgjast frjáls maður og fulltíða. Þann eld á hver maður er á heldur og kveykir síðan. Nú brennir maður og eigi með heiftugri hendi, þá skal sá ábyrgjast er með eld fer og bæti skaða allan er þar verður af sem sex skynsamir menn meta, nema mein verði af þeim eldi er menn hafa til þarfinda sér, þá ábyrgist landsdrottinn þriðjung húsa en leiguliði tvo hluti. Engar liggja þar sektir við. Það heitir voðaeldur. Ef maður vísar ómaga sínum eftir eldi, þá skal sá ábyrgja öll ómagaverk er ómagann á. En ef fulltíða maður vísar ómaga annars að gjöra það sem öðrum er mein að, þá skal sá bæta skaða þann er ómaganum vísaði. En sá sé liðugur er ómagann átti og svo ómaginn. Brenna má maður sinu af jörðu sinni þar sem hann vill og bæti skaða þann allan er aðrir menn fá þar af, og landnám með, ef hann hefir eigi orlofs að beðið þá er næstir búa.

'''30. Hér segir um brennuvarga'''

Engi maður skal fyrir öðrum brenna með heiftugri hendi hús né heyhlaða, sætur, búð né skip. En ef hann brennir og verður að því kunnur og sannur, þá er hann útlægur og óheilagur og heitir brennuvargur, og hefir fyrirgert hverjum peningi fjár síns í landi og lausum eyri, en tvígildi þeim aftur er hann brenndi fyrir slíkt sem sex skynsamir menn meta og rétt sinn á ofan eftir lagadómi áður en undir konung falli eður frændur, meður því skipti sem segir í óbótamálum í mannhelgi. En ef með öðrum hætti verður, fari eftir skynsamra manna virðingu eður dóm eftir atvikum. Nú kveður sá maður nei við er brenna var kennd, þá skal sakaráberi fara til heimilis hans og stefna honum þing fyrir brennu og útlegð, þá skal sá er synja vill festa tylftareið þar á þinginu og hafa þann unnið innan tíu vikna særra daga, fellur til útlegðar ef fellur. Ef maður ræður brennu og verður að því sannur, þá skal hann það allt tvígilda aftur er brennt var af hans ráðum. En ef hann segir nei fyrir, syni með séttareiði, og skal sá eiður fram koma innan tíu vikna særra daga, fellur til hálfra gjalda ef fellur. Ef maður brennir fyrir manni viðarköst, timbur eða grindur eður sleða, eður önnur andboð þau er mönnum þikkir betra að hafa en missa. Nú hver er það gerir, sekur mörk við konung en tvígildi þeim er hann brenndi fyrir og öfundarbót eftir dómi. Landsdrottinn á jafnan landnám ef það er brennt er hann skaðar.

'''31. Hér segir um garðaskipti og skaðabót'''

Nú skal görðum skipta og öllum áverka eftir jarðarhöfn. Garður skal granna sættir. Hver maður skal löggarð hafa um töðu sína og völl sinn þó að eigi hafi fyrr verið, ef svo nær er annars landi að minnur sé frá en tvau hundruð faðma tólfræð, og svo fyrir þá völlu alla sem áður hafa löggarðar um verið. Fulla skaðabót skal greiða fyrir beit töðu, akra og engja, landnámslaust fyrir þeirra manna fé er beit eigu í örskotshelgi, þó að eigi sé löggarður um, en ella fullt landnám með. Skylt er að hafa löggarð hvar sem hlaðið er korni eða töðu. Það er löggarður er fimm fóta er þykkur við jörð en þriggja ofan, hann skal taka í öxl meðalmanni af þrepi þeim er hann er hálfrar fjórðu álnar hár. Og þó að þá hlaupi fé þann garð, þá bæti sá skaða landnámslaust er það fé á. Menn skulu gjörvan hafa garð að Bótólfsvöku og ábyrgist síðan hver sinn garð. En ef kýr er garðbrjótur eður annað búfé, þá skulu fara til grannar þeirra og sjá garð. Og ef þeim líst sá garður gildur, þá skal sá gjalda fyrir garðbrot er garðbrjót á og skaða þann allan sem af verður. Ef búfé gengur úr kvíum eður geldfé úr afréttum og gerir mönnum skaða, gjaldi sá er það fé á skaða þann sem metinn verður landnámslaust, utan hinn hafi eigi löggarð þar sem hann skyldi hafa, þá missir hann skaðabóta. Bótólfsvökudag skal vera grannastefna. Þeir garðar skulu gildir vera sem þeir taka þá fyrir gilda á þeirri stefnu. Og ef sá garður verður brotinn, þá skal sá er þann garð á leiða menn til að sjá garðinn, og ef þeim sýnist garður gildur verið hafa, þá skal sá gjalda öslann er þann fénað átti er gildan garð braut. En ef þeim sýnist garður eigi gildur verið hafa, þá skal sá gjalda ösla allan er þann garð átti. Ef merkigarður hefir verið bólstaða í millum og er sá niður fallinn, þá skulu þeir er garð vilja hafa gerða sinn hlut og bjóða hinum til er í móti eigu að gerða að sínum hlut. En sá er eigi vill gerða ábyrgist skaða þann allan sem af verður, hvers fé sem gerir, og tvo aura meður í þokkabót þeim er fyrir skaða verður.

'''32. Hér segir um löghlið á löggarði'''

Ef menn vilja löggarð hafa bóla í milli þar sem eigi hefir fyrr verið, þá gerði hver að jarðarmagni sá sem hafa vill og svo skal hver er til móts á að jarðarhefð halda síðan. En sá er eigi vill garð gera eður halda honum síðan, gjaldi að öllu skaða þann allan sem þar gerist af. Eigi er maður skyldur að gjöra þenna garð þó að hann verði beiddur ef torf þarf á eykjum til að bera. Ef þar verður höggskógur eður eggver eður töðuvöllur fyrir, þá skal fyrir nes gerða en eigi í gegnum. En ef rifhrís eru fyrir eður engjar, þá skal þar eigi fyrir nes gerða, nema vili, en bæta skal þá þeim er átti öðru engi jafngóðu og jafnmiklu. Fimmt skal gera til görðum að skipta og hluta, og hafa votta við, hvort sem hinn vill eður eigi, og ábyrgja honum síðan garðinn og allan ösla þann sem fénaður gerir þar, hverir sem þann fénað eiga. Ef þjóðvegur liggur að garði manns, þá skal hlið á vera hálfrar fimmtu álnar breitt og hjarragrind fyrir, og rimar í svo að fénaður megi eigi smjúga. Okar tveir á endum en krossband í miðju, þá er grind gild. Svo skal grind setja að hon renni sjálf aftur ef maður tekur af hrossi til. Ef maður skýtur upp grind og gengur fénaður í akur eða eng, bæti skaða þann er gjör var þeim er korn eður gras á, sá er það gjörði, og landnám með. Svo og ef maður höggur grindarhæla eður veltir steini fyrir eður frá og stendur fyrir það hlið opið. Nú liggur þjóðvegur um bæ manns eða að garði, þá má hann færa götu af bæ sínum og svo frá garði ef hann gjörir aðra jafngóða utan garðs að fara í þurru og votu, eigi lengra frá þjóðleið en tvau hundruð faðma tólfræð, og skal þá þann veg fara þó að sá sé lengri. Ef maður ríður eður gengur yfir töðuvöll, akur eður eng, og vill eigi fara vegu rétta, hann er sekur mörk við þann er lóð á og bæti skaða þann allan sem af verður. Ef maður brýtur garðinn, þá liggja tveir aurar við hliðbrot. Hlið er þar til er hálfrar fimmtu álnar er breitt. En ef lengra brýtur, þá sekist sá mörk við þann er garð á og bæti skaða þann allan sem af gerist, nema girt sé um þjóðbraut þvera eða gata sé lengra af þjóðveg færð en fyrr segir, þá er sá garður óheilagur við broti fyrir þeim er þar þurfu að fara, hvort sem þeir fara virkan dag eður helgan, og svo lóð sú er af því spillist.

'''33. Hér segir hversu réttliga skal innsetja fénað til öslagjalda'''

Ef einn maður á akur, töðu eður eng, annar fénað, þriði garð ógildan. Sá er lóð á skal eftir mönnum ganga og láta sjá að fénaður er kominn í akur, töðu eður eng, þá skal hann með vottum úr taka og láta þá sex menn meta skaða þann er ger var, og seti síðan inn fénað þann allan og reki lausan í hús inn eður tröð og leggi hvorki á bast né band, en þó að hvert stangi annað til bana þá er það í ábyrgð eiganda en eigi þess er inn setti. Það skal hann ábyrgjast ef treðst undir af húsþröng eður fellur hús á eða garður, nema fénaður felli sjálfur ofan. Nú allt sem sá missir er búið á fyrir þeim er lóð á, þá bæti sá honum það er garð átti ógildan þar sem gildur skyldi vera. Sá skal boð gera eiganda samdægris er bú er inn sett er bú setti inn. Nú vill hann eigi út leysa, þá skal bú inni standa til fimmtar. En ef þá er eigi út leyst, þá á sá fé er inn setti og heita þá lokin öslagjöld. Ef maður tekur út fénað þann er inn var settur og vill eigi út leysa að lögum, það heitir lokurán. Sekur höfðingi mörk við þann er inn setti. En hver annar er að er með honum, sekur tveimur aurum. Ef svín kemst í akur eður eng eður annað búfé að görðum gildum, þá skal inn setja til öslagjalda og leysi eigandi út að lögum. Sama mál er um annan fénað ef mein gerir að görðum gildum, þá skal inn setja og út leysa að lögum. En tjóðurhestar og tjóðurkýr og allur sá fénaður er bændur setja sjálfir innan garða, og verður það laust og gerir mönnum skaða, seti inn til öslagjalda og leysi eigandi út að lögum.

'''34. Hér segir um útleysing á fénaði manna'''

Ef maður vill bú sitt út leysa ef inn er sett og hefir eigi vaðmál til, þá skal hann veð leggja eður fá vörslumann jafngóðan veði. En ef hinn vill eigi láta fé út fyrr en hann hefir sektarfé í hendi, þá sveltir hann aflaga hjörð hins og hjú og sé sekur mörk við þann er bú á, og bæti búmissu sem sex skynsamir menn meta og fjárskaða með. Nú vill hann eigi bú hins út láta eður sekt gjalda, þá beiði hann út bús síns við votta og lýsi á ráni, og stefni sá er bú á kirkjusóknarþing og beiði bændur atfarar að taka út bú hans og sektina með. Hver maður er sekur eyri við konung sá er eigi fer. Umboðsmaður konungs er skyldur til að fara ef hann er nær og öðlast með því hálfa mörk konungi til handa fyrir búrán. Þeir eru allir friðhelgir er til sækja en hinir allir ógildir er fyrir standa, hvort sem þeir fá ben eður bana. Ef sá maður er fyrir beit verður rekur eður reka lætur bú hins aftur í akur eða töðu, eng eða andvirki þess er fé á, bæti skaða þann allan sem af verður og landnám með, og hafi ekki fyrir þann skaða er hann fékk. Nú rekur maður eður reka lætur bú annars manns svo að máls missir, bæti búmissu sem sex skynsamir menn meta og mörk með þeim er bú á. Þá missir búfé máls er það kemur heim um aftan er um morgin skyldi, en það um morgin er um aftan skyldi, nema sá er á vanræki og vili eigi leita láta.

'''35. Hér segir hversu geyma skal graðan hest'''

Ef maður á graðan hest að varðveita, þá skal hann kaupa hross til hans eður fá að láni. Og ef honum er léð, þá skulu það vottar vita. Ef þeir hestar bítast er svo eru varðveittir og fær annar hvor bana af, þá skal þann meta sem dauður er og gjalda þann hálfum verðaurum, nema sá sé verri allur er lifir en hinn hálfur er dauður er, þá skal eigi meira bæta en sá er verður er lifir, því að eigi mátti hann meira fyrirgera en sjálfum sér. Ef maður á þann hest er ekki fylgir hross og bíst hann til stallstæðu annars hests, á þeim hesti er algildi. En ef sá fær bana er til hleypur, þá liggur hann dauður á verkum sínum sjálfs, ógildur eiganda. Ef hestur bítur hross til dauðs, það er algildi. Ef hross bítur hest til dauðs, það er hálfgildi. Ef graður hestur bítur eður lýstur jálk til bana, það er algildi. Ef jálkur bítur hross til bana, það er hálfgildi. Ef hross liggur úti dautt, þá skal sá er það hross á leiða menn til að sjá, og ef þeim sýnist hestsverk á vera þá má eigandi gefa þrimur mönnum sök til jafns réttar, þeim er hesta eiga í grennd, því aðeins hinum fjórða að hann gjöri þess hest vitnissannan að. Syni hver eineiði fyrir sinn hest eftir sinni samvisku. En ef einnhver vill eigi synja fyrir sinn hest, gjaldi sá hest verðaurum. Ef hross er rekið í bekk eður dý, fyrir fjall eða í forað, og má sjá tveggja hrossa far til en eins frá, þá skulu þeir menn sem hesta eiga í grennd svara hinum sama rétti sem fyrr vottar. Ef hross eður naut drepa smáfénað, það er algildi, og á öllu því fé sem ofríki gengur að.

'''36. Hér segir hver sekt á er óleyfðu hestaati'''

Hvervetna þar sem menn etja hesti manns að óleyfi þess er á, bæti skaða þann allan sem af verður og öfundarbót með eftir dómi þeim er hest á. En ef hálfrar merkur skaði verður eður meiri, bæti fullrétti eftir dómi eiganda eftir því sem með heift eða öfund væri gert. Hver maður skal ábyrgjast sig sjálfur á hestavígum hverir sem etja. Ef maður lýstur hest manns á hestavígi nauðsynjalaust, gjaldi eiganda öfundarbót eftir dómi. En ef hestur spillist af, bæti fyrir spell og fullrétti þeim er hest á eftir lagadómi. Ef maður sker tagl úr stóðhesti manns eður þinghesti, eður þeim hesti er maður hefir í brúðferð, bæti fullrétti þeim er með hest fer, nema hann hyggi annað, þá bæti sem síðar segir. Ef maður tekur hefting af hrossi manns ólofað, gjaldi eiganda fyrir eftir dómi og ábyrgist hross að öllu og svo verk þess, þar til er eigandi kemur höndum á, ella syni einseiði fyrir, utan maður seti inn til öslagjalda. En ef hross eður annar fénaður rennur eftir manni, þá seti hann inn á fyrsta bæ er fyrir honum verður á leið, ella ábyrgist hann að öllu þann fénað eður hross og bæti skaða þann sem eigandi fær af. Nú vill sá eigi taka með honum er fyrir situr eður inn láta, þá ábyrgist hann að öllu þann fénað.

'''37. Hér segir um ábyrgð á leiguhrossi'''

Ef maður leigir hross að manni eða er honum léð til þings, ábyrgist sá er með fer, utan það ef halt verður eður sárt og verði heilt innan næstu fjórtán nátta er heim kemur. Nú deyr hross fyrir manni, bæti sem þá er vert er hann tók og þá önga leigu með. Nú verður riðið hrossi því er maður fer með að leigu eður láni, þá á hann sókn á því. Alin skal kaupa gæslu á hross hvert á alþingi. En gæslumaður skal svo með fara og varðveita hross sem hann eigi sjálfur og vili þó vel með fara og geyma, og ábyrgist hann þá eigi. Ríða má gæslumaður ef hann vill og reka hross til þings og frá þingi, og skal hann skipta því að jafnaði og ábyrgist hann hross það í þessa sína nauðsyn. Gæslumaður skal sýna hross hvert að þinglausnum hverjum, annaðhvort lífs eður dautt, ella ábyrgist hann við eiganda. Ef gæslumaður geldur eiganda verð fyrir hross það er hverfur frá honum á þingi, þá á hann sök á því og heimtu á þeim er í brott tók. Eigi skulu þingmenn heldur en aðrir menn æja í engjum bónda. En ef þeir vita eigi engjamörk manna, þá skulu þeir eigi æja þar sem stakkgarðar eru nær. Ef menn reka frá mönnum hross á áiföngum, bæti öfundarbót eftir lagadómi.

'''38. Hér segir um ábyrgð sendimanna á hrossi'''

Ef eigandi sendir mann með hross sitt, eyk eður annan grip síns eyrindis, þá ábyrgist sá það eigi er með fer, utan hann fari aðra leið eður lengra, eður fari eigi svo með sem eigandi kveður á, þá ábyrgist sá er með fer. Nú kemur hross það í land manns er maður veit eigi hver á, þá skal hann lýsa að kirkju eður á þingi, og ef engi kemur eigandi eftir innan hálfs mánaðar frá því er lýst var, þá er honum rétt að láta virða hrossið. Síðan má hann með fara sem hann eigi og ábyrgist að öllu. Svo skal virða sem þá var vert er lýst var. Nú kemur eigandi eftir því hrossi, kjósi sjálfur hvort er hann vill hross eður hrossverð. Nú mistrúir hinn að hann eigi, þá láti eigandi bera tveggja manna vitni að það er hans eign ef hann skal óræntur vera. Sömu leið skal fara er lögligur umboðsmaður eiganda kemur eftir hrossi.

'''39. Hér segir um ábyrgð ef fénaður er særður eða drepinn'''

Aldrigi gengur fénaður sér til ógildis. Nú drepur maður fénað manns og gengur við og segir sjálfur eiganda, hafi sá hið dauða og hið lamda er drap óviljandi, en hinn heilt fyrir. En ef maður drepur fénað manns viljahendi og segir eigi eiganda, bæti fullrétti eftir dómi ef hálfrar merkur skaði verður, en öfundarbót eftir dómi ef minni verður, hálft konungi en hálft þeim er fé á. Og að auk bæti löstu á fénaði sem sex skynsamir menn meta. Eigi skal sárbót á fénaði ef heill verður, verkafall og nytfall skal bæta sem menn meta. Tveir aurar liggja við auga á nauti, svo við horn, svo við hala, en fjórðungur verðs við auga á hrossi. Ef maður höggur tagl af hrossi svo að rófa fylgir, sekist tólf aurum, hálft konungi en hálft þeim er hross á, og gjaldi hross verðaurum, hafi sá stöku er stýfði og heiti maður að heimskari, en hinn heilt hross fyrir jafngott er átti eður annað fé ef eigi er hross til. Ef maður höggur tagl af hrossi fyrir neðan rófu, bæti mörk, hálfa konungi en hálfa þeim er hross á, utan þá hesta sem áður vottar fari sem fyrr segir. Nú sker maður hala af þrimur nautum eður færum, bæti hálfri mörk, hálft konungi en hálft þeim er naut á. En ef maður sker af fleirum nautum en þrimur, sekist mörk við konung, annarri við þann er naut á. Nú er ein sókn á öllum öfundarrétti þeim er fénaður er barður eður drepinn, þá skal eigandi stefna honum þing þrínætt í því héraði sem sá maður er er fénað hefir drepið eða sært. Þar skal hann sækja og láta sátt gjöra með tveggja manna vitni, að þeim sýndust manna handaverk vera á fénaði þeim, nema hinn vili við ganga, ella skulu þingmenn dæma honum lýritareið. Þann skal hann unnið hafa innan mánaðar særra daga og ef sá eiður fellur, gjaldi fénað verðaurum og það meira sem fyrr segir.

'''40. Hér segir um vitnissburð hirðingja'''

Nú fer allt saman hjörð og hirðir, þá skal hirðir vita hvað af hjörð verður og bera þar um bókarvitni ef hann er vottbær um það mál. Ef uxi stangar uxa, það er hálfgildi. En ef uxi stangar kú, það er algildi, og á öllum þeim nautum sem yngri eru en þrevetur, utan graðungur, þá er algildi á þeim, og svo á öllum kollóttum nautum. Nú ef naut er stangað, þá skal sá er á menn til leiða að sjá, og ef þeim sýnist að naut hafi stangað, þá skal hyggja að nautum og hornum nauta þeirra er með hafa gengið, og ef eitthvert naut hefir ben á hornum, blóð eður gor eður hár, þá er það líkast til og bæti sá þann fénað aftur þeim er á er það naut átti eftir lögum sem áður segir. Ef hundur bítur fénað manns eður eltir á forað, fyrir björg eða á sjó, bæti sá er hund á, hálft fyrsta sinni en allt jafnan síðan ef vitni eru til. En ef eigi eru löglig vitni til, haldi fyrir einseiði fyrir sérhverja grein þessa að sinni vitand.

'''41. Hér segir hversu maður skal fara með þá jörð er hann fær eigi byggt'''

Engi maður skal bólstað sinn í eyði leggja ef hann fær byggt. En ef hann fær eigi til leigu byggt, þá skal hann bjóða þeim með vottum þá jörð að leiga er næstir búa eftir því sem sex skynsamir menn meta. En ef þeir vilja eigi leiga, þá sekjast þeir þar svo á beit sem á byggðu bóli, og svo skulu þeir við varða. Sá má og lögfesta þá jörð er á, ef hann vill. En ef hann vill eigi byggja landið eður bjóða grönnum sínum, þá sekist hann hálfri mörk við konung en landið óheilagt við beit granna hans ef fé þeirra gengur misgöngum þannig, en eigi skulu þeir reka láta þannig fé sitt.

'''42. Hér segir um sætraferð hvern veg vera skal'''

Hvervetna þar sem sætur eru til bæja manna, þá skulu menn fara með búfé sitt yfir annars land til sætra, fornar götur ef til eru, og hafa í togi laus hross ef yfir eng er að fara. En ef keldur eru á leið hans, þá má hann gjöra þar brú yfir og vinna þann áverka á jörðu hins. Menn skulu fara úr húshaga með fé sitt þá er tveir mánaðir eru af sumri, utan þeim þikki öllum annað hentara er brottfærslu eigu. En ef einnhver situr lengur niðri, þá skal sá er að telur fyrirbjóða honum þarsetu. Nú situr hann heima eigi að síður, þá skal hann stefna honum héraðsþing fyrir rán og þarsetu. Þá eiga þingmenn að dæma konungi hálfa mörk fyrir grasrán en grönnum hans hálfa mörk fyrir grasverð þeim er gras missa. Nú skal hann æsta svo marga bændur liðs sem hann þarf að færa fé hins úr haga sínum. Sekur er sá hver tveimur aurum við konung er eigi fer, ef hann er til krafður. Slíkt hið sama liggur við ef maður fer heim í húshaga fyrir tvímánað.

'''43. Hér segir um sætragjörð'''

Nú skal til sætra á fjöll upp vera merki sem að fornu fari hefir verið og færa sætur eigi úr stað utan hann færi öngum manni til skaða, og svo skulu þeir hið sama sætrum halda. Engi maður skal setja sætur sitt við annars land eður haga, þar sem eigi hefir að fornu verið. Þar skal mæta horn horni og hófur hófi.

'''44. Hér segir hversu þjóðgata skal vera'''

Þjóðgata og sæturgata og allir rekstrar skulu vera sem að fornu fari hafa legið, utan færa má götu ef vill sem fyrr segir. Nú skal þjóðgata vera fimm álna breið. En ef hann spillir víðara akri eður eng, þá skal hann það bæta sem sex skynsamir menn meta og landnám með. Nú rænir maður annan mann þjóðgötu, þá skal hann gjalda konungi hálfa mörk, og svo fyrir handrán, en þeim fullrétti eftir dómi er ræntur var. Skylt er bóndum að gera vegu færa um þver héruð og endilöng þar sem mestur er almannavegur eftir ráði lögmanns og sýslumanns. Sekur er hver eyri er eigi vill gjöra og leggist það til vegabóta. Nú brýtur maður brú af þjóðgötu eður sæturgötu, gjöri aftur aðra brú jafngóða sem áður var og bæti þeim mörk er brú átti. Ef maður rænir annan mann sæturgötu eður rekstri þeim sem að fornu fari hefir verið, bæti konungi hálfri mörk fyrir vegarán og hafi hinn þó götu sem áður.

'''45. Hér segir brúargerð og ferjuhald'''

Ef á skilur lönd manna, þá skal sá er brú vill gjöra bjóða þeim er til móts eigu land við hann öðrum megin að gjöra brú ef hann vill. En ef hann vill eigi, þá má hann grafa báðum megin torf til að frjálsu. Nú verður hinum mein að gröfum þeim er þar gjörast af brúargjörð þeirri, þá skal sá er brú gerði þar sem eigi hefir fyrr verið bæta skaða þann allan sem þar verður af gröfum þeim landnámslaust, þeim er til móts á. Nú vill sá brú gera er hvorigum megin á land, þá bjóði hann þeim fyrst að gjöra brú er þar eigu lönd tveim megin við. Og ef þeir taka eigi til innan næstu tólf mánaða, þá má hann að ósekju brú gera og taka torf og grjót báðum megin, og bæti landnámslaust þeim er jörð á ef mein verður af gröfum þeim. Hann skal gera skilorð á brúnni það sem hann vill og lýsa því á héraðsþingi, og sekist sá eftir lögum er af bregður. Hvorgi má banna öðrum þeirra manna er land eigu við ána að hafa skip á. Rétt er og þeim manni er hvorigum megin á land við að hafa skip á ánni ef hann vill að þar sé jafnan skip meðan áin er þíð og meta eigi leigu. Svo er þar um götur sem fyrr segir. Ef maður varðveitir brú eður skip það er fé er til lagið, þá sekist hann ef hann efnir eigi þann máldaga sem þar var á gjör. Nú fyrnist skip það sem fé var til lagið svo að eigi er fært, fái til annað innan þriggja nátta, sá er ferju varðveitir, ef hann skal skipinu halda. En ef ferjan brotnar fyrir vötnum eður veðrum, fái til aðra sem fyrst má hann. Eigi skal sá ábyrgjast almenningsfar er fluttur er. Nú metur farhirðir þar leigu sem leigulaust skal flytja, þá er synjað fars. Nú neyðir hann vegferla til meiri leigu en skild er, þá er synjað fars. Sú er hin þriðja sök ef hann synjar þeim manni fars er fulla leigu býður. Sú er hin fjórða sök ef þess fars missir dægri lengur sem skylt er að flytja. Og ef farhirðir verður að þessu kunnur og sannur, það heitir vegafall, og er hann sekur hálfri mörk við konung og bæti þeim fyrir farartálma er fars missir, og skaða þann allan sem hann fær af og tvo aura í þokkabót. Ef maður lætur flytja naut á skipi, komi kaupi sem hann getur. En ef hann gengur á skip farhirðiss ólofað eða tekur fyrir hendur honum, það er fornæmi, sekur mörk sá er það gjörir, hálfri við konung en hálfri við farhirði. Nú er farhirðir eigi skyldur lengur að flytja á sumar en til þess er sólu er sett og eigi fyrr en sól kemur upp, því að sól skal um sumar flutningi ráða en dagur um vetur. Ef farhirðir flytur sekan þjóf yfir á óduldur, þá hefir hann fyrirgjört húð sinni og heitir þjófsnautur. Ef brúargjörð er skild á hendur manni og skilt eigi gjör, þá skal hann að gjöra svo að brú sé örugg og hon haldist fyrir fyrnsku sakir, og gjöra skal hann aðra sem fyrst má hann ef áin brýtur brú af.

'''46. Hér segir um afréttu og fjallgöngur'''

Allir þeir menn sem afrétt eigu skulu reka fé sitt í miðja afrétt. Um geldfjárrekstur á vorum til afréttar og fjallgöngur á haustum hvern tíma vera skal, þá gjöri eftir því sem hreppstjórnarmenn gjöra ráð fyrir og hverju byggðarlagi hæfir, því að það hæfir eigi öllum byggðarlögum einn veg til. Nú er eigi svo gert, þá er hver sekur sex aurum er þann afrétt á, hálft konungi en hálft þeim er næstir búa. Lofað er að geldfé sé í heimalöndum ef hreppstjórar eður grannar lofa og gefa önga sök á. Eigi skulu menn málnytu sína í afrétt reka nema þeir eigi ítölu. Eigi eiga menn að lofa afrétt nema ítala sé, þá má hver fylla sína ítölu. En ef sumir lofa en sumir eigi, þá taki þeir er eigi lofa slíkt grasverð sem menn meta og eitt landnám með. En ef einnhver hefir óleyft, hafi sá grasverð á sinn hlut og fullt landnám með. Eigi skal sætur gera í afrétt. En ef gjörir, þá eru þau óheilög við broti fyrir þeim er þann afrétt eigu og bæti þó fyrir skaða sá er sætur gerði og landnám með þeim er þann afrétt eiga. Ef maður rekur eður reka lætur fé sitt í afrétt frá því er sex vikur eru af sumri og til sunnudags þess er laugardaginn áður eru fjórar vikur til vetrar, þá bæti fullt grasverð hverjum er þann afrétt eiga og landnám með. Sá maður má beita afrétt á vetur er hlut á í henni ef hann þarf eigi að reka fé sitt yfir annars land. Það heitir afréttur er tveir menn eður fleiri eiga saman, hversu mikið sem hver á í. Ef maður slær afrétt utan orlof þeirra er eiga, þá eigu þeir heyið er afréttinn eiga og landnám með hver þeirra.

'''47. Hér segir nær merkja skal fé'''

Menn skulu einkenna fé sitt allt utan hross og hafa einkennt er átta vikur eru af sumri, allt það er hann má á henda. Eitt mark skal hver maður hafa á öllu fé sínu. En ef hann gerir eigi svo, þá er hann sekur hálfri mörk við konung. Eigi er maður sekur þó að eigi verði rétt hans mark á því fé sem hann hefir af öðrum til. En færa skal hann sem hann má næst sínu marki. Erfðamark skal hver maður hafa ef hann á. Skipta skal marki sem öðrum arfi ef fleiri standa til en einn. Nú vill maður gjöra sér mark, þá skal hann lýsa því á héraðsþingi hvert mark hann vill hafa. Eigi skal hann það mark hafa sem annar hefir áður í því héraði eður svo nær að fjárgangur þeirra komi saman. Af skal hann láta marki þó að hann hafi á þingi lýst ef nökkur verður síðar eigandi til þess marks. Um kálfa og lömb, kið og grísu, þá sekist maður eigi þó að ómarkað sé meðan í sjálfs hans landi gengur. Nú er fé ómarkað þá er átta vikur eru af sumri, þá má hver bóndi er vill og þess kyns fé á leiða til skilríka menn að sjá það fé sem ómarkað hefir gengið í land hans, hvað fé sem það var og skylt var að marka, og leggja á sitt mark og eignast, nema hinn hafi vitni til að það er hans fé og hann mátti það fé fyrir nauðsynja sakir eigi marka. Og ef hann fær þessor vitni, þá á hann sjálfur fé sitt og er þá hvor tveggi sýkn saka. En ef hinn vill þá eigi laust láta, sæki sem vitafé. Ef maður færir búnað sinn hreppa á meðal, þá skal hann segja til einkunnar sinnar í þeim hrepp sem hann hefir bú sitt í fært og láta skrá með einkunnum þeirra manna er þar búa áður fyrir. Ef menn verða eigi fyrri varir við að mark ber saman með þeim en fé er á fjall rekið, þar sem þeir eiga samgengt, þá skulu þeir taka fé það allt er þeir létu reka í afrétt og reikna, og sveri hver að sínu fé eineiði, að svo margt var sem þá hefir hann talt og þess kyns fé og svo gamalt. Nú skal hvor þeirra sýna á haustið grönnum sínum sex það fé er þeir heimta, og þeir skipti sem þeim þikkir jafnligast eftir fjárfjölda hversu margs hvor þeirra skal missa ef þeir heimta eigi allt, nema annar hvor hafi til tvo lögliga kennendur að það er hans fé og eigi gaf hann né galt né sölum seldi, og það er hans eign ef hann skal óræntur vera. Og ef þeir sverja þetta, þá skal hann taka það fé að námi en því færa á hann eftir að heimta. Nú þikkir svo öðrum hvorum sem eigi sé allt til skiptis látið, þá sveri hinn fyrir lýritareið, ella greiði honum slíkt sem hann sver eigi fyrir. Rétt er manni að ljá öðrum mark ef hann er sauðlaus og hafi sjálfur þegar hann á fé til á að leggja, ella á hann eigi heldur en aðrir þó að það hafi áður hans erfðamark verið. En ef dilkær eru, þá er mönnum eigi skylt að marka dilka undir þeim, því að móðir ber þar vitni um og svo kýr um kálf, gyltur um grís.

'''48. Hér segir ef menn eiga sammerkt hver af skal bregða'''

Ef tveir menn eiga mark saman, þá skal sá af bregða er eigi á erfðamark, nema sá sé þangað kominn í hérað er erfðamark á. Þá skal hann af bregða en hinn haldi marki er fyrir situr þó að honum sé eigi erfðamark. Nú á annar kaupamark en annar gjafamark eður gjörðarmark, þá skal sá af bregða er gjörðarmark á. Nú eiga báðir erfðamark eður hvorgi, þá skal sá af bregða er færi sauði á og skulu þeir skipta á næsta hausti er þeir vita að mörk ber saman með þeim. Skal sá er mark á að hafa beiða hinn með vitnum að bregða af marki. Og ef hann vill þá eigi af bregða, þá skal sá er mark á að hafa eignast svo margt fé sem hann á von hvert haust síðan er fé kemur af fjalli, en hinn er þó sekur hálfri mörk við konung og hafi þá eina sauði er hinum gengur af tölu sinni er mark á að hafa. Ef sauðir eru goldnir manni, þá skal hann af marki bregða sama dag og færa sem næst sínu marki, og þótt þá verði annars manns mark á þá á hann en eigi sá er mark á. Svo og ef naut verða goldin manni, þá skal af bregða marki innan hálfs mánaðar. Allt það kvikfé sem gefið er eður goldið utan hross, þá eignast sá það fé sem mark á ef eigi er af brugðið innan hálfs mánaðar síðan hann bannaði lögliga með vitnum. Eyrnamörk skulu vera á öllu ganganda fé en engin önnur. Skilur mörk þó að eyrnaskipti sé á fé. Nú verður lamb mismarkað í stekk, þá skal sá er markaði gjalda annað lamb fyrir jafngott ómarkað eður verð lambs, nema hinn vili heldur eiga lamb sitt og færa sem næst má hann sínu marki. Ef maður markar fé annars manns utan orlof þess er á, gjaldi fyrir spell sem menn meta og öfundarbót með eftir dómi þeim er fé á. Ef maður leggur sitt mark á annars manns fé með leynd og villir svo heimildir á, þá er hann þjófur ef fé er svo mikið að þjófssök nemur. Nú verður maður vitnisfastur að því að hann markar fé manns annars manns marki til þess að rægja þeim saman, gjaldi fullrétti hvorum tveggja eftir sex manna dómi en konungi fjórar merkur.

'''49. Hér segir hversu fjallgöngur skulu vera á haust'''

Hver maður er sauði á skal ganga á fjall eitt sinn og um landeign sína hvert sinn er lögrétt skal vera á haust. En skipta skal öðrum göngum sem hreppstjórar gjöra ráð fyrir. Sekur er sá maður hálfri mörk við konung er eigi gengur um landeign sína og ábyrgist sauði við þá er eigu alla þá sem í hans landi voru sénir þá er hann átti gönguna. Þar skulu réttir vera sem að fornu hafa verið og svo langt og víða til reka. Nú villast dilkar í rétt og verða þeir er til kalla eigi ásáttir, þá skulu þeir sýna sex grönnum sínum þeim er næstir búa rétt og skal þar sýna þá sauði er þess væri von að þá dilka mundi leiða, og skulu þeir menn skipta dilkum með þeim er til kalla öllum þeim er ær kannast eigi við. Nú verður nökkurum dilkum óskipt að síðustu rétt, þá skal bóndi sá er réttina varðveitir sýna grönnum sínum sex dilka þá áður hann leggur sitt mark á og eignast hann þá. En ef þaðan af ganga dilkar ómerktir, þá má svo gjöra hver maður í sínu landi, hvar sem þeir kunna fram að koma, sá er sauði á. Sama mál er um ellri sauði ómarkaða eður annað fé það sem engi telst til, utan maður mætti eigi marka. Nú finnur maður fé ómarkað í almenning eftir síðustu rétt, það sem móðir mörkuð ber eigi vitni um, þá eignast sá það fé er finnur. Ef hrútur eða hafur kemur í fé manns fyrir veturnætur og þikkir honum mein að, þá má hann inn setja og ala sem sitt fé og segja grönnum sínum hvert mark á er. Rétt er honum og að láta sauma fyrir. Nú verða hrútar eður hafrar ótíndir að veturnáttum, þá skal sá er réttina varðveitir sýna þá sauði grönnum sínum sex. Og ef þeir vita eigi hver þá sauði á gjöri hvort er hann vill, skeri eður leggi á sitt mark, og eignist að allraheilagramessu veturgamlan hrút eður hafur fyrir lambgymbri eður átján álnar. En tvævetran fyrir hálfan fimmta eyri. Hrútlamb eður hafurkið fyrir eyri og skal hann láta skrá mörk sauða þeirra og lýsi að kirkju sinn á hverjum tveim mánuðum til sumars, og eitt sinn á héraðsþingi hið næsta sumar, annað og hið þriðja. Og ef þá verður nökkur eigandi að, þá lúki hann þeim þetta verð, ella eignast hann á þriðja hausti ef hann hefir að lögum lýst. Nú kemur sá hrútur eður hafur til fjár manns er hann veit hver á, seti inn og fæði, og geri orð eiganda. En eigandi láti gera eftir sem fyrst má hann og þó að hinum hafi þar til mein af vorðið þá skal eigandi það eigi ábyrgjast, utan hann hafi heimt áður, þá bæti sá er átti fyrir skaða þeim er fé það átti er hrútur eða hafur kom til.

'''50. Hér segir um meðferð á úrgangsfé'''

Ef að síðustu rétt verður fé það eftir er eigi verður eigandi að, þá skal bóndi sá er réttina varðveitir og fimm aðrir þeir er næst búa réttinni og þangað eiga sauðum til að samna skipta þeim sauðum og annast sem sitt fé, og segja til að sóknarkirkju sinni eða samkundu hversu margir sauðir þar eru að hans og með hverju marki eru, og svo skal hver bóndi gera er á jörðu býr. Ef sauðir koma í fé manns eftir veturnætur, þá skal hann hafa sagt til innan næsta hálfs mánaðar. Nú kemur sá til er sauði á eður hans lögligur umboðsmaður áður tveir mánaðir eru af vetri, þá skal hann sauði í brott hafa fyrir önga fúlgu og sýna þeim áður er á jörðu býr. En ef hann tekur svo í brott að hann sýnir eigi áður þar, gjaldi hálfa mörk, hálft konungi en hálft þeim er á jörðu býr. En ef maður kemur síðar eftir fénu en tveir mánaðir eru af vetri, þá skal hinn hafa slíka fúlgu sem þar væri til sumars og láta eigi laust fé fyrri en hann hefir fúlgu í hendi eður vörslu fyrir er hann vill. Nú kemur engi eftir fé því fyrir miðjan vetur er bóndi veit eigi hver á, og hefir þar verið hálfan mánað síðan sagt var til, þá er honum rétt á fyrstu viku þorra að láta virða fé það sex skynsama menn. Þeir skulu svo virða féið sem þá er vert er þeir virða. Eigi skal þess kyns fé virða fyrr né síðar. Standa skal þá fé með marki hinu sama. Hann skal segja til fjár og marks þrjú sumur hin næstu á þingi. Hann eignast á þriðja hausti ef áður kemur eigi eigandi eftir, nema hann lýsi eigi áður að lögum, þá tvígildi þeim er fé á en konungi hálfa mörk. Nú kemur eigandi eður hans umboðsmaður eftir því fé áður þrjú sumur eru úti og eigi er virt, þá hafi hann í brott fé sitt en hinn skal hafa fyrir fúlgu, mjólk og kálfa undan kúm, lömb og ull af sauðum, kið og nyt undan geitum, og bæti öngu fyrir þó að það sé meira vert og annist sem sitt fé en ábyrgist að öngu.

'''51. Hér segir um skipti á afréttum'''

Ef tveir menn eður fleiri eigu afrétt saman, sumarhaga eða veturhaga, þann er fé gengur sjálfala í, og sá er mishaldinn þikkist af stefni þeim öllum til afréttar eður haga er til móts eigu svo miklu fyrir að um lið megi sýsla. Tólf bændur þeir er næstir búa skulu telja fé í afrétt eður haga svo að þeir ætli eigi muni feitara þó að færa sé. Þeir skulu þetta gjöra þó að eigi komi allir þeir er stefnt var. Þeir skulu svo í haga telja að þeim þikki til fulls skipað. Sína ítölu má hver maður fylla, hvort sem hann vill sínu fé eður annars manns. En sá þeirra er síðar lætur fleira fé í haga reka en ítölu sína, tvígildi þeim fyrir grasverð er í móti eiga. Menn skulu kúgildum telja fé í afrétt eður í haga sem í búland. Eigi skal svín þangað reka. Landnám og skaðabætur skal sá gjalda er þau svín á er skaða gjöra sem fyrir annan fénað.

'''52. Hér segir hvað afrétt eða almenningar eru'''

Svo skulu almenningar vera sem að fornu hafa verið bæði hið efra og hið ytra. En ef menn skilur á og kallar annar sér almenning eður afrétt, þá festi sá lög fyrir er sér kallar og stefni þing þar er menn eiga því máli að skipta, og skeri upp þingboð fyrir fimmt. En ef hann gerir eigi svo, þá er ónýt lögfesta hans að því sinni. En á þingi skulu þeir nefna tólf bændur hina skynsömustu sex hvor þeirra í þinghá þeirri og hafa þá tvo af þeim tólf að bera megi og sverja hvort sú afrétt er hans eign eður almenningur. En af því þingi leggi sá fimmtarstefnu er sér kallar þá jörð og njóti þar vitnis þess er á þingi var nefnt. Ef fimmt ber á helgan dag, þá sé fimmtarstefna hinn næsta rúmhelgan dag eftir og færi þar þá vitni fram að jafnfullu sem á fimmtarstefnu. En svo skal þann eið sverja: Að því skýtur hann til guðs, að það hefir hann sér ellri skynsama menn heyrt segja að þar skilur mark millum eignar bónda og almennings eður afréttar, og eigi veit eg annað sannara fyrir guði í þvísa máli. En síðan sé sett fimmtarstefna og dæmist þá hverjum það sem hafa skal.

'''53. Hér segir um fjárgöngur úr afrétt'''

Ef fé gengur úr afrétt í land þess manns er næstur býr afrétt, þá má hann reka fé það aftur í afrétt miðja. Rétt er honum að hafa það fé í sínu landi, svo og að láta reka heim til þess er á. En ef hann rekur fé í annars manns land, bæti þeim fyrir skaða sem menn meta og landnám með. Sama mál á sá er þá er fé í land rekið og svo hver þeirra manna er það fé kemur í land. Rétt er mönnum að láta ganga fé það hvert er vill. Ef maður rekur fé manns úr afrétt og hvaðan sem hann rekur svo að hann þikkist eigi fyrir góðu gera, ábyrgist sá að öllu og öfundarbót með eftir dómi þeim er fé á, ella sveri fyrir lýritareið að hann þóttist eigi fyrir illu gjöra, þá falli niður öfundarbót en hann bæti þó fyrir skaða, utan hinn hafi honum um boðið, þá er sektalaust.

'''54. Hér segir um afréttarstefnur'''

Rétt er þeim manni er næstur býr afrétt að gjöra stefnu á einmánaðarsamkomu við sig til garðlags þeim mönnum er þann afrétt eigu. En það er afrétt er tveir menn eður fleiri eigu saman. Þeir skulu gjöra garð þann að jarðarmagni svo sem hver þeirra á í afrétt til, svo að þeir gjöri hálfan en sá hálfan er garðlags beiddi og haldi svo hver síðan. En sá er eigi vill gerða tvígildi þeim fyrir skaða þann allan er gjörir þeirra fé og svo allra þeirra manna fé er þeir hafa lofað þann afrétt. Sú er hin fyrsta lagastefna til þessa garðlags þegar torfuþítt er og þar til að menn vinna völlu sína. Sú er önnur þá er lokið er vororku og til þess er heyslátta tekur til. Sú hin þriðja þá er hey er hirt og til þess er jörð frýs. Þetta eru lagastefnur til þenna garð að gera og svo bólstaða í millum, það heitir anna í milli. Allt það er þar í millum spillist að þessum görðum, þá skal í þessum stefnum bæta. Ekki skal vinna meðan garðönn er, annað en reka smala heim og heiman og færa heim eldibranda. En eigi er maður skyldur að gjöra þenna garð þó að hann sé til krafður, þar sem eigi hefir áður verið, nema hann fái gert sinn hlut á þrimur sumrum svo að hann taki fyrir það eigi fleiri vinnumenn.

'''55. Hér segir sekt ef ólofað er leitt berfé til graðfjár'''

Ef maður leiðir kú ólofað öxna til griðungs eður hross álægt til hests, sú ræða til galtar, á blæsma til hrúts, geit til hafurs, þá eignast sá það er undir elst er það graðfé átti er til var leitt. Ef griðungur eltir fang úr kúm svo að skaði virðist af sá er heima er gætt með búi, bæti fjórðungi bóta ef sannprófað er en öngu ef hann lér. En ef eigandi eður sá er léð var vill eigi varðveita griðung eða reka hann í afrétt, bæti skaða sem menn meta þann sem hann gjörir.

'''56. Hér segir hversu veiðar eiga löndum að fylgja'''

Hver maður á vötn og veiðistöð fyrir sinni jörðu og á, svo sem að fornu hefir verið, nema með lögum sé frá komið. Vötn öll skulu svo renna sem að fornu hafa runnið. Veita á þeim engi maður á bæ eður af bæ annars, nema þau brjóti sjálf. En ef það er veitt, þá skal veita aftur vatn og gjalda eiganda jarðarspell og landnám með. Ef á eða bekkur rennur í milli bæja manna og eru fiskar í, þá eigu hálfa hvorir ef þeir eiga svo jörð tveim megin til. En ef á eður bekkur rennur rétt og brýtur á hvorskiss land, þá geri svo hver veiðivæl af sinni jörðu sem að fornu hefir verið. Ef á brýtur af annars þeirra jörðu, þá skal sá er jörð átti þá er hon braut á eiga en hinn granda eður eyri, þangað sem hon var mið meðan áin féll rétt að fornu. En ef hon brýtur meira, þá á sá er jörð átti bæði á og granda, þangað til sem hon var mið meðan hon rann rétt. Engi skal fyrir öðrum veiði spilla eður banna, þá sem hann hefir áður að fornu haft. Hvervetna þar sem menn eiga fiskiá saman, þá skal hver þeirra veiða sem vill meðan ánni er óskipt og draga voðir að hvoru landi sem hann vill. En eigi skal hann öðrum veita né veiða. En ef nökkur þikkist mishaldinn af vera, þá beiði sá skiptis á og skipti sex grannar þeirra ánni. Þeir skulu skipta vikum eður smærum, þeir skulu ráða er lengstum vilja skipta ef þá greinir á. Svo má og skipta fleirum veiðistöðum. Það skipti skal haldast með þeim það sumar og má þá hver er vill veita sinn hluta. Hver maður má gjöra veiðivæl í sinni á og gjöri þó svo að fiskar megi fara upp að á hverri. Ganga skal guðs gjöf til fjalls og fjöru ef gengið vill hafa. En ef einnhver gerðir fyrir, þá skulu þeir er ána eigu fyrir ofan gera honum fimmtarstefnu til af þingi úr að brjóta. En ef hann kveður nei við þá skal sá er að telur æsta bændur liðs til úr að brjóta. Bóndi hver er synjar honum til að fara er sekur eyri við konung. En þeir er garð gerðu í að ólögum, gjaldi mörk hverjum þeim er fyrir ofan býr og þeir meinuðu veiði fyrir. Engi skal í annars á fara ólofað nema hann vili veiða þeim er ána á og gjaldi honum þó landnám með, svo sem veiður er mikil til. Svo er og ef maður eltir fugla eður fiska úr annars manns veiðistöð, hvar sem hann veiðir þá. Engi skal öðrum veiðistöð banna fyrir sínu landi og engi annars veiðistöð spilla. En ef menn spilla þeirri veiðistöð og brjóta úr garða utan þvergarðar sé, þeir sem fyrirboðnir eru eður spilla veiðigögnum, sekur höfðingi mörk við konung en annarri við eiganda í öfundarbót. En hver annarra er honum veitir lið til, sekur hálfri mörk við konung en annarri hálfri mörk við eiganda í öfundarbót, og bæti garð aftur og veiðigögn öll og spellvirki sem sex skynsamir menn meta.

'''57. Hér segir um eign á fuglaveiðum'''

Vali alla, elftur og gæs og alla aðra fugla ómerkta á hver maður á sinni jörðu, leiguliði sem landsdrottinn, nema frá sé skilt í kaupi þeirra, utan þernur, æðar og andir skal engi maður veiða nær annars landi en tvau hundruð faðma tólfræð sé til eggvers annars manns, og eigi skal maður þá fugla veiða svo mjög í sínu landi þó að firr sé eggveri hins að skynsömum mönnum sex þeim er næstir búa þikki þess von að eggver spillist af því. En ef hann veiðir annan veg en nú er mælt, tvígildi fyrir fugla þá er hann veiddi þeim er eggver á, en konungi hálfa mörk. Nú tekur maður merktan fugl í sínu landi, þá skal hann gera orð eiganda innan hálfs mánaðar ef hann er samhéraðs og varðveita svo fuglinn að hann spillist eigi. En ef hann fær eigi svo varðveitt hann, hafi sjálfur fuglinn eftir virðingu granna sinna sex og gjaldi þeim verð er fuglinn átti, og svo ef hann veit eigi hver á, þá láti hann virða og lýsi að kirkju eður á þingi innan hálfs mánaðar, og svo hvert mark á er. Á fitjum skal fugla merkja og sýna sex grönnum sínum, eigi er lögmark ella. Ef maður nýtir sér merkta fugla óvirða, þá tvígildi þeim er á, en þjófur verður hann af ef hann lýsir eigi. Í hvers landi sem elftur verpa þá eignast sá er markar ef hann veitir í sínu landi aðróður í fyrstu. Og svo er það um alla fugla og fiska ef þeir róa í sínu landi að fyrst, þó að hann taki við annars land eður á, og er fyrst í hans landi að róið eður í þeim hluta vatns er hann á. Nú drepur maður vísvitandi merktan fugl, gjaldi þeim fugl verðaurum er átti og öfundarbót með eftir dómi. Nú hafa þar orpið elftur þrjú sumur í sama landi samfleytt, þá eignast sá það er land átti, í hvers landi er hann kreppir eður merkir. Og þó að annar marki, þá eignast hinn ef grannar hans vilja það með eiði sanna að þeim þikkir það líkast að þær elftur hafi í hans landi orpið, en hinn hafi fyrir starf sitt.

'''58. Hér segir um fálkatekju'''

Kóngur má láta veiða vali alla á hvers manns jörðu er hann vill. Ef maður tekur fálka á annars manns jörðu, eigi sá þriðjung verðs er tók en jarðeigandi tvo hluti eður leiguliði er á jörðu býr. En hver sá maður er fugla veiðir eða tekur egg undan á annars jörðu, bæti fugla og egg fullu verði og landnám með þeim er á jörðu býr, utan rétt er að veiða á annars jörðu hverjum er vill örnu, hrafna, smyrla, lær og spóa, og alla smáfugla þá er eigi fljóta á vatni nema rjúpur. Melrakki er á hvers manns jörðu óheilagur. Ef maður fer yfir annars manns land, þá er honum rétt að taka fugla ómerkta er á götu hans eru eða egg undan ef það er eigi í veiðistöð annars, og fiska ef liggja á leið hans á brotum, ef það er eigi í veiðistöð hins. Ekki skal maður víðara fara yfir landeign annars til þess. Björn er óheilagur á hvers manns jörðu og á sá björn er fyrst kemur banasári á hann. Rosmhval eigu menn að veiða á hvers manns jörðu eður netlögum er vill og á landsdrottinn hálfan en sá hálfan er veiðir. Engi maður skal lesa ber á annars manns jörðu, né grös til heim að bera, utan sá lofi er á. En ef hann les, tvígildi ber og svo grös.

'''59. Hér segir hvað almenningar eru og nær í þeim skal vinna'''

Það eru almenningar er að fornu hafa verið. Sætur má hver maður gjöra er þann almenning á ef hann vill þar sitja í sumarsetri, ef það er úr búfjárgangi. Ef tveir menn ganga í eina sláttu báðir senn, hafi báðir það er þeir slá. En ef þá skilur á hvor þeirra fyrri orti á, hafi sá sitt mál er sannar með eineiði nema hinn leiði votta í móti. Fiskivötn öll í almenningi eru öllum jafnheimil, þar eigu menn að taka fiska og fugla. Engi maður skal beita í almenningi frá krossmessu á vor og til Bótólfsvöku. Þar eiga menn að telgja við og færa til skips eður búðar og er þá viðurinn heilagur. Nú koma þar menn öðru skipi og fá eigi farm á sitt skip en hinir hafa meir en farm sínu skipi, hvort sem það er viður eður hvalur, þá er rétt að þeir taki farm sínu skipi en bæti hinum fyrir starf sitt. Ekki á jörð í viði þeim er fluttur er úr almenningi nema hann liggi lengur en lög votta. Nú kemur hvalur þá er menn eru í almenningi, þá skal boð upp skera sá er næstur býr og láta fara alla vega sem dagur endist. Sekur er hann sex aurum við konung ef hann sker eigi boð upp en eyri hver er fellir nema nauðsyn banni. Í almenningi skal hval skera hver sem vill og brott færa hvort sem vill á skipi eður eykjum. En svo skal fara um þann sem eigi verður brott fluttur sem áður skilur. En ef skot finnst í hval þeim, þá skal sá varðveita járnhval er næstur býr. Nú brennir maður sætur í almenningi, veiðibúð eður andvirki það sem þar er, þá sekist sá er það gerir þrimur mörkum við konung en tvígildi þeim er hann brenndi fyrir það sama aftur jafngott og rétt sinn á ofan eftir lagadómi.

Jónsbók/Mannhelgi

2024-07-28T05:00:08Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Jónsbók}}
Hér hefur upp hinn fjórða hlut lögbókar er heitir mannhelgur og segir hversu mikið þegngildi konungur á

'''1.'''

Það er fyrst í mannhelgi vorri að vor landi hver í Noregs konungs ríki skal friðheilagur vera við annan utan lands og innan lands. En ef maður vegur mann, hvort sem karlmaður drepur konu eður kona karlmann, þá fari sá útlægur. En konungur taki þegngildi þrettán merkur af fé eður eignum vegandans, nema hann vegi skemmdarvíg eður gjöri níðingsverk. Ef eign er í þegngildi greidd, þá skulu arfar veganda lausn á eiga ef þeir vilja leyst hafa innan tíu vetra. En erfingi skal taka fé hins útlæga til varðveislu. Og af fé veganda dæmi tólf menn skynsamir lögliga til nefndir af réttaranum slík gjöld eftir laga skilorði sem þeir sjá réttligast fyrir guði eftir atvikum og málavextir eru til erfingjum hins dauða einum. En allar aðrar frændbætur og saktal falli niður, svo að hvorskis frændur aðrir taki né gjaldi framar en nú var skilt. Bóndi á vígsbætur hálfar um húsfreyju sína. Nú ef eigi vinnst fé veganda bæði til þegngildis og bóta, þá skal svo skerða fyrir hvorum sem tala rennur til eftir fjármagni. En ef nökkur gengur á þetta, þá hefir sá fyrirgert fé og friði, landi og lausum eyri, og verði aldri bótamaður, og svo allir þeir sem ráð leggja með honum til þess að sú skipan sé rofin eður á hana gengið. Aldri skal og erfingi selja þær eignir er hann tekur eftir hinn útlaga meðan útlaginn lifir. En gjalda skal hann allar lögligar skuldir af eignum ef eigi eru lausafé til. Nú kann sá einnhver atburður til að gjörast að konungur gefur mannsbana landsvist með bænarstað höfðingja eður annarra góðra manna, eður kemst hann á konungs fund og fær grið af honum, þá skal hann sig svo í frið kaupa við konung sem hans er miskunn til og bæta það sem eftir stendur sem góðir menn sjá að hann megi orka, og meður slíkum salastefnum sem hann fær undir staðið, nema áður sé allar bætur goldnar. Síðan skal þeirra mál fara til sættar sem eftir lifa eftir góðra manna dómi. En þeir sem fé hans varðveittu meðan hann var í útlegð greiði honum slíkt sem þeir tóku í eignum eður lausafé, utan landskyldir.

'''2. Hér segir um skemmdarvíg og níðingsverk'''

Engi maður má jörðu sinni fyrirgjöra nema hann vegi skemmdarvíg eða gjöri níðingsverk. Það er níðingsverk hið mesta ef maður ræður lönd eður þegna undan konungi sínum. En ef konungur kennir manni landráð, þá skal hann nefna mann úr hirð sinni til jafnborinn þeim er máli á að svara. En ef arfborinn maður á því máli að svara, þá skal nefna bóndason úr hirð, ef hann er til, og hafi rit og innsigli konungs til, og sæki það mál að lögum. En sá er arfborinn er kominn er til alls réttar. Það er níðingsverk ef maður vegur mann í griðum eða tryggðamann sinn. Hvervetna þar sem maður á á sjálfum sér áverka að heimta eður þeim ómaga eður eigi fulltíða manni er maður á umboð á að lögum eða stendur til arfs, og allra þeirra manna er hann á sjálfur rétt á, eður hefir hann til þess lögligt umboð tekið, þá skal sá sjálfur grið selja og veita tryggðir með sætt og vottum. Eru allir frændur undir þeim griðum og tryggðum sem sjálfur veitti hver. Það er og níðingsvíg ef maður vegur lögmann fyrir rétta lögsögn, þann er til þess er skipaður að segja mönnum lög, því að sá höggur niður réttindi manna þar sem hann á jafnskyldur að vera ríkum sem fátækum til lagaúrskurðar, þar sem hann er yfirskipaður. Það er og níðingsverk ef maður myrðir mann. Það er og níðingsverk ef maður brennir mann inni. Það er og níðingsverk ef maður hefnir þjófa. Það er og níðingsverk ef maður höggur hönd eða fót af manni eða stingur út augu manns eða sker tungu úr höfði manni, geldir mann eða meiðir að vilja sínum sjálfs. Svo eru þeir og óbótamenn er halda mönnum fyrir þessu einshverju nema konungur láti refsa til landhreinsanar. En ef það verður í vopnaskiptum, þá fari eftir því sem konungs umboðsmaður skipar með bestu manna ráði. En ef maður drepur föður sinn eða son, bróður eða móður, dóttur eða systur, þá er hann óbótamaður nema óðs manns víg vegi. Svo og ef maður drepur konu sína eður kona bónda sinn. Það er og óbótamál ef maður vegur mann innanstokks eða á töðuvelli úti eður innan garðs þess er hverfir um akur eða eng að heimili sjálfs hans, og á veg til og frá, nema hann veri hendur sínar. Svo og þeir menn er að slíkum ókynnum verða kenndir að þeir hlaupa í brott með eiginkonur manna, þá eru þeir óbótamenn bæði fyrir konungi og karli, dræpir og deyðandi. Menn þeir sem láta líf sitt fyrir útilegu, þýfsku eður rán, hvort sem heldur ræna á skipum eða á landi, og svo fyrir morð og fordæðuskap og spáfarar allar og útisetur að vekja tröll upp og fremja heiðni. Svo og þeir menn sem gjörast flugumenn til að drepa þá menn er þeir eiga öngar sakir við og taka fé til, nema konungur láti refsa til landhreinsanar og friðar. Svo og þeir menn er konur taka með ráni eður herfangi í móti guðs rétti og manna, hvort er þeir taka eiginkonur manna eður frændkonur eður dætur fyrir utan vilja þeirra manna er forræði eigu á þeim að lögum og svo sjálfra þeirra, hversu sem síðan gjörist vili þeirra er samvista þeirra verður. Og svo þeir sem hefna þessa óbótamanna eður heimta gjöld fyrir svo að vitni vitu það, þá hafa þeir fyrirgert fé og friði, landi og lausum eyri. Og eru þeir allir friðhelgir er fé sitt verja eður eiginkonur eða frændkonur fyrir þeim. En hinir allir ógildir er til sækja, hvort er þeir fá sár eður bana, bæði fyrir konungi og karli. Það er og óbótamál ef maður falsar bréf eður innsigli konungs eður steðja konungs í Noregi. Það er og óbótamál ef maður drepur þann mann er hann hefir fyrir sér bréf og innsigli konungs til landsvistar eður til rannsaks, ef sá vissi það er hann tók af. Það er og óbótamál ef maður tekur konu nauðga ef þar eru tvau löglig vitni til að það er satt. Nú eru eigi vitni til en hon segist nauðig verið hafa, og segir hon það samdægris, þá dæmi tólf hinir skynsömustu menn eftir því sem þeim þikkir líkindi til bera og hvort þeirra þeim þikkir líkara til sanninda. En þó að kona geti vart sig fyrir góðkvensku sakir, svo að hann komi eigi vilja sínum fram, þá ber með öngu móti að hann hafi eigi refsing fyrir eftir dómi ef sannprófast að hann hafi fullan vilja til þess borið og haldi þó lífinu. Ef maður stendur mann á konu sinni meður lögligum vitnum, gjaldi sá full manngjöld bóndanum slík sem hann er maður til er konu lá, ef hann væri þá saklaus drepinn, en hálf manngjöld ef maður stendur mann á móður sinni, dóttur eða systur ef þær eigu sér eigi bændur. Skulu þessi gjöld dæma tólf skynsamir menn lögliga til nefndir af réttaranum.

'''3. Hér segir um ránsmenn og þá er hernað gera hver sekt og útlegð við liggur'''

Nú ræna menn eður herja, þá eru allir menn skyldir til eftir þeim að fara þeir sem megu nema fjórmenningar að frændsemi eður mægðum, þeir sem sýslumaður krefur til eður sá er fyrir ráni eða hernaði verður, hvort sem þeir hlaupa í hella eður hólma eða virki, eða eru á skipi, og hvar sem þeir hafa hæli er hernað gjöra. Sekur er hver sex aurum við konung sá er eigi fer lögliga til krafður. Það er hernaður er þeir taka menn eður fé manna af þeim nauðgum, berja menn eður binda eður særa. Nú róa menn skipi skipuðu að bónda eður gengur flokkur manna að garði hans og bera hann ofríki eða brjóta hús bónda og bera út fé hans, þá er það útlegðarverk. En hver sá er í landi vill vera af þeim, færi aftur fé bónda allt það er þeir tóku og gjaldi konungi tíu merkur, en þeim fullrétti er fyrir ráni eður hernaði varð, eftir tólf manna dómi, eða fari útlægur.

'''4. Hér segir hver vægð og miskunn á er gjör um óbótamál utan um landráð'''

Nú hvervetna eftir norrænum lögum þeim sem skipaði hinn heilagi Ólafur konungur og hans réttir eftirkomendur hafa síðan samþykkt, að þar sem maður vegur skemmdarvíg eða gjörir níðingsverk, þá fari hann útlægur og óheilagur, og hafi fyrirgert fé og friði, landi og lausum eyri og jafnvel óðalsjörðum, og komi aldri í land aftur nema hann beri hersögu sanna þá sem landsmenn vitu eigi áður. Þá nái hann landsvist með slíku friðkaupi og miskunn sem konungur leggur á. En fyrir sakir fátæktar landsins og hins annars að mjög vottar svo forn lögbók hér að fátækir frændur útlagans eignist allt það hálft er hann átti, þá gjörum vær þá vægð og skipan á um aldur og um ævi að öll óbótamál utan landráð og drottinsvik við konung fari eftir því sem lögbók vottar, að lögligur erfingi taki hálft við konung bæði í föstu og lausu, að þeir hjálpi því framar og betur af því fé lögligum ómögum og fátækum frændum útlagans, þótt hér til hafi þess eigi meður lögum geymt verið. Og þó með því móti að ef nökkur fellur í slík óbótaverk, sem guð láti öngvan henda, þá skal fyrst bætur af lúka. En ef minna hleypur af en þegngildi, þá skerði svo fyrir hvorum sem tala rennur til eftir fjármagni. En hvergi skal konungur eða erfingjar fyrr taka fé mannsbana og öngvan annan útlægan eyri en áður sé goldnar allar lögligar skuldir, þær sem fyrri voru gjörvar en fé veganda félli í þá sök. Ef maður týnir sér sjálfur, þá taki erfingi hálft fé hans með því skilyrði sem vottar um önnur óbótamál. En hálft standi í umsjá konungs umboðsmanns til slíkrar miskunnar sem konungur vill á gera eftir atvikum. Engi maður má meira fé fyrirgera að einu sinni en því sem þá er hann eigandi að vorðinn. En ef manni tæmist arfur meðan hann er í útlegð, þá skulu frændur hans þann arf taka. En ef konungur gefur honum landsvist, þá skulu frændur hans honum það allt aftur gjalda með fyrra skilyrði sem þeir tóku og hann átti þá er hann féll í útlegð. En eigi eru frændur skyldir aftur að gjalda það er hann átti eður erfði og gjörði undan sér með skemmdarvígum eða níðingsverkum, nema síðan hafi með erfðum undir hann borið.

'''5. Hér segir ef frjáls maður er seldur af landi í brott'''

Ef maður selur frjálsan mann af landi í brott, þá er hann sekur þrettán mörkum við konung og komi manninum í land aftur, og bæti honum eftir lögligum tólf manna dómi rétti slíkum sem hann er maður til. En ef hann má honum eigi aftur koma, gjaldi þann mann fullum gjöldum slíkum sem hann er maður til. En ef hann synjar, haldi fyrir séttareiði.

'''6. Hér segir hver sekt er við liggur ef maður hýsir útlægjan mann'''

Ef maður heimir eður hýsir útlægan mann, etur með honum eða drekkur, bóndi eður einnhver annarra manna, þá er sá sekur mörk við konung fyrir eina nátt en tveimur fyrir tvær nætur. En ef hann er þrjár nætur meður honum og er hann gjör innan þess héraðs útlægur, þá er hann sekur þrettán mörkum við konung, nema honum sé óvísavargur er hýsir. Aldri skal þess sök meiri er hýsir en hins sök var þá er hann var útlægur gjör. En sýslumaður er skyldur að lýsa útlegð hans samdægris á þingi er hann veit að hann hefir útlegðarverk unnið.

'''7. Hér segir ef maður er lostinn eða særður eða högginn á þingi'''

Ef maður er högginn eður lostinn eða særður á þingi eður samkundu, þá skulu allir eftir renna þeim er víg vakti til skógs eður skips, fjalls eður fjöru. En sá er eigi renn eftir, sekur hálfri mörk við konung, og svo sá er eftir renn og vill eigi taka hann, og má hann, og eru til þess löglig vitni. En ef eigi eru vitni til, syni með einseiði. Fjórmenningar eður nánari að frændsemi eður mægðum eru eigi skyldir eftir að renna nema vili. En hver sem björg veitir veganda, þá er hann útlægur, nema honum sé óvísavargur, og sveri fyrir einseiði. En ef maður er særður á þingi eða samkundu og renna allir eftir til fjalls eða fjöru, skógs eður skips, þeim er víg vakti, og verður hann farinn, og ef hann vill að lögum verjast, þá leggi hann niður vopn sín og er hann þá friðheilagur meðan hinn sári lifir. Binda skal þann mann og færa sýslumanni, en hann á að varðveita hann og svo umboðsmaður hans ef honum er færður. En ef sýslumaður þarf liðs við að gæta hans, þá skal hann nefna svo marga bændur til með sér sem hann þarf þá sem næstir eru. En ef hann kemst í brott frá sýslumanni og verður hinn sári dauður, þá er sýslumaður sjálfur í veði til konungs úrskurðar og skipi hann eftir málavöxtum með hinna bestu manna ráði þeirra sem hann kallar til með sér. En ef sýslumaður synjar honum viðtöku, þá skulu þeir hafa vitni við og setja hann bundinn á flet umboðsmanns, þá varðar honum slíkt hið sama nema ofríki taki af honum. En hvervetna þar sem sýslumaður tekur útlegðarfé, þá skal hann fá mann til að refsa þeim manni eftir dómi þingmanna. Eru bændur hvervetna skyldir að fylgja til refsingar. Sekur er hver hálfri mörk við konung er eigi vill fylgja.

'''8. Hér segir hversu bæta skal óðs manns verk'''

Ef óður maður brýst úr böndum og verður mannsbani, þá skal bæta af fé hans fullum bótum ef til er. En ef fé er eigi til og verður hinn óði heill, þá fari hann úrlendiss þar til er hann hefir fullum bótum bætt fyrir sig. En ef menn sjá æði á manni, þá bindi hann að ósekju hver er vill og hafi til þings og bjóði frændum. Síðan leysi hann þar og segi af sína ábyrgð, og taki kostnað sinn óaukinn af fé hins óða ef til er. En öllum mönnum öðrum eigu menn vörð að veita að ósekju. En óður maður er ómagi arfa síns, og þó eigi fyrri en hann veit að hann er óður, og hann má koma höftum á hann ef hann vill. En ef sakaráberi kennir arfa hins óða að hann vill eigi varðveita hann, haldi fyrir einseiði. En ef óður maður særir mann, þá láti arfi uppi læknissfé og sárbætur af fé hins óða. En ekki á konungur á því. Nú er það því aðeins óðs manns verk ef hann brýst úr böndum eður skynsamir menn meta eða vita sanna æði á honum.

'''9. Hér segir hver vera skal mannsbani og hversu hann skal undan færast'''

Sá skal vera mannsbani er návistarmenn bera vitni um og þeir segja á hendur og eigi eiðum fyrir koma, nema því aðeins að hann hafi svo fjarri staddur verið á því dægri er víg var vegið að hann mátti eigi samdægris tvívegis til vígs fara og frá, og væri hann staddur að kirkju eða á þingi, skipi eða samkundu, þá beri þeir tólf þegnar hann undan er þá voru í hjá honum, frjálsir menn og fulltíða. En ef hann er í öngum þessum stað staddur og þó svo fjarri sem nú var mælt, þá færist hann undan með tylftareiði. En ef návistarmenn megu eigi til þings fara að bera vitni hér um fyrir einhverrar nauðsynjar sakir, þá skulu tveir menn bóka sögu þeirra á þingi. En ef maður er særður og má hann mæla þá er menn koma að honum, þá skal sá vera bani er hann segir það verk fyrst á hendur ef hann mælir af viti og má hann kenna hann, og kemur saga hans bókuð fram á fyrsta þing nema hinn færi sig undan með lögligum tylftareiði.

'''10. Hér segir hversu vígi skal lýsa og hversu sækja skal vitnisburðar'''

Ef maður er af tekinn, þá skal sá vera mannsbani er vígi lýsir á hendur sér. En lýst skal vera vígi samdægris innan héraðs og nefna sig á nafn og náttstað sinn og hérað það er hann er úr, og lýsi fyrir frjálsum manni og fulltíða, og skal það á örvarþingi fram koma um náttstað hans og skal húsbóndi sverja að hann nefndi sig svo á nafn og að hann var að hans um náttina. Víglýsing skal og þar fram koma á þingi. En ef maður vill eigi bera víglýsingarvitni eður sverja náttstað, þá fari til erfingi hins vegna og geri þeim fimmtarstefnu til þings að bera þar það vitni sem framast veit hann í því máli eftir lögum og sinni samvisku, og engu leynir hann af. En ef hann vill þá eigi vitni bera, gjaldi mörk, hálfa konungi en hálfa þeim er sækir, og svo skal um öll vitni vera. Upplykt fjár þessa skal greidd vera á fimmtarþingi eða atför að taka hálfu meira. Eigi skal vegandi ganga um þrjá bæi svo að eigi sé vígi lýst frá þeim er víg var vegið, nema þar sé fyrir fjórmenningar eður nánari að frændsemi eður mægðum hins vegna, eður fjandmenn veganda búi þar fyrir þeir er honum liggur lífsháski við. En ef hann lýsir eigi svo vígi, þá er hann sannur morðingi og hefir fyrirgert fé og friði. En ef bæði kemur fram á fyrsta þingi víglýsing og saga hins sára, svo borin sem nú var skilt, þá skal saga hins sára standa en eigi víglýsing og ber þá morð af veganda þó að hann sé útlægur. En ef eigi kemur fram saga hins sára á fyrsta þingi, og kemur fram sjónarvitni og víglýsingarvitni, þá skal sjónarvitni standa ef það bera tveir menn frjálsir og fulltíða þar á þinginu en eigi víglýsing. En erfingi hins dauða skal fara í það hérað er sá maður lést úr vera. Og ef hann hittir þann mann er svo heitir og honum þikkir líkastur til vera þessa verks, og ef hann gengur eigi í gegn þá skal hann honum til þings stefna. Og á því þingi skulu tólf menn frjálsir og fulltíða af honum bera það verk og eigi nefndarvitni, og fari þar fram á þinginu. En ef hann vill eigi undan færast, þá er hann sannur að máli. En ef hann hefir undan færst, þá fari erfingi hins dauða og sæki svo marga menn sem hann vill þá er hjá voru til tylftareiða með hinu fyrra skilorði. En ef maður er lostinn eður særður, svo að hann má eigi mæla, þá skeri hann örvar upp þegar hann má mæla og skal það örvarþing þá jafnfullt sem það er samdægris eru örvar upp skornar. En ef hann er dauður, þá skeri erfingi örvar upp og láti þing stefna, en sýslumaður ef erfingi er eigi nær.

'''11. Hér segir hvað banaráð eru og hversu það skal bæta'''

Ef maður færir frjálsan mann í sker eða úteyjar og hvar sem hann kemur honum svo að hann fái bana af, eður ræður manni banaráð eður sára og allt það er hinn fær skömm eður vanvirðing af hans ráðum. En það eru ráð ef maður mælir þeim orðum eður gerir það nökkuð að hinn sé lífi sínu að firr eða nökkurri skömm að nær ef það væri gjört er hann mælir, svo að hann vildi að það kæmi fram, bæti eftir lagadómi fullum bótum þeim er það mál á að lögum og svo konungdóminum, nema hinn færist undan að lögum. Það er og ráð ef maður gildrar til þess að vopn skuli falla á hann sjálf eða fljúga að honum, eður voði nökkur, eður vísar manni á forað eður þar sem ólm kvikendi eru fyrir. Svo og ef maður vísar að manni alibirni eður ólmum hundi eður fælir hross að manni eður naut eður önnur kvikendi, svo að hann vildi að hinn fengi af skömm eður skaða, bæti sem fyrr segir.

'''12. Hér segir um rétt þess manns er eigi er í föðurætt kominn'''

Ef sá maður verður veginn sem eigi er í föðurætt kominn að lögum þó að hann sé nökkurum manni kenndur að syni, þá eigu móðurfrændur hans bætur og svo arf eftir hann. En ef hann er barður eður skemmdur, þá tekur hann rétt eftir móðurfeður sínum.

'''13. Hér segir um voðaverk'''

Voðaverk eru með mikilli skynsemd og miskunn greinandi, meður hverjum atburð er þau kunnu til að falla, því að þar sem maður tekur manni blóð eður leggur eld á mann eða það annað meður lækningu er hvortveggi hyggur heilsubót af skulu verða, þá er það bótalaust hvort er þeir fá þar af mein eður bana. En í öllum stöðum öðrum þeim er menn skulu sér til þarfinda vinna og mönnum til hagligra hluta lið veita, þá eru þessi voðaverk meir virðandi en hin sem ekki dregur nauðsyn til nema gáleysi og mikið skammsýni. Nú þó að tveir menn fari í skóg saman og skýst öx annars á annan á óvilja þess er á skafti hélt og deyr hinn af því, þá skal sá er það gjörði bæta þann mann fjórðungi bóta erfingjum hins dauða og syni vilja síns með séttareiði að hann vildi það verk eigi gjört hafa, og svo skal hvervetna þessor voðaverk bæta ef þeir hafast það að er til nytsemdar heyrir, hvort er menn fá af mein eða bana að óvilja þess er gjörði, og er þetta sektalaust við konung. En öll önnur voðaverk, svo sem er að skjóta eður kasta yfir skip, hús eður hæðir, eður aðra þarfleysu að gera, hvort sem menn fá mein af, sár eður bana að óvilja þess er gjörði, þá skal það bæta hálfum bótum og syni þó vilja síns með séttareiði. Og er þetta sektalaust við konung. Ekki á konungur á voðaverkum. Það má eigi voðaverk kalla ef maður höggur eður lýstur til manns þó að á annan komi en hann vildi, með því að hann vildi einshverjum illt gera. Nú heldur maður á vopni en annar hrasar að og skeinist eður meiðist þar á, bæti eftir dómi og atvikum og þó aldri meira en fjórðungi bóta, en minna ef svo dæmist. En ef annar hrindur manni á vopn, bæti sá hálfum bótum og syni þó vilja síns með séttareiði. En hvar sem maður hefir komið vopni sínu og hefir hann eigi sjálfur á haldið, og sver hann þess að hann hugði að þar skyldi öngum manni mein að verða, þá bæti öngu þó að menn skeinist á nema sjálft falli ofan ef maður hefir upp fest. Þá bæti sá er upp festi fjórðungi bóta. En ef annar maður kemur við, þá bæti sá fjórðungi bóta og syni þó vilja síns með séttareiði, en hinn sé við skildur er upp festi vopn. Nú gengur maður til leiks, fangs eður skinndráttar að vilja sínum, þá ábyrgist hann sig sjálfur að öllu þó að hann fái mein af eður skaða. En sá sem lék við hann skal synja vilja síns meður séttareiði eða bæti eftir dómi.

'''14. Hér segir um skot, knífalög og rýtningaburð'''

Það er öllum mönnum kunnigt að rýtningar eru fyrirboðnir að bera. En sá er ber er sekur þrimur aurum við konung. En sá er knífi bregður að öðrum manni og kemur eigi fram, það skal hann bæta fullrétti þeim er hann brá að eftir sex manna dómi en konungi þrimur aurum. En ef maður leggur mann með knífi þá er sá útlægur og bæti þeim er hann lagði eftir tólf manna dómi fullrétti sem þeir sjá að hinn sé vel sæmdur af er lagður var. En konungs sóknari skal taka þann mann er lagði og færa á þing. Og umboðsmaður konungs taki kníf þann er hann lagði með og keyri þar á þinginu í gegnum hönd þess er lagði og skal hann sig svo í frið kaupa við konung meður þessarri refsing ef hinn lifnar, og ábyrgist sjálfur sár sitt hversu sem honum tekst til. En ef sá deyr af laginu er saklaus var lagður, þá er sá dræpur og deyðandi er lagði. En ef sá kemst undan er lagði, þá fari hann útlægur og komi aldri í land aftur nema konungi sýnist nökkurar nauðsynjar til þess verks gengið hafa. En fé veganda fari eftir fyrra skilorði, bæði þegn og bætur. Meður sama skilorði skal og vera ef maður skýtur að manni þó að ekki taki. Þá bæti konungi þrimur aurum sá er gjörði. En þeim fullrétti er hann skaut að eftir sex manna dómi. En ef maður særir mann með skoti, þá skal sá er skaut slíka refsing fyrir taka sem hinn er lagði með knífi og undir sama skilorði. Og svo þó að sá dey er skotinn var, þá skal sá er skaut undir sömu refsing sem hinn er lagði, bæði þegn að greiða og svo bætur.

'''15. Hér segir sekt á mannsbiti'''

Það er óviðurkvæmiligt að menn bítist sem hundar eður hestar. Nú sá maður er bítur mann, þá skal sýslumaður taka þann mann er mann beit og færa á þing og láta brjóta framan tenn úr höfði honum, og sé síðan sektalaus við konung fyrir þessa refsing um þetta mál, nema skynsömum mönnum virðist nökkur sú nauðsyn til hafa gengið að hann megi bótum fyrir sig koma, þá bæti hann og svo þeim sem hann beit eftir því sem tólf menn dæma og þeir vilja svara fyrir guði að hinn er vel sæmdur af er bitinn var.

'''16. Hér segir hversu fara skal eftir veganda og hver hann á að refsa'''

Svo er mælt og staðfastliga tekið um allt landið að ef maður vegur mann eður veitir þær ákomur eða gjörir nökkur þau verk er hann á að láta fyrir líf eður limar að lögum, þá skulu þeir er næstir verða staddir eður þeir sem fyrst megu ná taka þann mann og færa sýslumanni bundinn eður fjötraðan. En ef þeir gjöra eigi svo og megu þeir því við koma, svo að þeir megi öngva skömm eður skaða af honum fá, þá er hver þeirra sekur hálfri mörk við konung nema fjórmenningar að frændsemi eður mægðum og nánari. Þeir eru eigi skyldir að taka þann mann eða færa á þing nema þeir vili. Sýslumaður er skyldur að taka þann mann og færa á þing. En bændur eru skyldir að dæma þann mann eftir lögum á þingi. En sýslumaður er skyldur að láta refsa honum eftir lögum. Nú er þessu fyrir því svo skipað að þetta mega öngir syndalaust gjöra nema sá sem dómari er og konungur hefir til þess skipað, því að lögin refsa en eigi hann þó að hann gjöri skyldu sína eftir því sem lögin bjóða honum. En aðrir gera með heift og öfund. Og þó veitir það oft að þeir fá fyrst mannskaðann en svara síðan stórum skriftum með frekum fégjöldum. En hver sem öðruvíss gjörir og prófast að hann mátti þessu við koma, þá er hann útlægur þar til er konungur gerir aðra skipan á eftir málavöxtum, hvað nauðsyn eða vorkynnd til rak þann er gjörði. Nú hefir sá eigi liðskost til sem að telur, þá skal hann segja sýslumanni. Og ef sýslumaður krefur liðs með sér, þá er hver sá sekur mörk við konung er eigi fer nema fjórmenningar útlagans að frændsemi eður mægðum eða skyldari. Nú eru þeir allir friðhelgir sem að sækja en hinir allir útlægir er verja, hvort er þeir fá ben eða bana, og óheilög hús þeirra ef brjóta þarf. Nú hlaupa útlaga menn í auðnahús eður þau hús er þeir menn eru fyrir er eigi vilja verja þá, þá eiga þeir er að sækja að brjóta hús að ósekju til þeirra ef þarf og bæta þeim fyrir skaða er hús átti eftir því sem sex skynsamir menn meta. Nú verður sýslumaður eður hans umboðsmaður þar viðstaddur sem maður er högginn, lostinn eður særður, og vill hann eigi eftir renna þeim er víg vakti, þá fellir hann með því þá konungs sekt sem við liggur, hver sem þá vill eigi eftir renna.

'''17. Hér segir hvað þeir eiga að skoða, óttast og varast er dæma skulu'''

Nú af því að lögbók vottar svo víða að þá menn sem til refsinga hafa gert skal á þing færa og dæma eftir lögum og eftir þeim dómi refsing á leggja, þá ber þeim innvirðuliga að rannsaka og með mikilli skynsemd og hófi að meta er til dómanna eru nefndir, hvort misgert er við saklausan mann eða fyrir litlar sakir og þó nökkurar, eður fyrir miklar sakir og þó eigi nógar, eða fyrir svo nógar að full nauðsyn og vorkynnd þikki til hafa rekið þess verks þann er gerði. Svo og hvort nökkur hafa lagaboð í milli komið eður engi, eða það sem harðast er að sá hafi bóta beiðst er misþyrmt var og öngar fengið. Svo og hvort nökkuð var kært fyrir réttaranum er lagaúrskurðurinn sjálfur er skipaður yfir þeim mönnum er á saklausum mönnum vinna. En því er dómurinn til nefndur að þá skal rannsaka og meta sakir og misgjörningar og tempra svo dóminn eftir málavöxtum sem þingmenn og réttarinn sjá réttast fyrir guði, og þeir vilja svara fyrir guði á dómadegi eftir sinni samvisku. En eigi sem margur snápur svarar að þeir dæma ekki utan lög, því að sannliga skulu þeir því fyrir svara sem lögin votta þeim á hendur er vonda menn láta ódæmda eður vanrefsta undan ganga. Svo og ef vanrefst er af hendi dómarans og svo ef ofrefst er þeim sem miskunnar eru verðir af þarfnan þeirra tillögu. Finnast og nóg dæmi til þess að þeir hafa hlotið harðar hefndir af guði sem vandæmt hafa en þó hinir harðari sem ofdæmt hafa, og því eiga dómendur dóminn hvervetna til betra vegar að færa ef þeir vitu jafnvíst hvor tveggja og er allmjótt mundangs hófið. En því mjóra sem það er, þá eru þeir því sælli sem svo fá hæft þeirra fjögurra systra hófi sem í öllum réttum dómum eigu að vera að guði líki en mönnum hæfi. En það er miskunn og sannindi, réttvísi og friðsemi. Miskunn á að varast að eigi komi grimmd eða heift í dóma. Sannindi ber að geyma að eigi verði logið fram borið. Réttvísi á að varast að eigi verði með rangindum hallað réttum dómi. Friðsemi á að varðveita þar til er réttur dómur fellur á, að eigi verði með bræði ákafur áfellisdómur á lagður. Og því geymi dómarar þessa að þetta er æ því þurftuligra í öllum dómum sem gjör verður að reynt. En að menn varist því meir ranga dóma, þá má varla illt varast nema viti. Og því minnist menn jafnan á að með fjórum háttum megu verða rangir dómar. Annaðhvort með hræðslugeði þar sem maður óttast þann sem hann skal um dæma, elligar með fégirnd þar sem maður sníkir til nökkurrar fémútu, eða með vináttu þar sem maður vill lið veita félaga sínum, eður með heift þar sem maður hatar þann mann er hann skal um dæma. Og er þá illa skipað ef þessum hórbörnum er inn vísað en hinar skilgetnu systur eru á brott reknar, þær sem áður eru taldar, því að illa man sá dómur virðast fyrir góðum mönnum en allra verst fyrir guði. Er og æ því betur sem þessi kapítuli er oftar lesinn þar sem um stór mál er að dæma. Minnist menn og einkanliga að fá þeim mönnum prest er til bana eður limaláts eru dæmdir áður en þeim er refst og gefi til þess góða tómstund, því að illt verk skal hata en elska manninn af náttúruligu eðli, en sálina allra helst sem sinn jafnkristinn.

'''18. Hér segir um þá vægð sem á er ger við manndrápara'''

Nú ef maður verður manni að skaða eða gjörir önnur útlegðarverk þau er svo virðist lögmanni og sýslumanni og öðrum skynsömum mönnum að sú nökkur nauðsyn eður vorkunn hafi til gengið þeim er gerði að hann megi fyrir það halda lífi eður limum, og hafi hann boðum í milli komið bæði við erfingja og svo konungdóminn, þá skal þann mann að ósekju flytja til Noregs til slíkrar miskunnar sem konungur vill á gera við hann. En hver sá maður er manni verður að skaða, þá skal utan fara sem fyrst má hann þó að hann hafi nökkur nauðsyn til rekið þess verks, hverja miskunn sem konungur vill á gera um landsvist hans þá er hann kemur á konungs vald. Svo er og staðfest að alla þá vandræðamenn sem komast á kirkjunáðir skal sektalaust flytja til Noregs og koma þeim þar í kirkju eftir lögmanns ráði og sýslumanns, utan þá sem kirkja á eigi að halda eftir lögum.

'''19. Hér segir bardagasektir á þingum'''

Ef menn berjast á Öxarárþingi, fari sem fyrr vottar lögbók og svo féskipti, og svo ef menn verða vegnir eður særðir lemstrarsárum sem vottar um önnur óbótamál. En ef menn berjast á öðrum þingum eður fimmtarstefnum, fyrir lögmanni eða í brúðlaupum, um jól eður skírdag og fram um páskaviku, þá eykst réttur þeirra að helmingi er fyrir skemmdum eður sársaukum verða. Svo eykst og að helmingi sekt við konungdóminn, því að sjálfsett eru grið í þessum stöðum öllum og á þessum tímum. En ef maður særir mann eða ber eður skemmir fullréttisverkum í heimili sjálfs hans, þá eykst að helmingi réttur þeirra er fyrir skemmdum eður sársaukum verða. Svo eru þeir og hálfu meira sekir við konung er heimsókn veita eður heimafrið brjóta ef hinir lifna, en meður öllu útlægir ef þeir deyja.

'''20. Hér segir um sekt ef maður bindur frjálsan mann'''

Ef maður bindur frjálsan mann að ósynju, gjaldi konungi fimm merkur, en hinum fullrétti er bundinn var eftir tólf manna dómi, þeirra sem réttarinn nefnir til lögliga. Binda má maður þjóf að ósekju og alla þá menn er hann kennir að ódáðaverk hafa gert. Og hefir hann vitni til að hann gat eigi öðruvíss fært þann mann til réttarans. En ef hann hefir eigi vitni til, syni með einseiði.

'''21. Hér segir sektir á höggum og lemstrarsárum'''

Ef maður lýstur mann með heiftugri hendi þar sem eigi eru griðastaðir, með öxi, lurki eður steini, þó er högg að maður reiði það fram að manni er hann veit að sjálft man hlaupa að honum ef hann lætur laust, svo og ef maður fellir á mann það sem hinn fær högg af. Nú skal hann bæta konungi mörk fyrir hið fyrsta högg. En ef hann slær annað samfleytt, bæti konungi tveimur mörkum. En ef hann slær hið þriðja samfleytt, bæti konungi þrimur mörkum. En ef hann slær hið fjórða samfleytt, bæti konungi fimm mörkum. En ef hann slær hið fimmta samfleytt, bæti konungi þrettán mörkum. En þeim sem fyrir varð bæti eftir tólf manna dómi lögliga til nefndum af réttaranum, hvort sem er eitt högg eða fleiri. En ef maður lýstur í höfuð manni eður höggur eða hrindur á kaf eða hvelfir skipi undir manni á djúpi, eða brýtur farskost manns svo að þeim er hætt á djúpi, eður særir mann lemstrarsárum, hvort sem það er högg eður sár, bæti konungi tveimur mörkum fyrir hverja grein þessa. En hinum sem fyrir varð bæti eftir tólf manna dómi lögliga til nefndum af réttaranum. En það eru lemstrarsár er maður er síðan verr fær en áður eður eigi hylur hár eður klæði og jafnan má á sjá. En ef sá vill eigi bæta er misgjörði, lögliga til sóttur, fari útlægur svo langt sem þingmenn dæma. Nú vill sá eigi bætur taka er fyrir vanvirðingu varð eður sýslumaður, þá friðhelgar hann sig til dóms, hvort sem þeir taka við eða eigi. Nú ef einn maður lýstur, höggur eða særir tvo menn eður fleiri í einu atvígi, gjaldi sinn rétt hverjum þeirra og svo konungi slíka sekt sem fyrr var skild. En ef tveir menn eður fleiri særa einn mann eður ljósta, þá er hver þeirra sekur fullri sekt fyrir sig við þann sem fyrir varð. En við konung slíkum rétti sem áður var skilt. Nú ef annars sár gróa en annars eigi og fær sá af því bana, þá er sá útlægur er þau sár veitti er eigi vilja gróa og hann einn haldi upp fullum bótum og manngjöldum slíkum sem tólf menn dæma eftir lögum fyrir þann mann, og svo konungi þegngildi. En þeir menn sem mönnum veita lið til eður föruneyti, hylla eður samþykkja með þeim þann hug að taka menn af, svari slíku fyrir konungdóminum og erfingjum hins dauða sem réttarinn konungdómsins og skynsamir menn tólf dæma með honum eftir lögum og atvikum. En landsvist þeirra sé undir konungs miskunn.

'''22. Hér segir hversu réttarinn skal menn sætta og sekt hans ef hann gerir eigi rétt'''

Nú vill sá eigi bæta er misgerði, þá skal sá er misgjört er við kæra fyrir konungs umboðsmanni þeim sem hann hefir sitt réttindavald í hendur fengið. Þá skal réttarinn stefna honum fyrir sig til þings og nefna þar tólf skynsama menn að dæmi þeirra í milli að áður teknu prófi og seti á salastefnur. Og ef sá vill þá eigi gjalda er misgerði það sem dæmt var, þá sæki út með dómrofum og atferðum. Nú vill sá eigi bæta er misgerði, en konungs umboðsmaður afrækist rétt að gera þeirra í milli, og hefnir sá síðan er misgert var við sinna svívirðinga, og verður hefndin meiri en hinn gjörði til. En það sem í milli ber eftir skynsamra manna dómi þá er þeir sættast, þá skal það gjalda hálft sá er hefndi sín en hálft konungs umboðsmaður, bæði konungi og svo þeim er fyrir vanvirðu varð, því að hann afræktist rétt að gjöra. En ef sá hefnir sín svo að hefndin verður eigi meiri en áður var til gert, þá er hann saklaus við konung um það mál, því að hann beiddi réttar síns áður og fékk eigi. En umboðsmaður konungs gjaldi einn saman slíkan sakareyri konungi sem á þeim verkum eður áskilnaði stóð, því að hann afræktist rétt að gjöra. Hvervetna þar sem sá kærir sig fyrir réttara er misgert er við, þá á réttarinn fyrri að gera þeim rétt sem mishaldinn er en taka konungi sekt til handa. Og hvervetna þar sem dómurinn vægir eftir málavöxtum þeim er misgert hefir og fellir rétt þess er fyrir vanvirðing varð, þá ber betur rétturum konungdómsins að fella eftir því konungs sakeyri ef þeir vilja rétt með fara, því að svo gjörir konungur sjálfur um þegngildi.

'''23. Hér hefur upp og segir konungi sektarfé á blaki öllu'''

Ef maður hrífur mann svo að blæðir eður klýpir svo að blátt er eða lýstur mann pústur eða hnefahögg, eður ryskjast menn eða berjast með hnefum og með hverjum hætti maður fellir mann af baki ef hann ríður eða hrindur, eður eys eldi á mann svo að hann brenn eða hár eður klæði af honum, og svo ef maður stingur öxarskafti eður spjótskafti á manni með heiftugri hendi, bæti þeim er misgert var við eftir sex manna dómi. En konungi hálfa mörk fyrir hverja grein þessa. En um blak allt og svo ef maður hrindur manni eða drepur hross undir manni, eða hnykkir til sín eður frá eða á hverja lund maður fellir mann eða hnykkir hetti að hálsi manni, eður rífur klæði af manni eður byrgir mann í húsi svo að hann kemst eigi í brott nema hann brjóti húsið, eður tálmar ferð manns eða eys á mann saur eður vætu, eður sker hár eða klæði af manni með heiftugri hendi, og allt annað það er manni verður með öfund misþyrmt með þeim hætti að sá gefur sök á er fyrir verður og hafa skynsamir menn séð á, þá skal sá er misgerði bæta eftir lögligum sex manna dómi þeim er fyrir varð en konungi tvo aura fyrir hverja grein þessa. En þó að engin sé vitni til þá eigi hann kost að beiða út réttar síns þegar hann vill. En ef sá synjar er fyrir sök verður, syni með lýritareiði eður bæti sem áður var skilt. En ef maður hleypur að manni með heift og verður haldinn, bæti eftir dómi þeim sem hann hljóp að en konungi tvo aura. En ef maður hleypur að manni og heldur sér sjálfur, það heitir argafas. Öngan á konungur rétt á því. Sakaráberi skal vera fyrir sök hverri en enginn sóknari skal gefa sök á annars sæmdum eða fjárhlutum nema heimiliskviðarvitni fylgi, og þó því aðeins ef verða lemstrarsár eða þaðan af stærri. En ef minni eru þegar sá gefur sök á er málaefni á, þó að hann sættist og gefi upp síðan, þá á konungur rétt sinn og megu hans sóknarar sækja þegar þeir vilja honum til handa. Engan á konungur rétt á þeim manni sem engan á sjálfur á sér. Ef maður særir mann, bindur eður ber eða skemmir fullréttisorðum eður verkum og vitu það vitni, og krefur sá lagafestu er fyrir vanvirðu varð en hinn neitar, þá sekist hann hálfri mörk, hálft konungi en hálft þeim er mál á.

'''24. Hér segir ef fénaður verður manni að skaða hverju sá skal fyrir svara að lögum er átti'''

Nú er graðungur í yxnatali þar til sem hann er þrevetur og ábyrgist sem fyrir annan fénað. En ef graðungur eður uxi verður manni að skaða, þá skal erfingi beiða út uxa eða graðungs. En eigandi leggi band við og fái honum í hendur eða hans umboðsmaður. En ef eigandi vill það eigi og fæðir hann síðan graðung eður uxa, bæti þeim er fyrir verður eður hans erfingjum tíu mörkum og uxann eður graðung á ofan og fellur niður konungs réttur. Ef hestur eður hross bítur mann eða lýstur, eður stangar naut eða svín höggur, bæti sá er þann fénað átti hálfum sárbótum þar til er bót er slíks verð sem það kvikendi er vert er hinn fékk mein af, eftir sex manna dómi, nema þeim sýnist af þess völdum vorðið hafa er mein fékk, hafi fyrir eftir dómi. En ef hundur bítur mann, þá krefi sá hunds er bitinn var en hinn leggi band á og fái honum í hönd er bitinn var, nema skynsömum mönnum virðist sá valdið hafa er bitinn var, þá bæti fyrir eftir dómi. En ef hann fæðir hund síðan og bítur hann mann oftar, bæti sem sjálfur hann hafi gert.

'''25. Hér segir um fullréttisorð hver sekt við liggur'''

Engi maður skal það við annan mæla að hann hafi þegið skömm á sjálfum sér, hvorki sýslumaður né annar maður, nema honum fylgi tíu menn til þings og sanni mál hans sem mælt er í lögum, að tveir skulu sverja en átta sanna mál hans. Og þeir tveir skulu hafa bók í hendi og sveri svo: Til þess leggur hann hönd á helga bók og segir það guði, að það höfum við heyrt, en eigi vitum við hvað satt er. En ef hann missir þessa votta þá er hann sekur fjórum mörkum við konung, en bæti þeim er hann mælti við fullrétti eftir sex manna dómi lögliga til nefndum. En hinn er til var mælt skal þó hafa fyrir sér lýritareið þó að hinn hafi þessa votta alla. Ef maður mælir það við mann að hann ráði land eður þegna undan konungi sínum, það skal hvorki mæla sýslumaður né annar maður nema heimiliskviðarvitni fylgi. En sá er það mælir er sekur fjórum mörkum við konung og hinum sem sex skynsamir menn dæma. En ef maður mælir þá skömm við konu manns að hon liggi með manni öðrum en bónda sínum eður kennir það dóttur manns eður systur að þær liggi með manni, það skal engi mæla nema heimiliskviðarvitni fylgi, nema hann geri sig sekan fjórum mörkum við konung en hinum fullrétti eftir sex manna dómi. En ef maður kallar mann drottinsvika, fordæðu, morðingja, þjóf, hvinn, pútuson, hórkonuson eður önnur jafnskemmilig orð, þá er sá sekur fjórum mörkum við konung en hinum eftir dómi er við var mælt. En öll önnur fjölmæli þau er smæri dæmast og til minni hneyksla horfa skulu eftir dómi ganga, bæði sekt við konungdóminn og réttur þeirra sem talað er til. En ef maður talar ókvæðisorð við karlmann eður konu það er þessor sekt liggur við, þá skal þó fullrétti uppi eftir sex manna dómi við þann er við var mælt þó að hinn helgi sig meður heimiliskviðarvitni, nema hann eigi að lögum sókn á því máli, þá er þar ekki réttarfar á, og svo skal um öll fjölmæli og fullréttisorð.

'''26. Hér segir um rógsmenn alla'''

Svo er mælt um rógsmenn alla að sá maður sem hann rægir mann við konung eður byskup, jarl eður sýslumann svari slíku fyrir sem sá ætti er rægður var ef hann væri þess sannur, nema sá er rægði syni og hafi fyrir sér séttareið. En ef maður kennir manni það róg að hann hafi fengið óþokka konungs af hans orðum, haldi fyrir einseiði eður bæti eftir sex manna dómi sakarábera, en engi á sök á sönnum rógi.

'''27. Hér segir um kveðskap'''

Ef maður yrkir um mann það sem mönnum virðist til háðungar eður níðs fjórðungi lengra, þá skal sakaráberi kveðja þings og kveði á þingi en hinn færist undan með lýritareiði ef hann er fær til þess, ella gjaldi konungi fjórar merkur, en hinum rétt sinn eftir sex manna dómi. Nú kveða fleiri en einn fjórðungi lengra, þá sekist hver fyrir sig fullri sekt við konungdóminn og þann sem um var kveðið. Nú kveður maður skáldskap til háðungar manni þó að um annan sé ort eður snýr hann á hönd honum nokkuru orði, bæti þeim eftir sex manna dómi en kóngi tvær merkur. Nú mál hvert er mælir maður við annan svo að honum horfi til hneyksla eður kennir manni hvinnsku eður fordæðu, og á hann eigi sjálfur sök á því máli, þá er hann fjölmælismaður nema hann hafi heimiliskviðarvitni á hendur hönum, þá skal hann sverja fyrir lýritareið, en ef hann missir heimiliskviðarvitnis á þingi þá er hann sekur fjórum mörkum við konung en bæti hinum rétti sínum eftir sex manna dómi. Svo skal orð hvert vera sem mælt er og skal að skáldskaparmálum ráða. Engi maður sekist á því orði sem færa má til góðs og ills. Jafnt sekist maður hvort sem mælt er við mann áheyranda eður afheyranda ef það er vitnisfast.

'''28. Hér segir um legorð með annars konu'''

Ef maður gjörir svo mikið óhæfuverk að hann leggst með konu manns, þá skal hann bæta bónda hennar slíku sem tólf menn dæma löglega til nefndir. En ef hann er fær til undanfærslu syni með tylftareiði. Nú ef maður sættist við þann mann sem legið hefur konu hans, þá skal sá veita tryggðir er konu á. En ef hann tekur hana aftur í sætt og liggur hinn hana annað sinn meðan þau eru saman, þá er hann tryggrofi sem hinn er vegur á tryggðir óspilltar.

'''29. Um boðslettur hálfréttissmenn'''

En þeir menn sem til þess vilja hafa sig að ganga í samkundur manna óboðnir af þess hendi sem veisluna á og situr þar slímusetu, og þó að hann verði harðlega brutt rekinn eður misþyrmt þar nokkuð, þá skulu þeir vera hálfréttismenn og sekur eyri við konung. Er þetta fyrir því svo gjört að margir góðir menn hafa fengið skemmdir og vandræði af þeirra óhlutvendi.

'''30. Hér segir um heila förumenn'''

Maður hver fulltíða er gengur húsa á meðal og þiggur ölmusu, hann á öngvan rétt á sér þó að sé nauðigur burt rekinn meðan hann gengur á vonarvöl ef hann er heill maður og verkfær, nema hann beiði sér vistar og fái eigi. En þegar hann fær sér sjálfur matar og klæða eður vopna eður frændur hans, þá er hann þegar réttnæmur. Þeim mönnum skal eigi gefast ölmusa sem ganga húsa meðal og bera vopn. En ef þeir menn sem með vonarvöl ganga og þiggja ölmusu vanvirða bændur eður aðra dugandi menn, þá sem heimilisfastir eru, með orðum eður verkum svo að það verði vitnisfast, þá svari líkamlegri refsing eftir lögligum dómi, utan þeir fái fullan borgunarmann að lúka slíkt fé sem er dæmt í rétta salastefnu. Ef maður særir mann, bindur eður ber eður skemmir fullréttisorðum eður verkum og vita það vitni, og krefur sá lagafestu og réttar síns er fyrir vanvirðing varð, en hinn neitar, þá sekist sá hálfri mörk, hálft kóngi en hálft þeim er mál á. Nú ef þeir sem misgjörðu vilja hlaupast undan dómi, krefji sá granna sína til er fyrir vanvirðing varð ef konungs umboðsmaður er ekki nær, að taka þann mann og fjötra og flytja hann undir löglegan dóm, utan sá fái borgunarmann sem brotligur varð að hann skal hvergi undan hlaupa.

'''31. Hér segir um rétt á frændkonum manna ef þær eru legnar'''

Konur þær allar er mönnum eru skyldar og menn vilja öngva rækt á leggja, þá taki enginn meira rétt á þeim en lagarétt tólf aura. En ef frændur konunnar vilja leggja til hennar heimanfylgju slíka sem sex skynsamir menn sjá að hinn megi við taka er konu hefur legið og vill hann þá eigi festa hana, þá skal hann gjalda slíkan rétt fyrir þá konu sem tólf menn löglega til nefndir vilja dæmt hafa. En ef frændur konunnar vilja ekki til leggja, þá skal sá er konu hefur legið bæði bjóða og bæta lagarétt. En ef hann vill eigi viður taka sem þann rétt á með lögum taka og vinnur hann á þeim er konu hefur legið, þá vinnur hann á saklausum manni og svari slíku sem lög votta. En allar meyjar og konur er menn leggja rækt á og verða þær legnar, þá skulu það dæma tólf menn bæði rétt og ráðspell eftir því sem þeir sjá að hann sé vel sæmdur af er réttinn á að heimta. Nú vænist maður því að hann hafi legið með konu, og ef hún færist undan að lögum þá gjaldi hann slíkan rétt fyrir þá konu sem hann sé þess sannur, heitir snápur æ síðan og því heitir þessi réttur snápsgjöld. Erfingi skal rétt taka á konu hverri ef hún er legin, karlmaður en eigi kona, þó að hún sé erfingi, svo sá sem í ómegð er sem fulltíða, og taki umboðsmaður hans honum til handa nema hún eigi sér bónda, þá tekur hann rétt á konu sinni. Kona sjálf á rétt á sér ef hún er börð og á hún sér eigi bónda. Hvervetna þar sem kona verður barnshafandi, þá skal sá er það barn á inna þeim fyrir kost er konu annaðist meðan hún var í þeim sjúkleika og svo fyrir barnfóstur. Nú ef sá maður er andaður er konu hefir legið, þá skal erfingi svara þeim rétti og kostnaði svo miklum sem hann hefir fé tekið eftir hann en eigi meira. En öngu á hann að svara þar sem hann erfir ekki.

Jónsbók/Kaupabálkur

2024-07-28T04:19:39Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Jónsbók}}
Hér hefur upp hinn ellefta hlut lögbókar er heitir kaupabálkur og er fyrst greint um grip og fjárupptektir valdsmanna, hver sekt við liggur eftir lögum

'''1.'''

Það er nú því næst að vor skal engi fyrir öðrum taka. Ekki skulum vær oss að gripdeildum gera. Dóms er hver maður verður fyrir sínu að hafa. En sá er fyrir öðrum tekur skal það aftur færa og bæta þeim fullrétti er hann tók fyrir en konungi þrimur aurum fyrir það er hann tók rangliga. En sæki sitt eftir lögum síðan. Ef lendur maður eður konungs umboðsmaður tekur upp bú bónda ótalt eður ódæmt, eður veitir honum aðra fjárupptekt ólögliga, þá skal hann það allt aftur færa, og þó sekur tíu mörkum við konung. En hver sá mörk er honum veitir lið til þess. En þeim er féið átti fullrétti eftir lögligum dómi.

'''2. Hér segir hversu maður skal skuld verjast'''

Ef maður krefur mann fjár síns, þá skal hann svo kröfu verjast að kveðast þá skuld öðrum goldið hafa og nefna votta sína er við voru, stund og stað. Nú ef vottar eru innan héraðs, en þá er svo ef vatnföll deilast í milli til héraða, þá skal skapa þeim leiðarlengd til. En ef vottar eru utan héraðs, þá skal gera þeim lagastefnu að þeir komi þar og beri vitni það sem þeir voru við. Nú bera þeir svo vitni að þeir voru þar við er hann lauk þeirri skuld sér af hendi, þeim í hönd er átti eður hans lögligum umboðsmanni. En sá er lögligur er hann hefir til þess umboðs tvau löglig vitni, þá hefir hann rétt varða kröfu þá. Það heitir ályktarvitni. Þar skulu ekki andvitni í móti koma. Þessir menn mega eigi vitni bera: Sakaður, þjófur, meinsærismaður, eigi yngri en fimmtán vetra, fjórmenningar að frændsemi og mægðum, nema þeir sé báðum jafnskyldir. Fimmtán vetra gamall maður skal vera vitnisbær og eiga sjálfur rétt á sér ef honum verður með öfund misþyrmt, og svo skal fjárhaldsmaður hans fullu fyrir svara af hans góssi ef hann kann brotligur að verða. Rétt er að þeir menn beri vitni er verið hafa mágar manns ef þá er eigi mægð er vitni þarf að bera. Taka mega tveir við eins vitni ef sá er frumvottur er við var í fyrstu og er hann eigi fær og hafa hinir áður heyrt hans vitni, þá er það vitni jafnfullt sem þeir hafi allir við verið fyrir öndverðu. Feðgar tveir eður bræður tveir eru sem einn maður í hverju vitni nema tveir menn nefni þá til, utan þeir sé staddir við deild manna eða vígaferli. Allar þær skuldir er eiðar koma til, þá skal einn eyris synja, en tveir tveggja en þrír þriggja. En þó að fé sé meira, þá kemur eigi meiri eiður til en lýritareiður. Hvervetna þar sem menn kaupa saman að lögum, þá skal aftur ganga oftalt en fram vantalt þar til sem þeir hafast réttar tölur við.

'''3. Hér segir fjársóknir manna í héraði'''

Ef maður á fé að manni það er vottar vitu eður við er gengið, þá skal sá er skuld á að heimta krefja fjár síns við votta tvo, hvar sem hann hittir þann er gjalda á. Nú krefur maður mann fjár síns í réttan gjalddaga, þess er vottar vitu eður við er gengið, þá er vel ef hann geldur, ella stefni honum heima á fjórtán nátta fresti og krefi hann þar fjár síns. En ef hann vill þá eigi greiða, þá stefni honum þing og krefi þar enn skuldar sinnar. Nú vill hann eigi greiða, þá sekist hann tveimur aurum fyrir hverja kröfu. En þaðan af þinginu skal sækjandi nefna svo marga menn sem hann þikkist þurfa, og fara til heimiliss þess manns er skuldina átti að gjalda, og virða honum þar fé sitt og fullrétti eftir lagadómi af fé þrjóts, og eru allir bændur skyldir til þessar ferðar. Sekur er hver bóndi tveimur aurum við konung er eigi vill fara. Umboðsmaður konungs er skyldur til að fara og öðlast meður því hálfa mörk konungi til handa. En ef hann vill eigi fara, þá fellir hann með því konungs sekt. Nú standa menn fyrir og verja með oddi og eggju, þá falla þeir allir útlægir og óhelgir er fyrir standa, en hinir allir friðhelgir er til sækja og laga vilja gæta. En þó að þeir falli eigi er fyrir standa, þá er sá þó sekur þrettán mörkum við konung er skuld átti að gjalda. En hver hinna mörk er fyrir stóð með honum.

'''4. Hér greinir fjársóknir á eindöguðu fé'''

Nú er lánfé og dæmt fé og allt það fé er vitni vita eður sá gengur við er lúka á, þá skal svo sækja sem nú var mælt. En allt það fé er vitni veit að eindagað er, þá skal maður svo njóta votta sinna í eindaga sem hann hafi honum heim stefnt. Nú kemur sá eigi til er féið skyldi taka, en hinn kemur til er lúka á, þá skal hann bjóða fé í eindaga ef nökkur er sá þar kominn er um sé boðið með vottum að taka það fé. Og ef sá er þar, þá skal honum í hönd selja. En ef enginn er sá þar, þá skal sá segja féið úr sinni ábyrgð er lúka á og virða lét lögliga, og hafi síðan sjálfur og ábyrgist við sínum handvömmum þar til er sá kemur til er þá skuld á að taka að lögum, þá skal þeim í hönd selja. Eigi er maður skyldur að taka við kvikfé fyrr en sex vikur eru af sumri. Sex skynsamir menn skulu virða kvikfé allt. Nú kemur sá maður eigi til er heimta á kvikfé innan hálfs mánaðar forfallalaust, þaðan frá er goldið var lögliga, þá skal hinn hafa það kvikfé leigulaust til annarra fardaga er þá skuld á að lúka og láta laust er eigandi kemur eftir eður hans umboðsmaður. Ef maður sendir annan mann til gjalddaga fyrir sig með fé, þá er hinn eigi skyldur til við að taka, nema hann viti að sá maður hefir jafnmikið fé sem hann geldur. Og eigi er maður skyldur að greiða umboðsmanni fé, nema hann láti sverja tvau skilrík vitni það umboð áður, þar sem fé er goldið. Nú á maður fé að manni það sem eigi vitu vottar, þá skal sækjandi stefna honum heim til kvöðu og kveðja hann þar þess fjár er hann kallast eiga að honum. Hinn skal annaðhvort festa fé eður synja slíkum eiði sem fyrr segir. Nú vill verjandi hvorki eið vinna né fé festa, þá sannar hann sér skuld þá á hendur og sæki að fyrri sókn. Nú kaupast menn við og er eigi ákveðið nær gjaldast skal, þá skal gjaldast á næstum fardögum eftir.

'''5. Hér segir hvað lögauragjald er'''

Ef mæltir eru lögaurar með landsmönnum hér og þó að maður mæli svo við annan, að þú skalt mér vaðmál fá, en skilur eigi frá aðra aura, þá nítar hann eigi lögaurum ef eigi er vaðmál til. Nú er lögeyrir sex álnar vaðmáls nýtt og ónotið, tveggja álna breitt og eigi því lengra að jaðri en hrygg að muni öln í tuttugu álnum, og skal stika hvort er vill að hrygg eða jaðri, og svo kosti sem tekið er á alþingi. Að skemmra jaðri skal stika ef skakkt er. Mórent vaðmál sex álnar fyrir eyri. Geldingaklippingar sex fyrir eyri. Haustlambagærur skulu vera sex fyrir eyri. Eyrir gulls þess er stenst elding fyrir sex tigi aura. Eyrir brennds silfurs fyrir sex aura. Járnketill nýr og óeldur og vegi fjóra fjórðunga, og liggi í átta skjólur fyrir fimmtán aura. Það er katlamálsskjóla er tré er sett í lögg og tekur öðrum megin á þröm upp, tólf þumlunga meðalmanni í naglsrótum. Stæltur lér, eggelningur, og vegi átján aura, heill og stálsleginn, þeir skulu þrír fyrir tvo aura. Átta fjórðunga vætt blásturjárns fyrir fimm aura. Vætt fellujárns fyrir sex aura.

'''6. Hér segir kvikfjárlag á vor'''

Þetta er enn fjárlag svo sem lagt er dýrt á vor í því héraði. Kýr átta vetra gömul og eigi yngri en að öðrum vetri og hafi borið tvo kálfa, heil og heilspenuð, og hafi kelft um veturinn eftir Pálsmessu, eigi verri en meðalkýr, héraðræk að fardögum. Þrjú veturgömul naut við kú. Tvau tvævetur naut við kú. Kýr geldmjólk eður kvíga að fyrsta kálfi tveimur aurum verri en kýr. Uxi fjögurra vetra gamall, graður eður geldur, við kú. Uxi þrevetur tveir hlutir kúgildis og kýr geld með sama lagi. Uxi fimm vetra þriðjungur annars kúgildis. Uxi sex vetra, tveir hlutir annars kúgildis. Uxi sjau vetra fyrir kýr tvær og svo þó að ellri sé, landgenginn. Arðuruxi gamall á vor, hann er metfé. Sex ær við kú, tvær tvævetrar og fjórar gamlar, og fæði lömb sín, órotnar, loðnar og lembdar að fardögum. Sjau lambskotur við kú. Átta ær algeldar, þrevetrar og ellri við kú. Átta lambgymbrar og fæði lömb sín við kú. Átta geldingar tvævetrir við kú. Sex geldingar þrevetrir við kú. Fjögurra vetra gamall geldingur og annar tvævetur fyrir ær tvær. Hrútur tvævetur ágildur. Tólf veturgamlir sauðir við kú. Allt þetta fé skal vera gilt og í ullu. Þrevetur forustugeldingur og ellri, það er metfé. Geitur sex með kiðum og svo farið sem ám við kú, en átta algeldar við kú, þrevetrar og ellri. Sjau lambskotur við kú. Átta höðnur og fæði kið sín við kú. Átta tvævetrir hafrar við kú, fjórir kjarnhafrar en fjórir algeldir. Sex þrevetrir við kú, þrír hvorir, fjögurra vetra gamall hafur og annar tvævetur fyrir geitur tvær. Tvævetur hafur jafn geit. Ef hafrar eru ellri en nú eru taldir, það er metfé. Tólf veturgamlir geitsauðir við kú, hálft höðnur og algeldingar en hálft kjarnhafrar og geldhafrar. Hestur fjögurra vetra gamall og eigi ellri en tíu vetra, heill og lastalaus, jafn við kú. Hross með sama aldri, heilt og lastalaust, fjórðungi verra en kýr. Hestur þrevetur jafn við hross. Hross þrevett tveir hlutir kúgildis. Tvævett hross og hestur tvevetur við kú. Þrjú veturgömul hross og einn hestur í við kú. Ef maður geldur eitt hross veturgamalt fyrir þriðjung kúgildis, þá skal fylgja eyrir, þetta skulu vera meðalhross. Stóðhestur og sé verði betri fyrir vígs sakir. Geldur hestur og sé verði betri fyrir reiðar sakir og fylhross í stóði, það er allt metfé. Sýr tvævetur og ellri með níu grísum við kú. Albreitt léreft þrjár álnar fyrir tvo aura. Enskt léreft tvíelnt, tvær álnar fyrir eyri. Mörk vax fyrir eyri. Skrúðklæði ný, skorin og óskorin, hafnarvaðmál ný og ónotin. Kattaskinn ný og lambaskinn, flatsmíði nýtt, vörusmíði nýtt, teint járn, eirkatlar nýir, það er allt metfé, og þó réttgoldnir lögaurar. Allt metfé skulu virða sex skynsamir menn, þrír af hvors hendi. Þrjár átta fjórðunga vættir gamalla sauða ullar við kú. Þrjár vættir mjölvægs matar við kú. Vætt veturgamalla sauða ullar og öldungshúð þriðjungur kúgildis og bæti eyri á hvort. Tvær kýrhúðir við öldungshúð. Rétt er ef snöggvar ær eru goldnar að láta fylgja vætt ullar tuttugu ám.

'''7. Hér segir hversu öreigi skal leysa sína skuld'''

Ef öreigi á manni skuld að gjalda, sá er látið hefir peninga sína fyrir eldi eður skipsbrotum eður öðrum misfellum, sveri eineiði að hann skal lúka þá skuld þegar guð gefur honum efni til, ef eigandi heimtir, og hefir hann eigi áður við óskil kenndur verið. Nú krefur maður skuldar þann öreiga er eigi eru slík tilfelli er fyrr voru töld, varðveiti hann í gæslu og kveði þings, og láti fara lausan á þing fram og bjóði frændum hans að leysa hann undan skuld þeirri er hann á að lúka. En ef þeir vilja eigi leysa hann þá dæmi þingmenn að hann vinni af sér þar sem hann fær sér vinnu, þeim til skuldar er á. En ef hann hleypur brott, hafi refsing eftir lagadómi, nema skynsömum mönnum virðist meiri miskunnar vert og skipi þeir sem þeir vilja svara fyrir guði eftir atvikum. Um þá lausamenn sem óskil gera og skuldir eiga að gjalda, þá taki sýslumaður góss þeirra meður vitorði skilríkra bónda og lúki hverjum sína skuld ef til vinnst, ella missi hver maður sá er skuld átti að honum eftir því sem tala rennur til. Svo skal gera hver sýslumaður í sinni sýslu.

'''8. Hér segir hversu skuld skal ná eftir dauðan mann'''

Nú er sá dauður er skuldina átti að lúka, en hinn lifir er heimta á, þá kemst hann eigi til skuldar nema með vottum, því að engi skal eið sverja fyrir brjóst hins dauða. Erfingi skal þann eið sverja ef hann er fulltíða maður, ella fjárhaldsmaður hans lögligur, að eigi var sú skuld svo að hann vissi, þá sver hann fyrir sitt brjóst en eigi hins dauða. Nú stendur skuld tuttugu vetur eður lengur, þá fyrnist sú skuld fyrir vottum en hann má koma hinum til eiða ef hann vill, því að í salti liggur sök uns sækjendur duga. Engi maður skal nú ábyrgjast vitni um skuldalyktingar lengur en þrjú ár ef skuld er minni en sex hundruð. En ef skuld er meiri ábyrgist eigi lengur vitni en fimm ár.

'''9. Hér segir hverja fjársókn utanhéraðsmaður skal hafa'''

Nú kemur sá maður í hérað er þú vill sótt hafa um eitthvert mál og á engan erfingja í því héraði og var eigi þar náttina helgu, þá skal hann spyrja hann að heimili sínu og ef hann nefnir heimili sitt þá skal stefna honum þannig. Eigi skal hann segja að valdsmanns nema þar sé. En ef hann vill eigi segja, þá skal hinn lýsa undir votta og stefna honum hverjum í garð er hann vill, nema sjálfum sér, og sækja hann þar síðan. Þá er og rétt stefnt hverjum manni er stefnt er á kauprein þar er þeir keyptust við. Svo skal einhleypum manni heim stefna sem bónda þangað sem erfingi hans er innan héraðs, ella skal spyrja hann að heimili sínu, þar skal vera sem hann segir, nema hann segi að valdsmanns. Engi maður skal sök gefa á annars fé.

'''10. Hér segir hversu umboð skal taka og mál sækja að lögum'''

Nú skulu héraðssóknir standa um alþingi og sjau nætur fyrir og eftir og um langaföstu. Kristinsdómsrétt má jafnan sækja og ný verk þau er verða. Ekki má að sóknum gera á löghelgum dögum, nema stefna manni heim að eins og til lögmanns. Maður má stefna manni heimstefnu annars manns sem sjálfs síns ef hann hefir umboð til þess með vottum og svo til lögmanns. Eigi er umboð fullt að lögum nema með vottum og handsölum. Sjálfur skal hver sína sókn sækja, frjáls maður og fulltíða, ef hann er innan lands. En ef hann hefir eigi kunnáttu til eður menning, þá sæki konungs umboðsmaður honum til handa og öðlist svo þá sekt sem við liggur að lögum, og ekki framar. Ef maður fer af landi í brott, þá skal sá halda fé hans um þrjá vetur er hann hefir um það boðið með vottum að halda skyldi, og sá skal hafa sókn og vörn fyrir hann. En ef hann er lengur í brottu en þrjá vetur, þá skal sá hafa sókn hans og fjárhald er arfi er næstur og eyða öngu af. En ef hinn kemur aftur, lúki honum slíkt er hann tók og vottar vitu að hann átti. Svo skal konu sækja sem karlmann ef hon er ein fyrir sér. En hon á kost að selja hverjum er hon vill sókn sína og vörn. Eigi skal hon selja valdsmanni eður ofríkismanni þeim er við hana á. Maður má sækja hennar sök sem sína ef hon hefir honum lögligt umboð til þess fengið með vottum. Nú vill maður sækja annan mann um eitthvert mál, en honum hefir annar maður fyrr sókn á hendi, þá skal sá af láta fyrr er síðar tók til, því að eigi má hann tveimur senn svara nema það sé vælasókn við hinn gjör.

'''11. Hér segir um falskaup og lagakaup, hversu fara skal'''

Hvervetna þar sem menn kaupa jarðir eður skiptast við húsum, skipum eða öðrum gripum, þá skal kaupa meður handsölum og meður vottum tveimur eður fleirum og með heimildartökum. En öll önnur kaup þá skulu haldast ef handsöluð eru og svo öll þau er vottar vitu, ef þeir menn kaupast við er kaupum sínum eigu að ráða, nema maður seli óheimilt eður sé fals í, þá skal það kaup aftur ganga en hinn hafi andvirði sitt. Ef maður selur gull eður brennt silfur, smíðað eður ósmíðað, það er skírt skal vera og fyrir skírt var selt, það skal skírt vera. Svo og ef maður selur hunang í tunnum eður vökkum, malt eður korn í pundum, mjöl í sekkum, smjör eður salt í laupum eður nökkurn þann hlut sem í belgjum eða böndum er, það skal jafngott utan sem innan, því að engi skal öðrum selja fox né flærð. En ef sá gerir fals í er seldi, bæti rétt sinn þeim er seldi en konungi þrettán merkur, nema meira eður minna virðist að lögum. En ef hann seldi slíkt er hann keypti og vissi þó að fals var í, og vildi þó eigi úr taka, gjaldi þeim mörk er keypti en konungi sex merkur. Svo og ef maður selur klæði, léreft eður vaðmál, og allt það er fals er í, svari slíku fyrir sem áður vottar sá er seldi, nema því aðeins að hann vissi eigi að fals var í og hafi fyrir sér séttareið. Síðan hafi hver fram sinn heimildarmann þar til er til prófs kemur og svari sá fyrir fals er að lögum á fyrir að svara. Það er allt fals er skynsamir menn meta til fals. En eigi skal það sýslumaður meta né hans umboðsmaður, því að þá má virða til ágirni. Nú eru kaup handsöluð og eru eigi vitni til, syni eineiði sá er seldi eður kaup haldist.

'''12. Hér segir fyrir hverjum kaupum innsigli skulu vera'''

Öll þau skilorð sem menn gjöra í kvennagiftingum og svo ef menn kaupa jarðir, og fyrir hvert sex hundraða kaup eður meira, þá skal hvor tveggi gjöra bréf eftir kaupi sínu og skildaga, og nefna votta sína þá er við voru, stund og stað, og hafi fyrir lögmanns innsigli eður sýslumanns, eður nökkurra skilríkra manna er við voru kaup þeirra. En ef eigi fær innsigli, gjöri cirographum, og beri það vitni kaupi þeirra ef eigi eru vottar til, hvort sem það dæmist fyrir lögmanni eður öðrum réttum dómara þess máls.

'''13. Hér segir hversu menn skulu vitni bera'''

Hvert mál það er vitnað verður undir mann og svo þó að eigi sé vitnað, hvort sem heldur hefir maður séð eður heyrt á, þá skal hann bera það vitni lögliga til kvaddur af réttaranum. En ef hann vill eigi bera, þá skal sakaráberi krefja hann þess vitnisburðar. En ef hann vill þá eigi bera heldur en áður, þá er hann sekur mörk, hálft konungi en hálft þeim er sækir. Svo skal hann og bera það vitni sem hann er eigi nefndur til, að hann skal bera viðurvist sína eftir því sem framast sá hann og heyrði. Síðan dæmi lögmaður eður dómsmenn hversu fullt þeim þikkir það vitni. En sá er vitna þarf skal halda þeim kost allan.

'''14. Hér segir hversu kaup má halda eður rjúfa'''

Nú skulu haldast öll handsöluð mál þau er haldast eiga að lögum og lögbók mælir eigi í móti. Það má eigi haldast ef maður selur það öðrum er hann hefir áður öðrum selt. En ef sá hefir hönd að er síðar keypti, þá má hann halda skiladómi fyrir kaupi sínu til lögmanns úrskurðar. Nú á sá kaup að hafa er fyrri keypti ef honum fullnast vitni að skiladómi, þá er þeim kaupfox er síðar keypti, þá skal hann lýsa undir valinkunna menn. Það er kaupfox ef maður kaupir það er hinn átti ekki í er seldi, nema að þess ráði væri selt er átti. Nú skal hann hitta þann er honum seldi og heimta sitt af honum. En ef hann vill eigi honum í hönd selja, þá skal hann honum heim stefna og njóta votta sinna að hann lét að lögum laust, og krefi hann fjár síns og leggi honum rán við. En ef hann selur öðrum síðan, þá er hann sekur hálfri mörk við konung. Nú ef hann fær eigi hinum það sama kaup eður annað jafngott, þá gjaldi hann eyri af merkurkaupi hverju þeim er keypti, og þó eyri að kaup sé minna, og sé þeir þá sáttir. En sá er vísvitandi keypti það að annar hefir fyrr keypt, sekur eyri við konung fyrir merkurkaup hvert. Nú kaupir maður við útlægan mann, þá á konungur það fé er hann keypti að honum, og þó sekur sex aurum við konung eður syni meður lýritareiði að hann vissi eigi að hinn væri útlægur.

'''15. Hér segir um lögleigu á kúgildum'''

Nú af því að í þvísa landi þurfa margir menn við leigufé að hjálpast, því skal engi selja dýrra málnytukúgildi á leigu en tveimur fjórðungum smjörs eður ala fjögur lömb eftir kúgildi, og ábyrgist sem fúlgufé. En sex skynsamir menn meti hvort sá er leigði hefir til fóður eður smjör. Og ef eigi er til, gjaldi hann annan mat jafnvirðan ef hann þarf eigi úti til að kaupa, ella leysi tólf álnum vaðmáls. En sá er dýrra selur skal eigi meira hafa en lögleigu og tvígildi það sem hann aukar lögleiguna. En geldfjárkúgildi eftir samkomulagi er rétt að byggja tólf álnum vaðmáls. En af því að hver maður verður skyldur að hjálpa jafnkristnum sér afarkostalaust, allra helst er þeir taka svo mikinn ávöxt á sínu góssi, þá skulu allir skyldir að byggja sína málnytu á vor að þessi leigu þeim er þurfa og skynsömum mönnum virðast óhættir skuldunautar, utan slíkt sem hver vill hafa sjálfur að sínu búi.

'''16. Hér segir hversu leigufé skal ábyrgjast'''

Nú selur maður kýr á leigu eður annað búfé, þá skal sá ábyrgjast við öllu er hefir, nema við bráðasótt og lungnasótt, kelfing eður lambburð, aldri eður lýstur reið, og þó að alla ábyrgð skili þeim á hendur er leigir, þá skal það eigi haldast. En ef kýr eður kúgildi deyr fyrir fátækum manni, þá gjaldi hann á þrimur árum verðið eftir því sem sex skynsamir menn meta, en öngva fémissu með. Engi maður skal kú eður annað kvikfé leiga lengur en lifir, nema sjálfur hann drepi, eður þeir menn er hann á að halda orði eða eiði fyrir, eður þeir menn er hann býður um. Nú skal hann kú hafa að leigumála réttum til fardaga að öðru vori, nema þeir hafi annan máldaga á gjörvan sín í milli þá er hann tók kú. Nú er sú kýr dauð en hann átti veð í annarri, þá skal hann þá hafa fyrir sína kú, því að kýr skal í kýrstað koma jafnan. En ef sú lifir er hann á, þá skal hann þá hafa þó að sú sé ellri en lagagjald. En ef lestir eru á orðnir þó að horn brotni eður hali slitni, þá skal hann þá löstu bæta eftir lögum. Nú vill hann kú eigi lengur leiga, þá skal hann hitta þann mann er kú á ef hann er innan héraðs og bjóða honum kú við votta. En ef hann er utan héraðs, þá skal hann færa kú heim og leiða menn til að sjá og meta kú að hon er heil og hinum tæk er á, og segi þá af sína ábyrgð og veiti vörð sem sínum nautum og þiggi nyt af, og hafi það fyrir gras og gæslu og ábyrgist við handvömmum sínum einum. Nú er sá af landi farinn er kú átti og hefir manni boðið um fjárhald sitt, þá á hann honum kú að bjóða ef hann er innan héraðs en erfingja ef eigi er umboðsmaður til, ef hann vill eigi lengur leigt hafa. Svo skal fara um annað leigufé sem um kýr skilur. Nú drepur maður viljahendi leigufé utan orlof þess er á, bæti hálfri mörk fyrir kúgildi hvert eftir réttri tiltölu, hvort sem er meira eður minna, hafi það hálft konungur en hálft sá er leigufé átti og sæki sem vitafé, og hafi eigandi fullar leigur á því fé sem lifanda væri.

'''17. Hér segir við hverja fúlgufé skal ábyrgjast'''

Nú felur maður búfé sitt inni með manni að fúlgumála réttum, þá skal hann ábyrgjast við handvömmum sínum öllum. Það eru handvömm hans ef hann sveltir eða drepur, eður þeir menn sem hann skal orði eða eiði fyrir halda, og svo ef hans fjárhaldsmaður hittir eigi fyrr en önd er úr eður fellur fyrir berg og fylgir eigi féhirðir, en ef hann sýnir það fé áður húð er af flegin og fylgir höfuð, þá er það eigi handvömm hans. Það eru handvömm hans ef drukknar í brunni eður kyrkir klafi. En ef hes er í bandi og renni staur fyrir, það eru eigi handvömm hans. Það eru handvömm hans ef af megri verður dautt. Nú skal hann fæða fé til krossmessu á vorið, þá skal hann hitta þann er fé á og bjóða honum að taka við fé sínu, og sýni honum að fært er að mat sér og segi af sína ábyrgð. Nú tekur maður hross á fúlgu eður bit, þá á hann að ábyrgjast við handvömmum sínum. En það eru handvömm hans að grannar hans virða til þess og vilja það með eiði sínum sanna, nema hann segi það þá er hann tók að hann vill að öngu ábyrgjast. Nú tekur maður naut á fóður og skal hann svo ábyrgjast sem fúlgunaut. Það skal maður eigi ábyrgjast þó að kýr fái eigi kálf ef hann hefir griðung með nautum sínum.

'''18. Hér segir hvað löggild kýr er'''

Nú hefir maður kú mælta í skuld sína þá er hvorki skerði verð né leigu, þá skal sú vera eigi ellri en átta vetra og eigi yngri en að öðrum kálfi, heil og heilspenuð, og hafi kelft um veturinn eftir Pálsmessu og slík að öðru sem fyrr segir. Nú kaupir maður að manni hross eður naut eður annað búfé, þá er þess ábyrgð á er keypt hefir þegar hann fer í brott með. Kvikfé allt það er maður selur öðrum, þá skal engi svik selja né meður leynandi löstum. Það er leynandi löstur á hrossi ef það er dauft, blint, kviðdrag, vanhelti, stjarft, statt. En á öðru kvikfé ef það drekkur sig sjálft. Sá skal sverja er seldi að hann vissi eigi leynandi löstu á eður hafa sjálfur ella ef hinn finnur á fyrsta mánaði.

'''19. Hér segir ef maður kaupir ósénan grip'''

Nú kaupir maður grip ósénan að manni, þá er þess ábyrgð á er seldi þar til að þeim kemur í hönd er keypti eður þeim er hann bauð um fyrir vottum við að taka, nema þeir skili öðruvíss fyrir vottum.

'''20. Hér segir um þá gripi er eigi má skipta'''

Alla þá gripi er menn eiga saman, hvort sem það er akur eða hús eður teigar, eður aðra hluti þá er skipti má á koma, þá skal sá skipti ráða er skipta vill, sem segir í eignarskiptum. En þar sem tveir menn eður fleiri eiga einn grip saman þann er eigi fær skipti á komið, svo að eigi verði skaði að, þann er annar vill gagn af hafa, en annar órækir eður vill eigi gagn af hafa, bjóði þeim fyrst er til móts á við hann. Nú vill sá eigi kaupa, þá hluti hvor kaupa skal og leysi sá er hlýtur sem skynsamir menn meta. Nú vilja þeir eigi leysa þá seli hverjum er hann vill og lúki þeim sinn hluta verðs. Vilja þeir eigi við taka, þá hafi að ósekju þar til er hinir heimta og ábyrgist sem sitt fé. Engi skal annars selja framar en í lögum er mælt.

'''21. Hér segir um ábyrgð á lánsfé'''

Sá skal lán ábyrgjast er léð er og koma heilu heim. En ef hann vill það eigi, þá sæki sem vitafé. En það er allt vitafé er vottar vitu. Og svo allt það er dómur dæmir manni eður lögmaður segir á hendur manni meður lögligum lagaúrskurði að gjalda öðrum. Nú lér maður eður selur það er honum var léð og misfer með, þá skal eigandi heimta að hvorum sem hann vill, þeim er seldi eða hinum er keypti, og svo skal hvervetna þar sem maður selur eða lér annars eign.

'''22. Hér segir um veðgripi'''

Nú leggur maður öðrum manni veð fyrir einnhvern hlut, þá skal sá ábyrgjast veð er tekur. En ef þeir hafa gjört eindaga til nær út skal leysa, þá skal hann bjóða honum eður hans umboðsmanni í eindaga og hafa votta við. En ef sá leysir eigi út, gjöri hvort er hann vill að skynsamra manna virðingu, hafi sjálfur eður seli öðrum, hafi sá skuld sína er veð tók en hinn það sem að auk er. Nú er eigi eindagi á settur, leysi innan tólf mánaða eða fari sem fyrr skilur. Nú á maður fé að heimta að öðrum manni og tekur veð fjár síns í einshverjum grip, hvort sem það er í jörðu eður öðru fé, þá skal það veð virða. Nú selur maður veð í brott öðrum manni, þá skal sá hafa votta til veðs síns er veð átti og hafi leyst út á fyrstum tólf mánuðum ef hann er innan héraðs. En ef hann er utan héraðs, þá skal hann hafa leyst innan tólf mánaða er hann kemur í hérað, nema nauðsynjar banni þær sem í lögum eru taldar. Vitni skal hann hafa til þess að þær sé sannar, ella á hann þess máls aldri uppreist. Nú selur maður tveimur mönnum eitt veð, þá á sá veð að hafa er fyrri tók en hinum veðfox er síðar tók ef það vitu vottar.

'''23. Hér segir um skuldskeytingar lögligar'''

Nú heimtir maður skuld að manni ef hann er innan héraðs og skuldskeytir hann við annan mann, þá hefir hann lokið þeirri skuld sér af hendi ef þar eru vottar við að hinn tók þann skuldarstað, ef sá vill játa er lúka skal. En eigi er hann skyldur að gjalda öðrum en þeim er fyrst átti fé að honum, nema hann sé utan héraðs eður eigandi hafi áður heimt í réttan gjalddaga og fengið eigi, þá á sá er síðar tók þá skuld að kaupi eður gjöf og er réttur heimtandi þess fjár og eignarmaður ef hann hefir löglig vitni til að hann heimilaði honum það fé, og er hinn þá við skildur. Með handsölum skal jarðir byggja og í borgan ganga. Svo og ef maður fær manni lögligt umboð til að heimta fé sitt svo til komið sem fyrr segir, þá skal gjaldandi umboðsmanni svara og lúka það fé, en eigi eiganda, nema hann hafi með vitnum sjálfur aftur tekið af honum það umboð.

'''24. Hér segir hverjum kaupum konur eiga að ráða'''

Ómagi má engum kaupum ráða. Það skal og vita hversu miklum kaupum konur megu ráða. Bóndakona eyris kaupi á tólf mánuðum. Riddarakona tveggja aura kaupi. Lends manns kona hálfrar merkur kaupi nema bóndi hennar sendi hana til skipa að kaupa þeim báðum þarfindi, þá skulu haldast kaup hennar öll ófölsuð og það allt er hon þarf í bú að kaupa ef bóndi hennar er í brottu, hvort sem hann er innan lands eður utan. En jarðir skal hon öngvar selja. En ef kona kaupir annan veg, þá skal hann rjúfa á fyrsta mánaði forfallalaust er hann kemur heim og hann veit, ef honum þikkir hon ofkeypt hafa, ella á hann þess máls aldri uppreist.

'''25. Hér segir um verkmannakaup'''

Nú kaupir maður verk að frjálsum manni með handsölum, þá skal það allt haldast sem þeir verða ásáttir. En ef bóndi vill eigi halda mála við leigumann sinn og vísar honum úr vist, þá skal hann krefja meður votta vistar sinnar og bjóða verk sín slík sem þeir urðu ásáttir. En ef bóndi vill eigi við honum taka, þá er hann sekur hálfri mörk við konung. En hinn skal hafa kaup sitt og matarverð það sem óneytt er. Ef leigumaður vill eigi halda kaup sitt og mála við bónda, þá skal bóndi krefja hann verka slíkra sem hann handsalaði honum og bjóða honum vist með vottum. En ef hann vill það eigi, þá er vinnumaður sekur hálfri mörk við konung og á þó bóndi að heimta að honum slíkt sem hann skyldi reiða honum, en matarverð fær hann ekki því að hinn hafnaði því sjálfur. Nú tekur leigumaður á hönd sér eins manns verk og getur eigi unnið, þá skulu sex menn meta hvert leigufall það skal honum verða. Ef maður tekur vísvitandi annars vinnumann, sekur hálfri mörk við konung. Ef verkmaður liggur sjúkur þrimur náttum lengur um heyannir, en hálfan mánað utan heyanna, og meti skynsamir menn hvert leigufall það er, nema hann hafi ákvæðisverk, þá gelst eigi leiga fyrir það er óunnið er. En bóndi skal halda honum kost sem áður er skilt. En ef maður liggur lengur, þá skulu skynsamir menn meta verkatjón hans og mat þann er hann neytir, ella færi á hendur frændum. Eigi er lagakaup við verkmenn nema með vitnum og handsölum.

'''26. Hér segir um stikur og mælikeruld'''

Svo er mælt að menn skulu eigi hafa ranga stiku, pundara né mælikeruld. En sá er réttur pundari er tuttugu merkur sé í fjórðung hvern og megi á vega tvær níu fjórðunga vættir, en eigi meira, og rísi að fjórðungi. Sá er annar pundari er rísa skal að hálfri mörk og eigi meira á vega en hálfan annan fjórðung, það skal vera tungupundari. Stika skal sú vera að tvær álnar geri stiku, sem verið hefir að fornu. En þessi skulu vera mælikeruld til búnytjar og til þeirra hluta sem í keruldum skal mæla. Er það fyrst búskjóla er í liggur hálfur annar fjórðungur, það er fjórðungur er gerir að vog tuttugu merkur rúgar og hrista tysvar í keraldi og draga tré yfir. Kvenaskar eru fjórir í fjórðungi, hálfur annar kvenaskur í karlaski, skulu þessir pundarar og mælikeruld liggja á Þingvelli undir lögmanns lási, skal þar eftir hver sýslumaður rétta sína pundara og stikur og mælikeruld. En bændur í hvers þeirra sýslu marki eftir þeirra pundurum, stikum og mælikeruldum. En hver sem eitthvert í þessarri grein hefir rangt, sekist mörk við konung ef hann veit það og hafi hann mátt eftir sýslumannspundara marka eður stiku. En eigi eru allir bændur skyldir mælikeruld að eiga. Björgynjaraskur mótmarkaður skal ganga hér til lýsis og hunangs, og sá sem lögmaður lætur þar eftir gera. En hver sem í röngum aski mælir, svari fullri sekt sem lögbók vottar, en hinum fyrir skaða sinn er síns missti rangliga. Einar vogir og ein mælikeruld skulu ganga um allt land. Ef maður verður sannprófaður að því að hann stikar rangt með réttri stíku eður vegur rangt með réttum vogum eða mælir rangt með réttum mælikeruldum og verður það eyris skaði, svari slíku fyrir sem hann hefði stolið jafnmiklu.

Jónsbók/Farmannalög

2024-07-28T04:03:09Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Jónsbók}}
Hér hefur upp hinn tólfta hlut lögbókar er heitir farmannalög

'''1.'''

Sú ein er löglig fartekja en engi önnur að í hönd skal taka stýrimanni eður hans lögligum umboðsmanni og nefna vitni við, tvau eður fleiri, og segi sá til áhafnar sinnar er fari tekur en hinn til leigu er skip byggir. En ef þá skilur á um kaupmála, hafi sá sitt mál er vitni fylgir og þeir sverja svo: Vær heyrðum orð ykkur og voru þið þá sáttir og samkaupa um fartekju, svo um lest og leigu, þá er það vitni lögliga borið og að fullu far tekið eftir farmannalögum réttum.

'''2. Hér segir hversu lekt skip skal fært í kaupfarar'''

Skip það er ausa þarf þrysvar á tveimur dægrum er talt fært í allar farar, nema hásetar vili hlíta lekara skipi. En ef stýrimenn láta ausa skip um nætur á laun fyrir hásetum, þá heyrir það til svika við þá og eiga stýrimenn að bæta þann skaða allan er af því gerist, hvort er það er um fé manna eður fjör eður hvort tveggja, því að það fals á hver að bæta er sjálfur gjörði. Nú er farmur á skip kominn, föt og matur og drykkur. Hann skal eigi minni en tveir menn hafi þrjá bjórverpla með vatn og allt annað það sem til er ætlað. Og ef þá sýnist hásetum sem skip sé ofhlaðið undir þeim en stýrimenn kalla mundanghlaðið vera, þá skulu þeir nefna tvo stýrimenn af öðrum skipum ef til eru. Og ef þeir vilja því til guðs skjóta að þeir vildu fara á svo hlöðnu skipi jafnlanga leið, þá eiga hásetar eigi að vanda um þá hlöðslu fyrir stýrimanni og fari þá við svo búið. En ef stýrimönnum af öðrum skipum þikkir ofhlaðið skip, þá skulu stýrimenn af bera alla sína vöru aðra en þá er þeir höfðu ætlað sér til reiðakaups, því að skip er hvergi fært ef reiða skortir. En ef skip er þá enn ofhlaðið, þá skal sá fyrst af ganga og af bera er efst tók fari og hver að öðrum sem tekið hefir til þess er þeim þikkir mundangliga skip hlaðið er þessu máli skulu skipta og til voru nefndir. En ef stýrimenn af öðrum skipum eru eigi svo nær að þeir megi til koma, þá skal bændur til nefna þá er næstir búa og helst hafa vit til, og vanir eru í kaupferðum, að skýra þetta mál eftir því sem fyrr segir. En hverjum manni er af skipi gengur með föt sín og fé, þá eru stýrimenn skyldir að fá þeim föruneyti jafngott til þess lands sem þeir höfðu sig til ætlað. En ef það fæst eigi, þá greiði stýrimenn þeim slíkt fé sem þeir skyldu taka af þeim ef þeir færi þannig sem þeir höfðu sér fari tekið, og gjaldi aftur leigu slíka alla sem hinir höfðu áður af hendi greitt.

'''3. Hér segir um skipdráttu'''

Þá er stýrimenn vilja skip sitt fram setja eður upp, þá skal hann skera boð upp sjau náttum fyrir og svo víða bera láta sem hann þikkist þurfa. En hver sá bóndi er það boð kemur til er skyldur til að fara og húskarlar hans nema sauðamaður. En hver er eigi kemur forfallalaust er sekur tveimur aurum við konung. En ef bóndi dvelur húskarl sinn frá þessi ferð, þá svari hann þeirri sekt er við liggur. En griðmenn skulu sjálfir fá sér eyki ef þeir hafa til. En ef þeir eiga eigi til, þá skulu bændur fá þeim eyki ef þeir eiga til. Eigi eru bændur skyldir að fá griðmönnum eyki fyrr en sex vikur eru af sumri og eigi síðar en fjórar vikur lifa sumars. En þegar boð kemur, þá eru allir skyldir að fara. Ef skip er í öræfi komið þar sem firðir eru fyrir eður sund, þá er bóndi skyldur að fá þeim skip ef hann hefir til, enda eru þeir skyldir að fara þó að stýrimaður fái þeim skip. Eru og stýrimenn skyldir að ala þá menn í tvau mál er eigi megu fara tvívegis heim frá skipdrætti eður heim að kveldi. Stýrimenn eigu að gjöra hróf ef þeir vilja, svo og að skjóta hlunni og festar til að fá og um skip að búa að öllu með háseta fulltingi. Stýrimenn eigu og að ferja þá menn heim er fara eigu yfir fjörðu eður ár ófærar, ella eru þeir sekir hálfri mörk hver, hálft konungi en hálft þeim er til skipdráttar voru kvaddir og fars misstu, og hafi þó skip að ósekju og ábyrgist að öngu, þá skulu menn á festum taka er stýrimaður vill og leiti við þrysvar af öllu afli. Og ef þá gengur eigi skip upp eður út þá eru þeir allir ósekir er þar eru við þó að ekki gjöri þar meira að. Og sé menn til kvaddir í öðru sinni ef þarf. En þeirra ábyrgð er á skipi sem heima sátu lögliga til kvaddir og þó sekir sem fyrr vottar.

'''4. Hér segir um skipleigur'''

Á þeim degi er stýrimaður vill út leggja þá skulu allir skiparar til koma forfallalaust. En það eru forföll sem lög votta. En þegar þar kemur skutstafn sem áður var framstafn og horfir skip á leið, þá á stýrimaður skipleigur allar nema hann vili betur gjört hafa, hvað sem af skipi verður síðan, nema þau skip setist hér upp sem til Noregs ætla, þá skulu þeir bíða byrjar til Maríumessu síðarri, því að héðan skal eigi síðar sigla. Nú þó að skip setist þá upp, þá skal öllum víst far að vori þeim er tekið hafa fyrir þá leigu er þeir greiddu fyrra sumarið. Deyja og nökkurir þeir sem sér hafa fari tekið eða fara eigi, þá eignast stýrimaður þá leigu alla er þeir skyldu hið fyrra sumarið greitt hafa. Engi íslenskur maður skal héðan fara með minna fé en hann hafi til tíu hundraða, sekur mörk við konung sá er við þeim tekur en annarri mörk sá er fari tók, nema hann þjóni eða fari til skóla eða fari fyrir nökkura nauðsyn, þá er rétt að flytja þó að alllítið fé hafi.

'''5. Hér segir hver uppsát skipa skulu vera'''

Þar skulu menn til hafna halda sem skipauppsát eru fyrir ef þeir megu komast. Þar eiga þeir að grafa fyrir hlunni og gera hróf og hlaða vegg fyrir skip sitt, vatns að neyta og haga, og svo þeir menn er þangað koma til kaupa við þá, nema þeir sé lengur en þrjár nætur þar með eyki sína, þá bæti landnámi þeir er til kaupa koma. Öngvan toll skulu kaupmenn greiða fyrir þetta.

'''6. Hér segir um sekt stýrimanns ef hann villir fartekju'''

Ef menn taka sér fari af stýrimanni og segir hann sitt hverjum hvert hann vill farið hafa. Nú þar sem leið skilur og vill hver þannig fara sem sér tók fari og hefst upp þræta með þeim, þá skulu þeir sitt mál hafa er fleiri eru þó að einum auki. En stýrimaður skal öngu um ráða. En ef hvorir verða jafnmargir, þá skulu þeir bera hluti í skaut og hluta, og skulu þeir ráða er hlutur fylgir. Nú vilja þeir af skipi ganga er lygi var fyrir borin og lausungarorð, þá skal stýrimaður gjalda mörk hverjum þeirra er af gengur skipi og skipleigur þær umfram er hann tók af þeim. En hinum sem eftir eru á skipi skal hann fá svo marga menn að þeir sé vel liðfærir og halda þá með sínum kosti þangað til kaupstaðar sem þeir hafa sér fari tekið.

'''7. Hér segir um áhöfn stýrimanna'''

Einn skal vera stýrimaður á skipi hverju, nema á Íslandsförum, þar mega fleiri vera. Stýrimaður skal þriðjungi meiri lest hafa en hásetar og þó ekki meira upp leggja en hásetar, fyrir því að hann á þriðjung að hafa til reiðakaups sér ef hann þarf. Það eiga allir hásetar að flytja. Því skal hlaða í klofarúmi. Stýrimaður skal leiðsögumann til fá en allir túlk. Allar lestir skulu jafnstórar vera að fullu fari, nema sumum hásetum sé skild meiri lest en sumum minni. Svo skal hver maður hafa margra punda þunga í lest sína og svo mikla vöru sem hann hefir sér fari undir tekið og leigu fyrir fest. Hver maður skal húðir fá yfir vöru sína svo að jafnmargir sekkir skulu vera undir jafnmikilli húð.

'''8. Hér segir um skipanarrof háseta'''

Ef háseti rýfur skipan undir stýrimanni og verður hann að því vitnissannur. Rýfur hann innan lands, þá er hann sekur mörk við stýrimann fyrir lest hverja er hann ber af. En ef hann rýfur skipan undir stýrimanni í Danmörk eða í Gautlandi eða Svíþjóð, gjaldi tvær merkur, aðra konungi en aðra stýrimanni fyrir lest hverja er af berst. En ef maður rýfur skipan í Gotlandi eður Smálandi eða sunnar á Saxlandi, sekur fjórum mörkum, hálft konungi en hálft stýrimanni. Rýfur hann skipan í Englandi eður Skotlandi, Orkneyjum eður Dyflinni, Færeyjum eður Hjaltlandi, gjaldi átta merkur, hálft konungi en hálft stýrimanni. Nú rýfur maður skipan á Grænlandi eða hér á Íslandi sjá er útlenskur er eður austur í Görðum, sekur átta örtögum og þrettán mörkum silfurs, hálft konungi en hálft stýrimanni. Nú heitir þegar skipan rofin er skipari kemur eigi til skips með varning sinn í þær stefnur er aðrir skiparar koma og stýrimaður gjörir ráð fyrir, og hafa slík lög öll í heimferð sem þeir höfðu í heimanferð og skip í allra þeirra ábyrgð þar til sem upp er sett, nema stýrimaður vili betur gjört hafa.

'''9. Hér segir hversu lengi bíða skal háseta og stýrimanns'''

Nú kemur byr á, þá skulu hásetar bíða stýrimanns síns um þrjú sjóvarföll en síðan megu þeir fara hvert er þeir vilja að ósekju. Nú kemur byr á og er háseti genginn frá skipi utan leyfi stýrimanns og háseta, þá skulu þeir bíða hans tvau sjóvarföll, þá megu þeir fara að ósekju. Nú gengur háseti frá skipi og kemur byr á, þá skulu þrír menn ganga á land upp og skal einn þeirra standa við bryggjusporð og annar upp frá honum en hinn þriði lengst upp, svo að hver megi heyra annars kall og æpi þrysvar sinnum, og gangi síðan til skips. En ef hann kemur þá eigi, þá mega þeir fara að ósekju ef hann er á kristnu landi staddur. En ef hann er á heiðnu landi, þá skal bíða hans tvau sjóvarföll ef þeim er óhætt fyrir heiðnum mönnum. Nú stendur maður eftir í byggðri ey, þá skulu þeir leiga honum far til meginlands með fé hans. En ef hann stendur eftir í óbyggðri eyju, þá skal leggja honum upp sjau nátta vist og eldfæri, bát og bolexi og hversdagsskikkju. Nú stendur maður eftir en mötunautar hans bjóða mann á lest hans og hafa við það votta. En stýrimaður og hásetar kveðast eigi þurfa, þá frjálsar það fé hans við stýrimann og háseta, hvað sem í hverigu gjörist. Nú koma hermenn að þeim og kemur eitthvert hervopn innanborðs af ófriði og verða menn sárir eður drepnir, og hafa þeir eigi boðið mann á lest hans er eftir stóð, þá hefir hann fyrirgjört hverjum peningi fjár síns þeim er hann átti þar í skipi. Nú fara menn frá skipi með ráði stýrimanns og háseta og kemur ófriður að þeim, þá hafi þó fé sitt þeir er fjarri voru staddir ef hinir fá varið er á skipi voru.

'''10. Hér segir hversu kasta skal ef menn hitta í storma'''

Ef menn hitta í storma eður volk eða þann vanda að þeir þurfa að létta skip sitt, þá skal öllum yfirburð fyrst kasta. En ef meira þarf fyrir borð að kasta, þá skal því fyrst kasta er þungast er og féminnst, hver sem þann varning á ef honum má ná, og skulu allir þeir sem innanborðs eru gjalda þeim verð fyrir er átti, svo mikið sem þeir mætti fyrir fá í þeim kaupstað er þá koma þeir til, svo að allra þeirra skaði verði jafnmikill að jöfnu fé, því að eftir fjármegni skal fé kasta en eigi eftir mannmergð eður lestatali. En ef þeir koma meður heilum búlka til kaupstaðar og hafa öngu kastað, þá skal svo yfirburð skipta að jafnt skulu allir af hafa, jafnt stýrimenn sem aðrir hásetar, nema þeir skulu meiri skipleigu hafa fyrir þá lest en fyrir aðrar þær er þeim voru vegnar út í skip, svo margar sem þær verða. En það er yfirburður er þá liggur eftir er hver hefir vegið sína lest fulla.

'''11. Hér segir sektir þeirra er eigi vilja skipi fylgja eftir'''

Ef menn hitta í volk eður þann vanda að þeir lesta skip sitt svo mjög að farm þarf af að bera, og er þó bætanda, þá skulu allir hásetar bíða hálfan mánað virka daga. En ef nökkurir skiljast fyrri við skip en nú er skilt, fyrir utan ráð og leyfi stýrimanns, þá eru þeir sekir þrettán mörkum við konung og stýrimenn er fyrst rjúfa skipan. En hver hinna mörk er síðan gengur af, þar til er þeir eru svo fámennir að skip er ófært eftir fyrir liðleysis sakir. En þeir eru ekki sekir er síðar ganga af. En ef skip brýtur í spón og eru menn á friðlandi, þá skilist menn eigi fyrri við en reiða er borgið þeim er þá má ná og svo skiphræi.

'''12. Hér segir sektir þeirra er eigi vilja bjarga skipbrotsmönnum'''

Hvervetna þar sem menn brjóta skip sitt og þikkjast eigi sjálfir fá borgið sér, þá skeri þeir boð upp þeim er næstir búa, svo mörgum sem þeir þikkjast þurfa með eykjum sínum þeim er því megu við koma. Þeir skulu hafa sex aura fyrir lest hverja er þeir vinna upp og kost til fæðu sér umfram. Þeir eiga og að bjarga skipi og reiða fyrir jafnaðarleigu. En hver er eigi kemur eftir boði forfallalaust er sekur sex aurum, hálft konungi en hálft skipbrotsmönnum.

'''13. Hér segir um fartekju ef háseti byggir sitt far'''

Ef maður leigir eins punds far að háseta og byggir hann að lögum, og æ meðan hann á eins punds rúm innanborðs, þá á sá það er leigði. En ef maður leigir tveggja punda far að háseta og svo þó að fleiri sé, þá á hann slíkt að hafa sem hann keypti af hinum, hvort sem það er far hans eða færing eður annað fé, það er sá á er seldi, æ meðan sá á til. En ef háseti vill eigi fara þar sem hann tók sér fari og hefir ekki áður á skip borið, þá skal hann greiða stýrimanni slíka leigu sem hann festi honum og færi þangað sem hann hafði fari tekið. En ef stýrimaður rýfur skipan undir háseta, þá svari hann slíku fyrir við háseta sem háseti ætti við stýrimann ef hann hefði slíkt við hann rofið. Nú tekur maður sér fari og ber áhöfn sína á skip, og ber þær nauðsynjar til að honum er sýnn fjárskaði í ef hann fer, þá fái hann stýrimanni annan háseta jafngóðan í stað sinn og jafnmikla lest og leigu. En ef hann fær öngvan, þá fari hann sjálfur eður svari slíku fyrir sem fyrr segir, nema stýrimaður lofi honum.

'''14. Hér segir hversu menn skulu sættast þeir sem í kaupferðum berjast'''

Ef menn berjast í kaupferðum og sættast þar eftir ráði stýrimanns og háseta, þá á hvorgi að rjúfa þá sætt, en Noregs konungur á sekt þá sem við liggur og sæki sá konungs umboðsmaður sem þar hefir lén, er þeir rjúfa búlka sinn og bera af skipi. En ef Noregs konungs menn berjast eður gjöra önnur þau verk er sekt liggur við í Danmörk eða í öðrum löndum, og bæta þeir þeim konungs umboðsmönnum er þar hafa lén yfir, þá eru þeir ósekir við Noregs konung er þeir koma heim, ef þeir hafa til þess tveggja manna vitni að þeir bættu þar slíkt er þeir brutu, ef þeir hafa við útlenskan mann átt. En ef Norðmenn berjast sín í milli, bæti Noregs konungi friðbrot er þeir koma heim, því að á hans þegni var unnið, og sjái því meir viður sundurþykki síðan sín í milli.

'''15. Hér segir um hafnarrán, hversu fara skal'''

Sá á höfn er rær, en hinn lægi er fyrstur kemur landfestum um festarhæl. Ef maður rænir mann höfn, þá sekist hver þeirra mörk er á því skipi er, jafnt stýrimaður sem hásetar, þá sekt á hálfa konungur en hálfa þeir er hafnarrán var veitt, og skipti að mannmergð. Það heitir hafnarrán er maður höggur eður leysir festar manns eður bægir þeim úr lægi er áður lágu fyrir. Nú eru margir menn á skipi saman þeir er síðar koma og búa eigi allir um eitt lyndi, og segja sumir svo að eigi mundi að róið ef þeir réði, þá syni með einseiði vilja síns hver þeirra og sé þá saklausir. En ef þeir vilja eigi gjalda er hafnarrán veittu þá sekt er við liggur, sæki sem vitafé, þar sem þeir rjúfa búlka sinn til uppskipanar.

'''16. Hér greinir hvað hafnarrán er'''

Það heitir hafnarrán ef menn sigla í akkerislægi í höfn og sigla aðrir eftir svo nær að eigi er skipi hinna svifrúm. Nú tala þeir um er fyrri komu til hafnar og biðja hina brott leggja er síðar komu, svo að skip þeirra hafi svifrúm og eigi liggi skip á strengjum þeirra. Nú vilja þeir eigi í brott leggja, þá er það hafnarrán, svo og ef skip brýtur undir þeim, þá liggur hér við þetta hafnarrán slíkt sem hið fyrra. Ef þeir brjóta skip undir mönnum er síðar koma, hvort er þeir brjóta í akkerissæti eður landfestum eða gjöra reiðaspell, þá skulu þeir bæta sem vert er og öfundarbót með eftir lagadómi. Ef maður höggur skýlihögg á hafskip manns og hvatki sem hann meiðir að skipinu eða reiða eður viðum, bæti spell sem vert er og öfundarbót með eftir lagadómi. En ef þeir vilja eigi bæta, þá liggur hin sama sök við sem áður var nefnd.

'''17. Hér segir sekt þess er bát tekur utan orlof'''

Nú skal stýrimaður báti ráða og ef þeir liggja um akkeri, þá skal hann láta flytja háseta til lands eitt sinn um dag og út aftur, en matsveina þrysvar, eitt sinn að taka vatn en tysvar að matbúa. Sá skal bát festa er síðast gengur úr báti. En bátfestur skal taka fram að búlkabrún þá er bátur er heimtur að skipi. Nú ef brestur úr borði eður barði eður brestur röng eður viðjar slitna eður bátfestur, þá ábyrgist stýrimaður sjálfur bát sinn og fái hásetum annan bát, ella ábyrgist allt það er á skipi er, ef nökkuð kann að bresta fyrir bátleysis sakir. En ef knútur losnar, gjaldi sá bát er þann knút knýtti ef eigi kemur aftur eður fái annan bát. En ef hann vill eigi ábyrgjast bát, þá sæki stýrimaður sem vitafé. En ef nökkur tekur bát að óvilja stýrimanns, þá lýsi hann ráni undir tvo votta á hendur honum, þá er hann sekur hálfri mörk við stýrimann. En ef hann tekur bát leyfislaust og rær í brott svo langt að leita þarf, þá er hann sekur mörk við stýrimann og færi jafngóðan aftur bát sem hann tók. En ef nökkuð grandar skipi fyrir bátleysis sakir meðan bátur er í brottu, þá er hann sekur þrettán mörkum, hálft konungi en hálft stýrimanni, ef í spán brýtur, og bæti skaða allan eftir því sem menn meta. En ef skip er bætanda, þá láti sá bæta er báti röri í brott og gjaldi sex merkur, hálft konungi en hálft stýrimanni. En fyrir mann hvern er týnist fyrir bátleysis sakir, gjaldi sá er báti röri í brott slíkt þegngildi og slíkar bætur sem konungs umboðsmaður leggur til með bestu manna ráði.

'''18. Hér segir um þrábeiting, hversu fara skal'''

Ef menn sigla með landi fram í samfloti, þá skulu þeir vægja er ytri sigla svo að eigi bægi hinum að landi er nærri sigla. Ef menn beita þrábeiting og sigla hinir á veður þeim og bægja þeim að bergi eður boða eða nesi, og lestist skip þeirra fyrir þá sök eða brýtur í spán, bæti hann spell er hinum bægði af leið að landi eftir því sem sex skynsamir menn meta og öfundarbót með eftir lagadómi. En ef menn beita þrábeiting og ber þá að boðum er á hlé sigla, og vilja þeir heldur á þá sigla en í boða brjóta. Nú ef skip þeirra brotnar eður reiði slitnar er á veður sigldu og eigi vildu vægja, þá koma þar öngvar bætur fyrir, því að hinum var ærin nauðsyn til. Nú sigla menn til mjóra sunda með miklu samfloti, þá skulu þeir sigling minnka er síðar sigla, þar hver sem staddur er, svo að öngum verði farartálmi að. Minnka skal sigling meður hálsan og heflaskurð, heldur skal niður leggja en á aðra sigla.

'''19. Hér segir ef menn sigla eða róa á menn'''

Ef menn sigla á aðra nauðsynjalaust, hvort sem þeir sigla til hafna eður með hafi eða með landi, og gera þeim mönnum spellvirki, í hverju sem það verður, þá bæti sem sex skynsamir menn meta, nema menn rói fyrir barð þeim. En ef maður siglir upp á mann og brýtur skip hans svo að eigi er bætanda, bæti skip sem menn meta og svo farm allan þann sem á er, og öfundarbót með eftir lagadómi, hverjum sem skaði var gjör og á var ef hann braut að vild sinni. En ef voðaverk verður, þá sanni með eineiði og falli þá niður öfundarbót. Engi maður skal á annan róa heldur en sigla eður það gjöra sem öðrum er skaði að. En ef hann rær þá liggur hin sama sekt við og áður var sögð.

'''20. Hér segir hver lægi á eður höfn í bryggjulægi'''

Nú leggur maður úr lægi og fer örinda sinna og lætur bryggju eftir liggja, þá á sá lægi þegar hann kemur til er bryggju lét eftir liggja. Ef menn leggja samflot sitt saman að farmannalögum réttum, þá skal engi frá öðrum sigla lengra en sjá megi ás á borði. En ef þeir sigla lengra, gjaldi mörk þeim er frá var siglt, jafnt stýrimaður sem hásetar. En þær eru nauðsynjar ef skipsháski liggur við, fjörs eður fjár. En ef þessar nauðsynjar liggja við, þá má sektalaust frá sigla ef hinir vilja það sverja er í samfloti voru með þeim aðrir. En ef öngir eru aðrir til, þá sanni sögu sína með lýritareiði og sé sýknir saka. En ef eiður fellur, gjaldi sem fyrr segir.

'''21. Hér segir hver það akkeri skal eiga er finnst'''

Ef menn draga upp akkeri með sínu akkeri og fylgir hvorki strengur né hnakkmiði, þá á stýrimaður það hálft en hásetar hálft, nema nökkur maður kenni sér og kalli til með tveggja manna vitnisburð, og leysi út af þeim er fundu með hálfvirði, þá er vitna er notið. Lýsa skal fundi hverjum samdægriss fyrir vottum ef menn liggja þar sem byggt er. En ef eigi er svo lýst, þá má sá þjófssök á gefa er á. En ef maður dregur upp akkeri með sókn eður kafar til og kemur reipi í hring, þá leysi af honum með hálfvirði. En ef eigandi kemur eigi til eður hans umboðsmaður, þá eiga þeir akkeri er upp drógu.

'''22. Hér segir hversu kaupmenn skulu félag leggja'''

Nú leggja menn félag sitt saman, þá skulu það vottar vita, það félag má við öngvan auka sektalaust nema hinn lofi. En ef hann eykur, þá skal sá er fyrri lagði félag taka mörk silfurs í Noregi af óskiptu, en hundrað á Íslandi, og eigi skal hann fara lengra nauðsynjalaust en skilt var, nema hann vili ábyrgjast við hann hvern pening, og eigi skal hann höggva í brott það félag né ljósta, og eigi legorðssakir af gjalda, og öngar aðrar óskuldir eður afneyslur, nema beggja sé vili til. En ef þeir skipta fé sínu og félagi, þá leggi hann fram slíkt fé er hann vill og mæli svo: Hér er nú allur ávöxtur og innstæða er við eigum báðir saman, og sveri síðan eineiði að, og slíkan klæðnað skal hann hafa þá er þeir skipta félagi sínu sem þá hafði hann er þeir lögðu saman og eigi verra. Nú leggja menn hjáfélag, þá skal sá er við tekur klæðast af sínu fé en ekki af hins fé taka er hjáfélag lagði við hann, nema skipleigu og uppburð og útburð fyrir það er í hjáfélag var lagt, það skal hann ábyrgjast sem sitt fé. En hálfan ávöxt skal hvor þeirra hafa. En sá innstæðueyri sinn fyrst af er hjáfélag lagði. Nú skilja þeir sem þeir verða ásáttir hvert hann skal með fara. En ef hann flytur það eður færir á annan veg, þá ábyrgist hann það fé að öllu. En ef hann hittir í harða kaupstefnu og fær eigi svo dýrt selt sem virt var í hendur honum, þá skal hann heim fara og færa þeim fé sitt er á. En ef hann selur ódýrra, þá skal það þess skaði er með fer en eigi þess er fé á.

'''23. Hér segir hversu félagsfé skal skipta'''

Nú leggja menn félag sitt saman og verja úr einum sjóði, og bera föt sín á skip og fara þangað sem þeir tóku fari. Nú leggst annar sjúkur og gerist hættur við dauða, þá skal félagi hans ganga til stýrimanns og háseta og biðja þá ganga til hins sjúka manns. Þá skal hann segja til fjár síns og til félags þeirra. Nú ef hann andast síðan, þá skulu þeir vitnismenn er þá eru þar viðstaddir ef nökkur verður tortryggð þar á, og skal fé virða þegar á land kemur og skal sá virt taka er við tekur og færa framleiðis sér til ávaxtar, ef hann flytur innstæðueyri til arfa rétts eða hans umboðsmanns. Nú kemur hann eigi þeim vottum að sér er fé virðu, þá auki hann vitni sín með þeim mönnum er þangað fara sem arfi situr fyrir. Nú andast félagi hans síðan búlki var bundinn og áður en þeir sé á ferð komnir, þá skal hann setja mann á lest hans þann er upp haldi róðri og austri, tjaldan og öllum kostnaði af fé hins dauða. En ekki á hann fleira af að hafa nema erfingi lofi honum.

'''24. Hér segir um varðhald og austurmál'''

Nú ef þeir eru á leið komnir og þurfa þeir varðhalds við og varhygðar, eigi síður um daga en um nætur, þá skulu þeir bergvörð halda og hefja í stafni fram, og fara aftur eftir skipi á stjórnborða og fara fram eftir skipi á bakborða. Hafnaraustur skal hefja aftur á búlkabrún á bakborða og fara fram eftir skipi, og fari svo aftur á stjórnborða. Siglingaraustur og rávörður á að hefjast hjá siglu á bakborða og fara fram eftir skipi og svo aftur á stjórnborða. Þau embætti eru nú töld í farmannalögum er vera eigu á hverju löglöngu skipi. En það er löglangt skip er sessum má telja eður áhöfnum skipa.

'''25. Hér segir um skipti á skipum'''

Ef menn eigu hafskip saman og vilja sumir fara en sumir eigi, þá skal sá er fara vill stefna þeim öllum til skips er í móti eigu, svo löngu fyrir að um lið megi sýsla, og fara svo að þessu skipti sem segir í jarðaskiptum og um aðra gripi fer í kaupabelki. En ef þeir menn eiga hafskip saman er hvorgi hefir kost til að kaupa, og vilja eigi aðrir kaupa, haldi sá til gagns er vill og greiði þeim sinn hluta skipleigu er til móts eigu við hann, og taki af henni það er hann þurfti til kostnaðar að hafa á hans hluta. Svo skal og fara ef menn eigu minni skip saman en hafskip og vill annar halda til fiskjar eður fengjar skipinu en annar vill eigi, þá skal svo um það skip fara sem fyrr segir um hafskip. Hvervetna þar sem menn skulu skipta með mönnum einshverjum grip eður virða, þar sem þeir eru að lögum til kvaddir, þá skulu þeir jafnan til skipta koma fyrir miðjan dag eður virðingar, ella sekur tveimur aurum, hálft konungi en hálft þeim er virðingar kvaddi lögliga, nema nauðsyn banni. En um skipreiða allan og vatnskeruld er þeir áttu báðir saman með skipinu, þá skulu skynsamir menn meta og skal það allt skipi fylgja. Nú vill hvor tveggi halda skipinu til fiskjar eður fengjar, og á sinn veg hvor, þá skal svo að fara sá er eign vill skilja um skipið við annan sem áður vottar, fyrir utan það að þá skulu skynsamir menn hluta, hvor þeirra hafa skal skip eður verð ef þeir verða eigi sjálfir ásáttir. Og ef annar heldur skipinu til fiskjar eður fengjar, svo að annar veit eigi eður er eigi að spurður, þá ábyrgist sá skip er hefir eður hafa lætur, en hinn hafi þó fullan hlut af sínum hluta skipsins er öngu réð fyrir eður leigu slíka sem skynsamir menn meta, ef skipið er undir farma lagt. En ef beggja þeirra ráð voru til í fyrstu, þá ábyrgist hvor að þeim hluta skipið sem hlut hefir af því tekið. En ef eigi gelst þeim verð fyrir skipið er hafa á, þá sæki sem vitafé. En ef menn eiga vatnbáta saman eður þau skip er svo eru vond að eigi eru sjófær til fiskjar að halda, og vilja þeir þó skilja eign með sér, þá skal svo að þessu skipti fara að öllu sem fyrr segir um meira skip. Ef maður setur fram hafskip manns og svo þó að annar maður eigi með honum, að óvilja þess er á með honum skipið, og svo ef hann fer í brott með, svo og ef maður höggur skýlihögg á annars manns skip og hvað er hann meiðir að skipinu, reiða þess eður viðum, svari slíku fyrir sem sex skynsamir menn dæma, lögliga til nefndir, og hvervetna þar sem maður gjörir öðrum manni fjárskaða með heift og öfund, bæti sá fullrétti eftir dómi er gjörir og fjárskaða með ef vitni eru til. Það er allt fullréttisskaði er menn meta til hálfrar merkur. En ef minni er, þá er öfundarbót eftir dómi þeim er skaðinn var gjör. Réttari skal jafnan nefna menn til dóms ef lögmaður er eigi nær. Nú dylur hinn en eigi eru vitni til, syni lýritareiði hinum meira fyrir fullréttisskaða. En ef eiður fellur, gjaldi slíkt sem áður var talt. En ef verr tekst en hann vill, gjaldi skaða sektalaust innan sjau nátta þeim er fé átti.

'''26. Hér segir um farargreiða skipamanna'''

Nú ferja menn farma fyrir land fram eða úr úteyjum. En það er farmur er skip er hálfhlaðið eður meir, þá eru þeim allar hafnir jafnheimilar ef þeir eru eigi meir en þrjár nætur í sömu höfn að veðri færu. Nú eru þeir lengur og eigi veðurfastir, þá bæti landnámi landsdrottni. Rétt er að þeir sé í sömu höfn meðan þeir þurfu að þurrka eður selja varning sinn eða feng, eður færa á land góss sitt til hirslu. Nú brýtur maður skip sitt þá er hann fer með landi fram, árar eður annan tréreiða, þá taki sér við af annars reka svo að hann sé birgur og leggi verð eftir með vitnum eftir skynsamra manna virðingu, ef til eru, að þess bónda er næstur býr reka þeim er viður var á.

'''27. Hér segir um ábyrgð skipa og fengjar'''

Ef maður dregur upp skip sitt þar er hann á eigi uppsát og hefur skip upp og lýstur við annars skip, þá á sá að ábyrgjast bæði er upp dró þar er hann átti eigi uppsát. Nú hefur þess skip upp er uppsát átti og lýstur því við þess skip er eigi átti uppsát og brýtur, þá ábyrgist hvor sitt skip. Nú eigu þeir báðir uppsát eður hvorgi þeirra, þá ábyrgist sá bæði skipin ef annað lestist af öðru er það festi er upp tók. En ef bæði hefur senn upp og lýstur á lofti saman, þá ábyrgist hvor sitt skip. Nú dregur maður við upp þar í hjá sem skip standa, þá skal maður svo festa viðinn að eigi taki veður upp. En ef veður tekur við upp og meiðir skip eður reiða, þá ábyrgist sá skip er viðinn átti að festa. Ef maður ber fé sitt eður feng á land og hefur það upp veður og brýtur með skip manna, þá ábyrgist sá skip er það bar upp er spell varð að. Nú dregur maður föng sín á annars land, þar sem eigi standa skip fyrir, og eigi veit hann von til skipa uppsáta, og draga menn þar skip upp síðan, þá ábyrgist hann það eigi þó að viður hans eður föng brjóti skip. Ef við manns eður feng hefur upp fyrir veðurs sökum og kastar á annars manns við eða feng eður hús svo að þar meiðist af, þá ábyrgist sá það er að sköðum verður er við eða feng átti að festa, og skal það svo fara sem um skip skilur. Nú fara menn með landi fram eður með eyjum og setja upp skip sitt í tóft eða naust og kemur sá til síðan er á með skip sitt og vill þar upp draga, þá skulu þeir út draga er eigi áttu uppsát. Nú vilja þeir eigi út draga, þá bæti fullu landnámi þeim er uppsát á, slíku sem hann er maður til, og ábyrgist sjálfur skip sitt að öllu þó að hann dragi út. Rétt er honum að festa skip sitt með torfi og grjóti og vinni það á landi hins þar er hvorki spilli akri né eng, og inni þeim fyrir skaða sinn er þá jörð á. Eigi viljum vær að mikil skreið flytist héðan af landinu meðan hallæri er.

Jónsbók/Erfðatal

2024-07-28T03:30:24Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Jónsbók}}
Hér hefur almenniligt erfðatal og segir hversu börn skilgetin taka arf eftir föður og móður

'''1.'''

Sú er hin fyrsta erfð er börn skilgetin taka arf eftir föður sinn og móður skilfengna að guðs lögum og manna, og sá sonarson er hann er skilgetinn og svo faðir hans, nema faðir hans hafi áður haft allan sinn hlut af arfi og tekur þá sonarson arf fyrr en í aðra erfð gangi. En svo skal fé skipta eftir föður og móður að tvær dætur skulu taka jafnt við einn son og slíkan hlut skal taka sonarson af arfi sem dóttir ef hann er til. Nú er einn son og ein dóttir, þá tekur hon þriðjung en hann tvo hluti. En ef faðir á jarðir eftir þá skulu synir snúast til höfuðbóla en dætur til útjarða eður lausafjár, ef eigi eru jarðir til, og skal hinn ellsti einn eignast höfuðból ef hinum hlotnast aðrar jarðir jafngóðar í sinn hlut að löglegri virðingu. En sonarson í sinn hlut þær jarðir sem faðir hans stóð til, þar til er hann hefur jafnt móti dóttur, en þau óðul sem meiri eru og faðir hans stóð til þá leysi hann ef hann vill af föðurbræðrum sínum fimmta hlut minna en verð eru. En eigi skal hann fyrr leysa af föðurbræðrum sínum en föðurfaðir hans er andaður, nema föðurfaðir verði ómagi barna sinna. En ef faðir missir sonar síns eður dóttur eður sonarsonar, þá tekur hann arf eftir þau ef þau eiga eigi skilgetin börn eftir sig, og þá tekur barn arf eftir föður sinn og aðra menn að það sé getið en eigi fætt ef það kemur með lífi í ljós og verður skírt. Slíkt fé sem móðir leggur til barna sinna og andast þau barnlaus þá erfir hún það allt eftir þau. En ef móðir er önduð, þá eigi börn hennar skilgetin að taka það fé fyrr en faðir. Nú er dóttir legin í föðurgarði eður bróður, þá á hún hvorki að taka arf eftir föður né móður, utan hafi slíka miskunn sem faðir vill gjört hafa eður bróðir ef eigi er faðir til. Nú er eigi son til arfs en til sé sonarson svo til kominn sem fyrr segir og sú dóttir sem eigi er legin, þá taki sú er í föðurgarði eður bróður var legin hálfu minna en hvort hinna. En ef enginn þeirra er til sem áður eru taldir, þá taki hún svo allan arf sem mál hennar væri óspellað. Hvervetna þar sem félag er hjóna í millum, þá skal gifting dætra og heimanfylgja greiðast af beggja þeirra fé eftir því sem félag þeirra var gjört. En ef eigi er félag hjóna í millum, þá skal eftir fjármagni hvort þeirra leggja til barna sinna. Eigi á faðir eður móðir að kvonga son sinn eður gifta dóttur sína með meira fé en slíkt komi þá á hvers hluta þeirra sem eftir eru ef þá væri erfðinni skipt, utan þeir lofi sem næstir standa arfi. En ef meira er heiman gefið þá jafnist það þá er arfur tæmist æ meðan arfur vinnst. En ef arfur vinnst eigi til leggi aftur til jafnaðar hver sem meira hafði en lög votta. Svo er staðfest að þar sem maður festir sér mey eður konu að guðs lögum og beggja þeirra samþykki, þá eru þau börn öll sem hann á með þeirri konu löglega til arfs komin, hvort sem þau eru getin fyrir festing eður eftir, utan þau sem í hórdómi hafa getin verið. En sú ein er lögleg festing eftir því sem forn lög votta, en engi önnur, er maður tekur í hönd mey eður konu að nærveröndum skilríkum vitnum og festir hann hana með þeim orðum sem þar tilheyra. En hverir sem annan veg binda sinn hjúskap þá skulu þeirra börn eigi lögleg til arfs vera.

'''2. Hér hefur upp aðra erfð'''

Sú er önnur erfð er tekur ættleiðingur sá er með lögum er til arfs kominn og leiddur, sonarson skilgetinn þó að faðir hans sé eigi skilgetinn og sonardóttir skilgetin ef faðir hennar er skilgetinn, og dótturson skilgetinn ef móðir hans er skilgetin, sinn þriðjung hver þeirra bæði í landi og lausum eyri. En þó að sonardóttir sé ein en þeir margir, þá tekur hún þó fullan hlut viður þá. Nú þó að þeirra einn sé til en þau mörg, þá tekur hann og fullan hlut þótt að fleiri sé í ættkvíslinni annarri. En ef eitt er þessara til þá tekur það þann arf allan. Svo og er nú staðfest að ættleiðingson skilgetinn tekur næst eftir ættleiðing þann arf sem ættleiðingur var til leiddur að lögum ef hann er andaður. Svo er og skipað þó að sonarsynir sé tveir eða fleiri, þeir sem faðir þeirra var skilgetinn, þá taki þeir eigi meira arf en faðir þeirra stóð til ef þeir eigu við þá að skipta sem jafnfram þeim standa til. Nú ef þessir eru öngvir til sem fyrr voru taldir, þá tekur dótturdóttir skilgetin ef móðir hennar er skilgetin.

'''3. Hér hefur upp hina þriðju erfð'''

Sú er hin þriðja erfð er bróðir verður bróður arfi og eru þeir samfeðra og skilgetnir, en ef bróður missir þá tekur systir samfeðra skilgetin. Nú er systir eigi til þá tekur móðir skilfengin arf eftir barn sitt, en ef hún er eigi til þá tekur frillusonardóttir skilgetin og frillusonarson skilgetinn, og ef þau eru eigi til þá tekur frilludótturdóttir skilgetin. En ef hún er eigi til, þá tekur móðurfaðir og föðurmóðir skilfengin. En ef hvorki þeirra er til, þá tekur móðirmóðir skilfengin.

'''4. Hér hefur upp fjórðu erfð'''

Sú er hin fjórða erfð er tekur föðurbróðir skilgetinn samfæddur ef faðir hans er skilgetinn og bróðurson skilgetinn af samfæddum bróður kominn, og var hann skilgetinn, og bróðir sammæddur skilgetinn ef móðir hans er skilgetin, sinn þriðjung hver þeirra ef allir eru til. Þá skal æ sá fyrri taka arf er skilgetinn föður á eður skilgetna móður, hvort sem heldur leiðir hann til þess arfs faðir eða móðir, þá hinn næst jafnskyldur þó að faðir hans sé frilluson eður móðir frilludóttir. En ef föðurbróðir er einn en bróðursynir fleiri, þá skal hann einn taka jafnt við þá. Nú er bróðurson einn en föðurbræður fleiri, þá skal hann taka við þá alla jafnt. Sama mál á bróðir sammæddur og svo skal hvervetna upp héðan, að jafnmikið skal taka einn í sína ættkvísl þó allmargir sé í aðra kvísl til síns hlutar. En ef einn er til þá tekur sá þann arf allan. Nú eru þeir eigi til sem áður eru taldir, þá tekur faðirsystir skilgetin samfeðra og bróðurdóttir skilgetin af samfæddum bróður komin og systir sammædd skilgetin, með fyrra skilorði.

'''5. Hér hefur hina fimmtu erfð'''

Sú er hin fimmta erfð er tekur móðurbróðir skilgetinn samfæddur og systurson skilgetinn af samfeðra systur kominn. En ef þeir eru eigi til þá tekur móðursystir skilgetin samfeðra og systurdóttir skilgetin af samfeðra systur komin.

'''6. Hér hefur hina séttu erfð'''

Sú er hin sétta erfð er bræðrasynir takast arf eftir skilgetnir ef feður þeirra eru skilgetnir og samfæddir, þá þeir næst þó að feður þeirra sé frillusynir. En ef þeir eru eigi til þá taka bræðradætur skilgetnar með fyrra skilorði. Nú eru þær eigi til þá taki systkinasynir skilgetnir. En ef þeir eru eigi til þá taka systkinadætur skilgetnar. Nú eru þær eigi til þá taka systrasynir skilgetnir. En ef þeir eru eigi til þá taka systradætur skilgetnar. Nú er engi þessara til þá tekur frilluson einn eður fleiri ef til eru og eigi í hórdóm getnir eður frændsemisspellum eður sifjaspellum nær meir en lofað er að lögum. En ef engi er þessara til þá tekur móðir óskilfengin arf eftir barn sitt það sem hún gat í frillulifnaði, og eigi í hórdómi getið eður sifjaspellum. En ef hún er eigi til þá tekur frilludóttir svo til komin sem um frilluson.

'''7. Hér hefur hina sjöndu erfð'''

Sú er hin sjönda erfð er tekur föðurbróðir skilgetinn sammæddur og bróðurson skilgetinn af sammæddum bróður kominn. Nú eru þeir eigi til þá tekur föðursystir skilgetin sammædd og bróðurdóttir skilgetin af sammæddum bróður komin.

'''8. Hér hefur hina áttundu erfð'''

Sú er hin áttunda erfð er tekur móðurbróðir skilgetinn sammæddur og systurson skilgetinn af sammæddri systur kominn. Nú eru þeir eigi til, þá tekur móðursystir skilgetin sammædd og systirdóttir skilgetin af sammæddri systur komin. Verður hvor annarrar arfi og svo er hvervetna þar sem tveir eður fleiri standa til eins arfs ef engi er sá til er taldur er áður.

'''9. Hér hefur hina níundu erfð'''

Sú er hin níunda erfð er maður tekur arf eftir bræðrungsbarn sitt af samfæddum komnir nema manni skyldari finnist, því að í þessari erfðinni nemur hinn nánari. Þar næst tekur jafnskyldur af systkinum kominn og taki fyrr í karllegg en kvenlegg. En ef þeir eru eigi til, þá tekur maður arf eftir systrungsbarn sitt.

'''10. Hér hefur hina tíundu erfð'''

Sú er hin tíunda erfð er taka þeir menn sem eru eftir bræðrabörn skilgetin og komin af samfæddum. Nú eru þeir eigi til, þá taki þeir sem eftir eru systkinabörn skilgetin. En ef þeir eru eigi til, þá taki þeir menn sem eftir eru systrasynir skilgetnir, þar næst systradætur skilgetnar, þriðja manni að frændsemi, og taki æ fyrr jafnskyldir karlmaður en kona.

'''11. Hér hefur elleftu erfð'''

Sú er hin ellefta erfð er takast bræðrasynir arf eftir skilgetnir ef feður þeirra eru sammæddir og skilgetnir, þá hinir næst þó að feður þeirra sé frillusynir. En ef þeir eru eigi til, þá taka bræðradætur skilgetnar með sama skilorði. Nú eru þær eigi til, þá taka systkinasynir skilgetnir, en þeim næst systkinadætur skilgetnar. Eru þær eigi til þá taka systrasynir skilgetnir, þar næst systradætur skilgetnar af sammæddum systrum komnar.

'''12. Hér hefur hina tólftu erfð'''

Sú er hin tólfta erfð er maður tekur arf eftir bræðrungsbarn sitt af sammæddum feðrum komnir, nema manni nánari finnist því að hér nemur hinn nánari. Þar næst tekur jafnskyldur af sammæddum systkinum kominn. Þar næst tekur maður arf eftir systrungsbarn sitt. Þá taka þeir menn sem eftir eru bræðrabörn skilgetin af sammæddum komnir, þar næst þeir sem eftir eru systkinabörn skilgetin fyrr í karllegg en kvenlegg, þar næst þeir sem eftir eru systrabörn þrímenningar að frændsemi, taki fyrr jafnskylt karlmaður en kona.

'''13. Hér hefur þrettándu erfð'''

Sú er hin þrettánda erfð er tekur frilluborinn sonarson. En ef hann er eigi til þá tekur sonardóttir frilluborin. Nú er hún eigi til þá tekur dótturson frilluborinn en þar næst dótturdóttir frilluborin, þá tekur bróðir samfeðri, þá tekur bróðir sammæðri, þá systir samfædd, þar næst systir sammædd frillubornar. Nú er hún eigi til, þá tekur föðurbróðir og bróðurson, fyrri samfeðra en sammæðra, þá hinir næst. Nú eru þeir eigi til, þá tekur föðursystir frilluborin og bróðirdóttir með sama skilorði, þar næst móðirbróðir og systirson, þar næst móðursystir og systurdóttir. En ef eigi eru þær til, þá taki bræðrungar, þar næst systkinabörn, þá systrabörn, fyrri karlmaður en kona. En ef þessara missir allra þá taki þeir sem að fjórða manni eru að frændsemi nema nánari finnist skilgetnir. En ef engi er til fjórmenningur að frændsemi eður nánari skilgetnir, þá taki frillubornir. Tekur maður þá fyrst arf eftir bræðrungsbarn sitt nema manni skyldari finnist, þar næst jafnskylt af systkinum, þá af systrum, skal sá fyrri taka er af samfæddum er, þá hinn næst frilluborinn. Þessu næst taka þrímenningar frillubornir, þar næst manni óskyldari, þá fjórmenningar frillubornir fyrr en undir kóng gangi.

'''14. Hér segir ef kyn manns er villt'''

Ef sá maður tekur arf eftir mann sem menn hyggja réttan erfingja og prófast kyn annars tveggi þeirra annað síðar, þá skal hann greiða erfingja er það prófast fé það allt sem hann tók í eignum eður lausafé utan landskyldir eður annan ávöxt, og svo skal hvervetna þar sem aðrir taka fyrr arf en erfingi réttur og þeir þóttust eiga fyrir því að kyn hans var villt.

'''15. Hér segir um ættleiðing'''

Nú vill maður bæta ráð sonar síns og leiða hann í ætt ef hann vill, ef sá játar sem arfi er næstur. Nú á hann sonu skilgetna til arfs síns þá má sá hver játa fyrir sig sem hann er tuttugu vetra gamall eður ellri. En ekki fyrir þá sem óalnir eru eður yngri en tvítugir. Má og sá engi maður játa arfi undan sér sem hann er yngri en tvítugur. En sá er tvítugur sem hann hefur tuttugu jólanætur hinar fyrstu. Tekur ættleiðingur slíkan rétt sem sá stóð til er játaði arfi. Nú skal sá sem mann ættleiðir og sá er játar arfi og sá sem ættleiddur er ganga allir samt fyrir kirkjudyr og halda á einni bók, þá skal sá maður sem ættleiðir svo mæla: Eg ættleiði þennan mann N. til fjár þess sem eg gefur hönum til gjalds og til gjafar, til sess og til sætis og til alls þess réttar sem ættleiðingur á að hafa eftir lögum. Svo skal konu ættleiða sem karlmann. Nú má leiða bróðir bróður í ætt og föðurbróðir bróðurson. Svo megu og fleiri menn mann í ætt leiða sem nú var talt. Og svo má kona ættleiða sem karlmaður ef sá játar sem arfi er næstur, ef hann er fulltíða og lögráðandi. Nú skal hann það fé allt hafa sem hann er til leiddur eftir lögum meðan þeir lifa er ættleiddu hann, allt til þess er arf ber undir hann. Síðan ber arfur honum vitni um aldur og ævi. Hann er og skyldur að færa fram alla þá ómaga sem lögkomnir eru á það fé. Hann er og skyldur að lýsa ættleiðing sinni sinn á hverjum tíu vetrum til þess er hann tekur arf. En hver sem öðruvíss er ættleiddur en nú er mælt, þá er sem ógjört sé og skal eigi haldast.

'''16. Hér segir hversu fara skal ef maður vegur mann til arfs'''

Ef maður verður fyrir þeirri villu að hann vegur mann til arfs eður ræður manni banaráð fram komin, þá hefir hann fyrirvegið þeim arfi, en arfur sá fari síðan að réttum erfðum sem sá væri engi til er mann vegur til arfs.

'''17. Hér segir um arfaskipti bráðdauðra manna'''

Ef menn falla í orrustu og kemst engi í brott eður drukkna menn allir, eður inni brenna eður verða fyrir skriðum, fari arfur þeirra sem þeir hafi allir senn látið líf sitt, nema annað prófist síðar meður lögligum vitnum.

'''18. Hér segir hversu fara skal féskipti eftir andaða menn félitla'''

Það er nú því næst að engi maður má gefa arf undan öðrum, utan þær gjafir sem síðar skilur. Vælakaup skal að vettugi hafa. Engi skal öðrum arfsvik gjöra. Nú er maður dauður, þá skal arfi í öndvegi setjast og gjöra skuldarmönnum stefnu að þeir komi þar allir að sjaund og hafi hver sína skuld í brott, slíka sem vitni bera honum. En ef eigi er fé svo mikið, þá skulu allir þarfnast svo sem tala rennur til. Sá skal meira þarfnast er meira átti fé að honum. En sá er eigi kemur að sjaund, sæki sitt að lögum og með vottum, og stefni erfingja til vottasögu ef fé er til. En þeir sem fyrir nauðsynja sakir koma eigi að sjaund og er fé eigi meira en hinir hafa tekið er fyrri komu, þá gjaldi þeir aftur er fyrri tóku og missi allir sem tala rennur til. En erfingi sé viðskildur ef hann bauð til að lögum.

'''19. Hér segir hversu fara skal um ómagaeyri og mála konu'''

Nú er ómagaeyrir í garði og máli konu, þá er vel ef þeim vinnst báðum. En ef þeim vinnst eigi báðum fé, þá skal hon þarfnast gagngjalds og gjafar. En ef eigi vinnst fé í alla staði, þá skal sá mest þarfnast er mest átti að honum, svo kona hans sem aðrir hans skuldunautar. Tölu skal hafa til þess nema maður ætti veð í einshverjum grip, þá á hann þann fyrst að hafa. Heldur skal kona þarfnast tilgjöf sína en þeir menn sem fyrr áttu fé að honum en hann fékk hennar. Því að enginn skal sér konu kaupa með annars fé. Nú skal hon hafa heimanfylgju sína en ómagi sitt fé. Nú er eigi fé svo mikið, þá missi svo hvort tveggja sem tala rennur til eftir fjármagni. Engi á skuld að gjalda eftir þann sem hann tekur ekki fé eftir, hvorki sonur né annar maður. Nú eigu hjú félag saman og deyr annað tveggja þeirra, þá skal að helmingi hvort þeirra skuldum gegna. Svo skal og ómögum þeim skipta er þau hafa meður arftaki eða með fúlgu tekið á féið. En ef þeir ómagar hafa komið á féið sem hann var arftaki eftir ef þeir ætti fé eftir, þá skulu þeir arfi fylgja æ meðan sá arfur vinnst. Síðan hverfi þeir til þess sem þá á fyrir laga sakir fram að færa.

'''20. Hér segir hver varðveita skal ómaga og fé þeirra'''

Ef sá maður andast er hann á börn í ómegð, þá skal sá veita vörð börnum og fé sem arfi er næstur, hvort sem heldur verður fjárhaldsmaður, karlmaður eður kona. Hann skal láta virða fé það allt sex skynsama menn og hafa vitni til við hverju hann tekur. Hann skal þar öngu af lóga áður virt er, nema hinn dauði hafi bú átt og þurfi í búið að kaupa annaðhvort hey eður mat. Það skal hvort tveggja kaupa ef þarf. Fjárvarðveislumaður er eigi skyldur að taka við ábyrgð á búnaði fyrr en að næstum fardögum eftir er hinn er andaður. Fjárhaldsmaður skal eigi færa fé ómaga úr fjórðungi, nema hann fái fullan vörslumann þann er þar eigi jarðir og lausagóss að þar sé fé goldið sem hann tók, þá er ómagi er réttnæmur, utan fé sé í fleirum fjórðungum, þá má fjárhaldsmaður þagað færa að ósekju sem mest er fé eður þangað sem jarðir eru. Nú ef síðan ber arf eður réttarfar undir hinn unga mann eða kemur hvalur á reka hans, þá skal það virða og innstæða því meiri. En ef hann sest í óvirðan ómagaeyri, þá skal hinn ungi maður hafa fé sitt svo mikið sem hann fær vitni til og allan ávöxt á fé sínu. Nú hefir hann eigi vitni til, leggi hinn fram slíkt fé sem hann vill og sver að fullan eið að þá hefir hinn ungi maður allt slíkt er hann á og tveir skilríkir menn meður honum.

'''21. Hér segir hversu mikið fé skal standa fyrir ómaga'''

Nú virðist þar fé svo, að það er innstæðueyrir full fimm hundruð fyrir ómaga hvern í jörðu eða því fé er hann má vöxtu eður nytsemd af hafa, vel er ef meira er, þá skal hann það fé taka. Skal það fé hvorki vaxa né þverra. Gjaldi slíkt fé sem hann tók, nema ómagi eigi svo miklar jarðir eður lausagóss að frændum hans virðist hann harðliga haldinn af þeim forlagseyri sem fyrr skilur, þá skal ætla honum klæðaverð og vel að halda hann, og þeim fyrir starf sitt er fjárhald hans hefir svo að hann sé vel haldinn af. Og á þá ómagi allan ávöxt fjár síns á öðru. En frændur hans hyggi að á hverjum tólf mánuðum hversu með fé er farið og fái öðrum ef sá dugir eigi til með fullum vörslum er áður heldur, og að sá leggi fullar vörslur í móti er við tekur. En sá á fullar vörslur er jafnmikið fé á skuldlaust sem ómaginn á, sá er fjárhald þarf. Erfingja er rétt að halda ómagaeyri ef hann vill, þó að hann eigi minna fé en ómaginn á, ef skynsömum mönnum virðist hann óhættur skuldunautur. Nú eru ómagar aðrir á fénu, þá skulu þeir neyta ávaxtanna nema þeir verði minni, þá skal minnkast innstæðan. En ef faðir eður móðir, bræður eða systur, koma á fé hins unga manns, og ef hann er arftökumaður þeirra ef þau ætti fé eftir, þá skal ætla honum forlagseyri þar til sem hann er sextán vetra gamall. En þau hafi sem þau þurfa sér til atvinnu það sem auk er. En eigi er fjárhaldsmaður skyldur að taka fleiri ómaga en nú eru taldir á fé hins unga manns, meðan hann á fjárhald hans.

'''22. Hér segir hversu minnkast skal eyðslueyrir að lögum'''

Nú ef eigi vinnst innstæðueyrir til fimm hundraða, þá skal ómagi neyta tíu aura á tólf mánuðum hverjum þar til er hann er sextán vetra gamall, þá er hann matlaunamaður. Síðan skal það minnka innstæðu sem við leigu þarf að leggja til þeirra tíu aura er fyrir ómaga skal leggjast á hverjum tólf mánuðum. Nú þó að ómagi eigi ekki annað fé en jörð þá er tíu aurar takast af í landsskyld, þá skal þó ekki minnkast innstæða. En sú virðing skal standa um jarðarleigu sem hið fyrsta ár var virð, hvort sem leiga vex eður þverr. Fjárhaldsmaður skal eigi selja öðrum fé að halda. En ef hann selur öðrum manni fjárhald ómagans í hendur, þá á hinn ungi maður heimtu fjár síns að hvorum er hann vill, fjárhaldsmanni sínum eða hinum er af honum tók. En ef maður lætur ómagaeyri lausan nema dæmdur sé úr hendi honum lögliga, þá skal hann setja sitt fé í veð fyrir. Nú ef bóndi er dauður en kona hans lifir eftir, og er eigi fé meira en hon á að hafa, þá skal hon veita vörð börnum sínum félausum. En ef hon á önnur börn, þá hverfi þau til föðurfrænda sinna eftir lögum.

'''23. Hér segir hversu um arf skal fara ef erfingi er eigi nær'''

Hvervetna þar sem maður andast og er erfingi eigi nær að kalla til arfs, þá skal sá arfur standa virður í þess heimili sem arfur er að þá er maður er dáinn, með fullum vörslum og ávöxtum þar til sem réttur erfingi kemur til eður sá er meður lögum á þess arfs viðtökumaður að vera. Nú andast útlenskur maður hér af Noregs konungs ríki, þá skal þann arf taka hér til brottflutningar eftir hann hinn skyldasti frændi hans þeirra sem þá eru hér. En ef óskyldri maður tekur en þrímenningur, þá skal hann fullar vörslur í móti fá að sá arfur skal að skilum fara. Nú er engi frændi til, þá skal taka félagi hans arf, sá sem löglig vitni hefir til þess að þeir áttu félag saman er hann dó. Nú er sá eigi til, þá skal taka stýrimaður. Eru þeir fleiri en einn, þá skipti þeir að jafnaði sín í millum. Skal allt það fé virða sem eigi taka erfingjar við, hvort sem það er arfur eður vígsbætur eða annað fé, og flytja svo í hendur eiganda og ábyrgist að öngu, en varðveiti sem sitt fé. Síðan skal erfingi ömbuna honum fyrir starf sitt svo að hann sé vel haldinn af. Nú eru þeir öngir til sem áður eru taldir, þá skal bóndi sá sem hann þá vist með taka það fé virt og ábyrgjast og hafa vöxtu af þar til sem erfingi kemur eftir eður hans lögligur umboðsmaður. Svo skal og fara um arf danskra manna og svænskra ef þeir andast hér. En af öðrum tungum en danskri skal enginn maður að frændsemi arf taka hér nema faðir, sonur eður bróðir, nema þeir hafi löglig vitni til. En ef engi kemur til innan fimm vetra, þá taki konungur þann arf allan að réttu.

'''24. Hér segir hversu fara skal umboð að lögum og hverir fé skulu taka til útferðar íslenskra manna'''

Ef vor landi vill fara af landi í brott, þá skal hann fá umboðsmann til allra mála sinna, svara og sækja, og svo að varðveita fé sínu því sem hann á hér á landi eftir. Skal það umboð haldast þrjá vetur en eigi lengur. Og þó að þeir hafi lengri máldaga á gjörva, þá sé sjálftekið umboð af og taki þá erfingi við. Endurnýja má umboð að liðnum þrimur vetrum, hvort sem hann er utan lands eða innan. Nú andast hann fyrri úr, þá eigu arfar hans við að taka er þeir sannfrétta andlát hans. En ef umboðsmaður tortryggir fráfall þess er af landi fór, þá hafi arfi eins vitni til þess er sverja vill að hann hyggur það satt vera. Nú ef vor landi andast utan lands, þá skal sá maður taka það fé er þar er sem skyldastur er þeirra manna er útferð eigu. Nú er engi frændi til, þá skal taka mötunautur hans til úthafnar sá er út ætlar. En ef enginn er sá til, þá taki sá maður er af þeim fjórðungi er með fullum vörslum, að sá arfur skal að skilum fara. Hann skal öngva mútu til þess gefa og öngu af því fé lóga, nema því sem þarf til útferðar eftir þvílíkan mann, eftir siðvanda, nema hann hafi sjálfur annað ráð fyrir gjört. Hann skal láta virða fé það sex skynsama menn, þrjá íslenska og þrjá húsfasta, nema eigi sé íslenskir menn til, þá virði húsfastir menn einir. Hann skal láta þar fé virða sem mest er saman og færa eigi úr þeim garði áður fé er virt. Meður sama hætti skal hann láta virða það fé sem annars staðar er, skal allt virða til gangssilfurs slíks sem þá fellur af konungs steðja. Hann skal verja því fé sem óvart var áður til þeirra hluta sem hingað er vart, og geyma sem síns fjár og ábyrgjast að öngu, og hafi fyrir starf sitt þá er hann kemur út svo að hann sé vel haldinn af eftir sex manna virðingu. En ef engi er sá til sem áður er taldur, þá skal garðsbóndi hans taka það fé virt og ábyrgjast sem sitt fé og hafa gagn af þar til sem erfingi kemur eftir eður hans lögligur umboðsmaður, og gjaldi honum þá slíkt fé sem hann tók. Ef hvorgi kemur til, lögligur umboðsmaður né erfingi hins dauða, innan tíu vetra, þá eignast konungur þann arf allan. Nú andast maður á Saxlandi eður sunnar á Englandi eða í eyjum vestur eða í Dyflinni, þá er maður eigi skyldur að láta virða það fé fyrr en í Noregi. Nú er þar nánari maður fyrir, þá skal sá taka við fénu og flytja til erfingja. En hinn skal hafa afla þann sem á er vorðinn, hvar sem hann tók féið.

'''25. Hér segir hversu arf skal sækja að lögum'''

Arf skal sækja í þeim fjórðungi sem arfur er dáinn. En ef maður leiðir votta í öðrum fjórðungi en arfur er dáinn, þá hefir hann þeim fyrirskotið. Nú situr maður í arfi og leggur dóm fyrir, en annar kallast til kominn að lögum, þá skal sá stefna hinum heimstefnu rétta og krefja hann arfs og úrfarar er í situr. Nú vill hann eigi úr arfi fara, þá skal hann stefna honum þing fyrir rán og ísetu. Og ef þá fullnast honum vitni og gögn öll til síns máls og kemur ekki andvitni í móti, þá eiga þingmenn honum arf að dæma, en hinn skal gjalda konungi sex aura fyrir það er hann lagði dóm fyrir arf þann er hann átti ekki í. Nú vill hann eigi úr arfi fara, þá skal hinn æsta sér þingmenn liðs svo að hann sé fullliða að færa hann úr arfi sínum. Sekur er hver eyri við konung er honum synjar tilfarar. Nú koma þeir þar og ver hann þann arf oddi og eggju, þá er hann sekur tíu mörkum við konung. En hinn hver sekur sex aurum við konung er forstoð veitir með honum. Nú berjast þeir, þá er hver útlægur sá er fyrir stendur arfi dæmdum en hinir allir friðhelgir er til sækja.

'''26. Hversu menn eigu arfi að skipta'''

Hvervetna þar sem maður kallar eigi til arfs fyrir fáfræðis sakir og er þó til kominn, þá hafi hann sóttan arf sinn innan tíu vetra þeirra sem hann er innan lands og úr ómegð, ef hann hefir vit til og vitni, nema skyld nauðsyn banni. Nú eiga menn arfi að skipta, þá er vel ef þeir koma allir til er hlut eigu í að skipta þeim arfi. Nú koma sumir, en sumir vilja eigi fara, þá skal gjöra þeim stefnu til að skipta, og þó að þeir komi þá eigi til þá skal skipta fyrir vottum og hluti á leggja, þá skal hann þann hlut hafa er þá hlýtur hann. Nú kallar hann misskipt eður segir að hinn hafi leynt fé, þá skal hann synja með lýritareiði.

'''27. Hér segir hversu maður skal ryðja sig til arfs'''

Nú leikur á tveim tungum hvort maður er arfgengur eður eigi, þá skal hann stefna þeim þing er honum stendur fyrir arfi, þá skal hann njóta votta sinna að hann stefndi honum þangað. Það skulu og svo vottar hans bera: Vær vorum þar í hjá er móðir hans var fest lögliga í þeim stað, og nefni staðinn, þá eiga þingmenn honum arf að dæma. Hvervetna þar sem maður vill sig til arfs færa, leiði votta sína og stefni þeim öðrum til er þeim arfi eru næstir. En ef hann stefnir þeim eigi til, þá er vottum hans fyrirskotið. Þar skal um arf dæma sem arfur er dáinn eða jarðir eru eður bú hins dauða. Ef annað hvort hjúna kann frá að falla þeirra sem tíu vetur eður lengur hafa saman verið, og hafa þau jafnan haldið sig fyrir löglig hjón þó að hjúskapur þeirra hafi eigi skilríkliga verið lýstur eður ámálgaður, og eigi heldur byggðarfleygt verið meðan þau lifðu bæði að hon væri hans frilla eður hórkona, þá skal barn eður börn eftirverandi í arf setjast og haldast fyrir skilgetin, þó að eigi lifi festarvottar. Engi maður skal fé skipta eður arfi eftir annan fyrr en þess er leyfi til er áður á, nema menn sjái að með spellum fer. En ef maður hefir vit til og er hann hestfær og ölfær, og má hann ráða búi sínu og kaupum, þá skal hann sjálfur fé sínu ráða og má því engi maður skipta. En þótt nökkur skipti þá skal það eigi haldast.

'''28. Hér segir hverjar gjafir haldast mega að lögum'''

Nú skal þær gjafir telja er haldast mega. Þær gjafir skulu haldast sem konungur gefur oss eður vær gefum honum. Gefa má maður og vingjafir að sér lifanda, hesta eða yxn, vopn eður þvílíka gripi, svo og klæði, og afsifjar hann sér þó svo að sex skynsömum mönnum virðist eigi arfsvik gjör við erfingja. Og ef svo er gefið, þá má þá gjöf engi maður rjúfa. En ef hinn heitir launum fyrir, þá má það heimta. Hver maður má gefa fjórðungsgjöf af fé því öllu sem honum hefir aflast svo að meira er en hann hefir að erfðum tekið, bæði í landi og í lausum eyri, hvort sem hann vill börnum sínum skilgetnum eður öðrum mönnum, einu ef það vill hann. En tíundargjöf af svo miklu fé sem hann hefir að erfðum tekið, bæði í landi og lausum eyri, þó að spyri ekki erfingja að, hvort sem hann er heill eður sjúkur, ef hann mælir af viti. En af fjórðungsgjöf eða tíundargjöf skal það fyrst lúka er maður gefur guði fyrir sál sinni, hverjum manni sem hann gefur löggjöf sína fyrr.

Jónsbók/Þjófabálkur

2024-07-28T03:08:24Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Jónsbók}}
Hér hefur hinn þrettánda hlut lögbókar er heitir þjófabálkur og segir fyrst hver sekt við liggur hvinnsku

'''1.'''

Það er nú því næst að vor skal engi annan stela. Nú er það greinanda, að ef sá maður stelur mat er eigi fær sér vinnu til fósturs og helpur svo lífi sínu fyrir hungurs sakir, þá er sá stuldur fyrir öngvan mun refsingar verður. En ef maður stelur hundi manns eður ketti, knífi eður belti og öllu því er minna er vert en til eyris, það er hvinnska, og ef maður verður sannur að því, gjaldi konungi tvo aura en þeim eyri er átti og heiti maður að verri. En ef sá maður stelur til eyris er sér fær vinnu til fósturs, sá er áður var eigi að slíku kenndur, þá skal hann á þing færa og leysi húð sína þrimur mörkum við konung. Nú stelur hann annað sinn til eyriss, leysi húð sína sex mörkum. En ef hann leysir eigi, láti húðina og sé brugðið lukli á kinn honum. Nú stelur hann hið þriðja sinn til eyris, láti húð sína. En konungur taki sex merkur af fé hans. En ef sá maður hinn sami stelur oftar, þá er hann dræpur. En ef sá maður stelur til merkur er ekki var fyrr að þýfsku kenndur, þá skal hann á þing færa og leysi sig þrettán mörkum við konung eða fari útlægur sem þingmenn dæma. En ef hann stelur oftar, þá er hann dræpur. Nú ef þjófur stelur til tveggja marka í fyrsta bragði, þá hefir hann fyrirstolið lausafé sínu öllu. En ef hann á í jörðu, þá virði úr til þrettán marka og hafi að auk slíka refsing sem sá maður leggur á hann eftir dómi er konungs vald hefir í hendi til réttra refsinga og haldi þó lífinu. En ef sá hinn sami stelur oftar, þá hefir hann fyrirstolið landi og lausum eyri og lífinu með. Jafnsekur er sá maður sem tekur við fé þjófstolnu víss vitandi að gjöf, kaupi eður láni, hefir hann það og hirðir og leggur laun á, sem hinn er stal, utan eigi verður hann dræpur fyrir. Sá heitir þjófsnautur. En hálfu minna er sá sekur sem ræður þjófráðum, nema hann vísi ómaga sínum yngra en sextán vetra til að stela, þá svari fullri sekt sem hann hafi sjálfur stolið. Skylt er að vondum mönnum sé refst þar sem þeir verða teknir, ef þar er áður lögligt próf á komið, ella færist þeir í hendur sýslumanni þar sem þeir verða teknir og sendi þá hver sýslumaður frá sér til annars í góðri geymslu og sinni ábyrgð, þar til er hann kemur til þess sýslumanns er misgjört var að.

'''2. Hér segir hversu þjóf skal refsa að lögum'''

Ef þjófur er fundinn, þá skal binda fóla á bak honum í þeim hrepp sem þjófur er tekinn og færa hann umboðsmanni bundinn, og haldi konungs umboðsmaður honum til þings og af þingi í fjöru eður hraun eður nökkurn þann stað sem hent þikkir. En umboðsmaður fái mann til að drepa hann og svo alla þjófa. En bændur eru skyldir að fylgja þjófi til dráps, þá er af þeirra ábyrgð. En ef þeir vilja eigi fylgja þjófi til dráps, þá er hver þeirra sekur hálfri mörk við konung. En sá er eigi vill þjóf á þingi dæma lögliga til kvaddur, sekur hálfri mörk við konung, þó að sýslumaður vili eigi refsing á leggja. Fé það allt er tekið verður af þjófi, þá á sá það er þjóf tók ef eigi berst öðrum vitni til, en alla aðra lausa aura á konungur. Sá ábyrgist þjóf er hann bindur fjórum mörkum við konung þar til er hann setur hann bundinn á flet umboðsmanns og hafi vitni við. En ef þjófur vill verjast þá fellur hann útlægur. Ef maður lætur þjóf lausan, þá sekist hann fjórum mörkum við konung, svo umboðsmaður sem annar maður. En ef einn maður tekur þjóf, þá liggur honum ekki við þó að hann verði laus. Eigi er maður skyldur að taka þjóf nema hann standi hann með þýfi því er binda megi fóla á bak honum eður granni hans kveði hann til sá er hann veit að stolið er frá. Þar skal hvern þjóf dæma sem hann stal ef eigi fær áður lögligu prófi á komið þar sem hann er tekinn.

'''3. Hér segir sekt ránsmanna og ef maður er ræntur konungs fanga'''

Nú eru ránsmenn óbótamenn, hvar sem þeir verða teknir, og svo hver sem þeim veitir lið til þess eftir því sem segir í óbótamálum í mannhelgi. Ef maður rænir mann þjófi eður útlægum manni, svari landráðasök við konung. En hver annar er í gengur óhæfu og að er með honum er sekur mörk við konung. Nú kennir maður fé sitt þjófstolið í hendi öðrum manni og tekur við fé sínu, og skilur svo fyrir að hann drepur hvergi konungs rétti niður og hefir þar votta við, þá er hinn sannur að sök en sá ósekur er við tekur fé sínu. Ef maður leynir þjófi og tekur við fé sínu þjófstolnu af honum, þá er hann sekur fjórum mörkum við konung. Nú mælir það sýslumaður eður lendur maður að þeir hafi sætt gjörva sá er stal og hinn er stolið var frá, og hafa drepið niður konungs rétti, þá skal sá er stolinn var synja með lýritareiði, fellur til fjögurra marka ef fellur, en hinn er þjófur sem áður.

'''4. Hér segir hversu þjófstolið fé skal aftur sækja'''

Nú stendur maður fé sitt þjófstolið í hendi öðrum manni, en sá vænist heimild að og kallar kaup sitt, þá skal beiða hann vörslumann fyrir hann, og svo fyrir það er hann kallar sér og gera eindaga til, þá skal hann færa fram vitni sín að það er hans fé og eigi gaf hann það né galt og eigi sölum seldi, og engi sá er hann bauð um, þá er honum féið uppnæmt, þá skal hann gjöra hvort er hann vill, að fara brott með fé sitt eður reyni heimildartöku hins. En ef hon brestur honum, þá er hann þjófur að. Hvervetna þar sem maður hefir heimild til þess gripar er tekinn er frá manni eður stolinn, og hugði hann sér heimilan mundu vera þó að hann fregni annað síðar, og er honum rétt að halda til þings eður lögmanns úrskurðar eða annars rétts rannsaks. En ef hann lætur grip fyrr lausan en dómur dæmir af honum, þá á hann öngva heimting til þess er hann gaf við. En þá hefir hann heimild til ef sá heimilar honum er hann á aura sinna forráð og hann hugði að sá mætti honum heimilan vinna þann grip en eigi elligar. Nú riftir maður grip undan manni, þann er hann hefir heimildartöku fyrir sér, þá sæki hver sitt af sínum heimildarmanni þar til er til prófs kemur og svari sá fyrir stuld sem fyrir á að svara að lögum.

'''5. Hér segir hversu maður skal undan stuld færast'''

Nú kennir maður öðrum manni stuld, þá skal hann gjöra hvort er hann vill, að stefna honum heim og þaðan til þings eður lýsa þýfi hans á þingi. Þá eiga þingmenn að gjöra honum stefnu til næsta þings ef hann er innan héraðs. En ef hann er utan héraðs, þá skal gjöra honum lagastefnu aftur til þings um hvert mál og eindaga það þing, og ef hann kemur eigi, þá ber hann á baki sök nema nauðsynjavitni berist honum. Nú kemur hann sjálfur, þá skal hann eið festa, fellur til sektar ef fellur, eftir því sem áður segir eftir fjármagni.

'''6. Hér segir hversu rannsaka skal eftir þjófstolnu fé'''

Ef maður er stolinn fé sínu og sér hann manna farveg liggja frá, þá skal hann ganga eftir héraðsmönnum sínum og lýsa torreki sínu, og æsta sér liðs til eftirfarar svo mikils sem honum líkar og spyrja til garðs manns. Þá skulu þeir setjast utan túngarðs eða túnvallar ef eigi er garður um og gjöra einn mann til húss og segja til örindis og æsta rannsaks. Nú býður bóndi rannsókn, þá skal hinn ganga eftir grönnum sínum, þá eigu þeir að ganga í ullskyrtum einum og lausgyrðir inn. En ef bóndi býður rannsókn og finnst eigi fóli að hans, syni séttareiði ef þeir vilja honum kennt hafa. En ef eiður fellur, falli til fjögurra marka. Bóndi skal fá þeim lýsi sem þeir þurfu meðan þeir rannsaka. Þeir menn sem eigi vilja láta lukla til að lúka upp hirslum sínum, þá eru lok þeirra óheilög við broti. Skulu hinir sömu menn rannsaka í öllum stöðum, bæði úti og inni, og gera þeim eigi skaða í rannsókn er fyrir búa, en stanga skulu þeir jörð og grafa í öllum stöðum og leita þar sem þeir vilja, og ef þeir finna fé sitt í þeim húsum sem menn eru í, þá er fóli inni fundinn. Svo og ef þýfi finnst í þeim gröfum er úti eru og er innan til grafið, eður finnst í úthýsum eður útifylgsnum öðrum þeim er lykkjuspor liggja til og frá húsum þeim er menn eru í. En ef menn finna í gegn durum eður vindaugum svo að kasta má inn, þá hafi sá fyrir sér séttareið sem fyrr segir. En ef þeir menn er rannsaka bera þá ofríki sem fyrir eru eða fara ólögum að rannsókn, eður annan veg en nú var mælt, og verður bóndi ósannur að sök, svari höfðingi honum fullrétti eftir lagadómi en konungi fjórar merkur, en öngu ef hann verður sannur að. En ef sá einnhver er rannsakar ber eða bera lætur fóla í hús manns eður hirslur, svari fullrétti eftir lagadómi þeim er hús eða hirslur átti en konungi slíku sem sá ætti að svara ef hann hefði stolið jafnmiklu.

'''7. Hér segir hversu maður má fé sitt af þjófi taka'''

Ef maður finnur fé sitt þjófstolið og fylgir eigi þjófur, þá skal hann hafa við návistarmenn sína er hann tekur fé sitt. En ef sýslumaður mistrúir og segir að þjófur hefir fylgt, þá láti hinn bera vitni um að þar var eigi þjófur við er hann tók fé sitt. Taka má maður fé sitt eður grip sinn að heimilu hvar sem hann finnur, ef eigi er á haldið. Ef maður rænir mann handráni eða gerir fornæmi, bæti þeim er ræntur var slíku sem sex skynsamir menn dæma lögliga til nefndir af réttaranum. En það er handrán er maður tekur eður slítur úr höndum manni eður af honum hvar sem á honum er. Það heitir fornæmi er maður heldur eigi á og þikkist eiga, en hinn tekur svo í brott að hann sér á. Eigi á maður sitt að taka ef á er haldið fyrr en vitni eru til borin, en ef hann tekur, bæti öfundarbót eftir lögligum dómi.

'''8. Hér segir um stuld ómaga'''

Nú kennir maður manni stuld en öðrum viðtöku, að hann hafi tekið við fé hans þjófstolnu, en sá kveður nei við, þá skal hann synja með séttareiði. En sá eiður fellur til slíkrar sektar sem fyrr segir eftir fjármegni ef hann vissi að þjófstolið var. Ef maður sækir annan mann um stuld og er eigi lýst þýfð eftir, þá skal sá er fyrir sök verður synja með séttareiði. Sá eiður fellur til fjögurra marka. En ef ómagi stelur sextán vetrum yngri, þá skal bæta aftur verk hans, ekki á konungur á því. Ef maður er stolinn fé sínu, þá á sá er stolinn er full gjöld fjár síns af fé hins seka og kostnað þann allan sem hann þarf til eftirfarar, og rétt sinn eftir lagadómi sem hann sé lögræntur jafnmiklu.

'''9. Hér segir sektir á fálkastuld og sela'''

Ef maður tekur hauk bundinn í hreiðri og leynir, þá er hann þjófur að ef hinn lýsir er átti. En ef maður stelur sel af jörðu manns, þá er hann þjófur að ef svo mikill er að þjófssök nemur, ella syni meður séttareiði, fellur til fjögurra marka ef fellur, svo hið sama fyrir hauka. Konungur á sekt á því.

'''10. Hér segir sekt þess er ólofað selur eða kaupir konungs jörð'''

Ef maður selur jörð konungs að óleyfi hans, þá er hann þjófur, og svo sá er kaupir ef hann veit það, ella syni með séttareiði, fellur til fjögurra marka ef fellur. Nú tekur maður marksteina upp úr jörðu og setur niður í öðrum stað, og færir á þess hlut er í móti honum á, þá er hann sekur aleigu við konung, fyrir utan jarðir, nema lausafé hans vinnist eigi svo að konungur hafi þrettán merkur, þá virðist í jörð ef hann á, og svo skal hvervetna þar sem þrettán marka mál eru. En sex aurum er maður sekur ef hann tekur upp marksteina og setur hvergi niður. Ef maður leggst undir fénað manna og drekkur, þá á hann öngan rétt á sér. Ef maður mjólkar búfé annars manns stelandi hendi, bæti sem fyrir stuld sá er fé hefir til, ella láti húð sína eftir lagadómi og refsing réttarans, nema soltinn sé, þá gjaldi þó nytfall sem vert er þeim er bú á.

'''11. Hér segir sekt á aldinstuldi'''

Ef maður gengur í eplagarð manns eður hvannagarð eður næpnarétt, og allt það aldin er menn hegna með görðum eður gæslum, þó að vötn falli um, og vill sá eigi lofa er á, tvígildi þeim skaða er átti og tvo aura í þokkabót. En ef maður tekur til eyris eður meira, sæki sem um annan stuld. En ef þeir menn gera þetta er eigi hafa fé til að bæta fyrir, færi til þings og svari þar fyrir eftir lagadómi.

'''12. Hér segir hversu áifóður skal taka'''

Nú fer maður að veg með hrossi, og þó að þeir sé þrír saman, og stendur hey nær götu en bær eigi allnær, þá taki þeir að ósekju það sem hross þeirra þurfa til áifóðurs ef nauðsyn gengur til. En ef maður kemur um nátt til bæjar með eyki sína og er honum synjað fóðurs að gjöf eður kaupi, hafi að ósekju vöndul fyrir hross hvert fyrir öngvan pening ef nauðsyn gengur til.

'''13. Hér segir hversu misfangi er réttligur'''

Nú verður manni misfangi, þá sekist hann eigi fyrir það ef hann lýsir fyrir mönnum samdægris síðan hann verður var við, ella verður hann þjófur að ef svo mikill er munur gripa að þjófssök nemur. En það er misfangi er maður tekur það er annar á og lætur sinn grip eftir liggja og sé þeir svo líkir að skynsömum mönnum sé ljóst að hann þóttist sinn grip brott hafa, og skal hann aftur hafa fært innan sjau nátta gripinn síðan hann verður var við, til þess staðar sem hann tók, nema nauðsyn banni, ella er hann sekur hálfri mörk við konung og hinum fyrir skaða sinn er átti það fé. En eigi er það misfangi ef markað er annað frá öðru. Það er misfangi ef maður tekur þess kyns grip í brott sem hann lætur eftir í vopnum og klæðum eður hrossum, þess kyns sem hann átti og svo að lit. Eigi er það misfangi ef maður tekur þar hest sem hann á hross eður berfé þar sem hann á graðsmala, og svo um aðra gripi, þá skal maður þess kyns fé í brott taka sem hann á von og með þeim lit. Nú kemur maður síðar og sér að annar gripur liggur eftir sá er annar á, lýsi fyrir mönnum samdægriss og hafi að ósekju þar til er hans gripur kemur aftur. Ef maður tekur grip manns að misfanga á Öxarárþingi, á fjöllum eður óbyggðum, og finnur eigi fyrr en hann kemur í hérað, þá sekist hann eigi á meðför þess gripar ef hann hefir til Öxarárþings annað sumar hið næsta, en hver ábyrgist það er með fer. Ef manni verður misfangi í þingför eður á Öxarárþingi, þá er þeim rétt er þess gripar saknar eður hross að bíða til þess er menn eru í brottu, og hafi það hross eður annan grip er þá verður eftir ef það er svo líkt hans hrossi að hann ætlar að hinum sé það að misfanga orðið, og lýsi sem fyrr segir. Nú hvar sem misfangi verður í þeim stöðum er maður á heimilt til þings að færa, þá hafi hann með sér þrjú sumur til þings nema fyrr verði réttur eigandi að og lýsi í lögréttu. En ef þá kannast engi við, þá eignast hann þar til er eigandi verður síðar til meður lögligum vitnum.

'''14. Hér segir hversu fundnu fé skal lýsa'''

Ef maður finnur fjárhlut manns og hefir eigandi glatað, þá skal hann lýsa fyrir mönnum samdægriss, ella verður hann þjófur ef hann lýsir eigi, ef fé er svo mikið að þjófssök nemur. Maður skal í ljósi hafa fé og nýta sér og þó að eigandi komi þá eftir er slitið er þá bæti hinn öngu. En sá maður er til kallar skal til hafa tvau skilrík vitni að það er hans fé ef hann skal óræntur vera og sveri að fullan eið, þá lætur hann að lögum laust, ella á hann. Nú fara menn að götu saman og finnur sá fund er fyrstur fer, þá eiga þeir allir saman það og þeir er eftir fara. Ekki eiga þeir í er umfram ganga. Ef menn fara á skipi saman og finna þann hlut er fjár er verður, þá skulu þeir skipta að jafnaði sín í milli. Ef maður finnur fé í jörðu manns, hafi sá þriðjung er finnur en landeigandi tvo hluti, en allt ef hinn heldur eigi upp að lögum. Nú finnur maður fé í jörðu í almenningi, hafi sá þriðjung er finnur en þeir tvo hluti er þann almenning eigu. Nú brýtur maður haug eður grefur jörð maður að ólofi þess er á til fjár, færi þeim er jörð á slíkt er hann fann og leggi á landnám og jarðarspell þeim er jörð á. En ef sá mistrúir er jörð á, að hinn hafi honum svo mikið fé fært sem hann fann, þá syni hann með séttareiði, sá eiður fellur til fjögurra marka.

'''15. Hér segir um þá fjárábyrgð er til hirslu er seld'''

Ef maður selur fé sitt til hirslu af trúnaði öðrum manni, þá skal sá er við tekur hirða og varðveita sem sitt fé, það sem hann vill vel varðveita. Og ef það fé hverfur eður glatast, þá má sá er það fé á koma þeim til lýritareiðs er við fé tók, utan sá segi það er við fé tók að hann vili að öngu ábyrgjast og eru til þess löglig vitni, svo og ef það fé hverfur úr einni hirslu og hans fé sjálfs. En ef eiður fellur þar sem skildur er um þetta mál, fellur til fjögurra marka.

'''16. Hér segir um ábyrgð á lánsfé'''

Ef maður lér manni grip sinn, þá á hver láni heilu heim að koma eður gjalda verð eiganda sem sex skynsamir menn meta, nema hinn týnist meður láninu er léð var, þá má hann eigi lán ábyrgjast er hann mátti eigi líf sjálfs síns. Eigi er erfingi skyldur fyrir það lán að gjalda. Heimilt verður skip, hross eður annar gripur þeim er léð er og öllum þeim er hann vill í þeirri ferð ef hann hefir eigi lengur eður víðara en honum var léð, en öngum skal hann ljá ef hinn hefir það frá skilt er léði. Enginn maður skal lán hafa lengur en léð er, ella gjaldi tvo aura þeim sem fyrr segir, nema sá krefi er átti, þá sekist hann fornæmi nema nauðsyn banni. Nú þó að maður fari með eyk annars manns að leigu eður láni, þá skal sá ábyrgjast er hest á þó að hann geri nökkurum manni skaða, ef eigi er af þess völdum eður vangeymslu er með fer. Ef maður tekur grip manns óléðan, hest eða skip, hvort sem það er meira skip eður minna, eyki eður aðra hluti þvílíka, bæti skaða þann allan er hinn hefir af eftir sex manna dómi lögliga til nefndum, og rétt eður öfundarbót með þeim er tekið var fyrir eftir atvikum, hver nauðsyn til bar þann er tók og hver öfund í var gjör eður hver skaði þeim varð að er tekið var fyrir. Jafnan rétt og öfundarbót skal hver maður hafa á fénaði sínum eður öðrum hlutum er tekið er fyrir eður misþyrmt, hvað manni sem hann er að nafnbótum, utan landnám fari eftir því sem fyrr segir og þeir réttir sem til mannhelgi heyra. Handrán og kvenna legorð, það dæmist eftir því sem sá er maður til er þetta er misgert við. Ekki á konungur á þessum fjártökum nema hálfa mörk fyrir handrán. Ef maður tekur skip manns, þá skal hann einni sök fyrir svara, sig og ómaga sína. En ef fleiri menn eru í einni för þar sem óskil verða ger um hrossa reiðir eður hrossa eftirrásir, þá sekjast þeir einir er óskil gera en ekki þeir er skil vilja á gjöra. Ef maður tekur eyk manns og er eigi öðrum um varðveislu boðið, svo að hann viti, og færir þeim er á og fer svo með sem hann ætti, þá sekist hann eigi á því ef hann vildi þeim í því gagn gera er á. Ef tveir menn eður fleiri eigu skip saman, eyk eður aðra gripi, þá ábyrgist sá að öllu er með fer, en hverjum þeirra er heimult í sína þörf. Eigi á hann að ljá eður byggja skip að ólofi þess er á með honum. En ef hann gerir það, þá svari hann þeim er á með honum en hinn er sýkn saka er léð var eður leigði. Ef maður tekur grip manns, skip eður hross og villir heimildir að, þá er hann þjófur að.

'''17. Hér segir hversu með lánsgripi skal fara'''

Nú lér maður manni hross sitt eður skip og vill sá hafa að þörf sinni er léð var, en hinn fer til er léði og tekur af honum lánið, þá gjaldi sá hálfa mörk að áfangi er skip eður hross átti. En ef sá hefir víðara eður lengur að veðri færu en honum var léð, þá gjaldi sá hálfa mörk að áfangi þeim er skip eður hross á og bæti þó skaða þann er af verður þeim er léði. Nú lér maður öðrum manni það skip eður hross er honum var léð, þá sekjast þeir er hafa ef þeir vissu að sá átti eigi að ljá. Nú hyggja þeir að sá ætti að ráða skipinu er þeim léði og varðar þá honum einum. Nú koma þeir aftur er með skip manns hafa farið, þá skulu þeir upp setja skip og um búa sem áður var. Nú mega þeir eigi upp koma, þá skulu þeir þeim til segja er á skip og bjóða honum lið sitt. En ef hann vill eigi til fara, þá ábyrgist hann sjálfur skip en þeir ella er með fóru, og svo ef þeir búa eigi um sem áður var er þeir tóku. Ef maður lér manni skip eður selur á leigu, þá verður öllum þeim skip heimilt til meðfarar er hann þarf í þá för að hafa. Þar sem menn rjúfa skipan í veri eða lögferðum, sekur hver hálfri mörk við konung en þeim eftir lagadómi er skip átti. En hver sem tekur vits vitandi annars vinnumann eða skipara, sekur hálfri mörk við konung og skal þó skipari þar vera sem hann réð sig fyrri.

'''18. Hér segir sekt um dufl og kast'''

Ef menn dufla eður kasta tenningum um penninga, sé uppnæmt konungs umboðsmanni allt það er við borð liggur og hver þeirra sekur hálfri mörk við konung. En ef menn veðja, hafi að öngu og sé sektalaust.

'''19. Hér segir um eiðtökur fyrir óbótamál'''

Ef konungur kennir manni landráð, þá skal hann synja með tylftareiði og svo skal synja allra óbótamála. Nú skal nefna sex menn á hvora hönd hinum er undan skal færast, jafna að rétti við hann, þá sem næstir honum eru og um það mál má kunnast vera, hvorki sakaða né sifjaða, fulltíða menn og valinkunna þá er hvorki sé áður reyndir að röngum eiðum né skrökvottum, og hafi sjau af þeim en sjálfur hinn átti og fjóra fangavotta, og eigi að meinsærum reynda, og sveri innan tíu vikna særra daga. Sá skal sverja fullan eið fyrir sig er fyrir sök verður. En allir aðrir sanni mál hans með því skilyrði að eigi vita þeir annað sannara fyrir guði en hann sór eftir sinni hyggju.

'''20. Hér segir eiðnefnu þrettán marka mála'''

Séttareiður skal standa um öll þrettán marka mál og þjófnaðarmál, sem segir í þjófabelki, og svo fyrir tíu marka mál. Nú skal nefna þrjá menn á hvora hönd þeim er fyrir sök er hafður á þann hátt sem sagt er um tylftareið. Hafi þrjá af þeim, sjálfur hinn fjórði, og tvo fangavotta.

'''21. Hér segir eiðtökur fimm marka mála'''

Lýritareiður skal standa um öll fimm marka mál og fjögurra, þar sem nefna skal tvo menn á hvora hönd þeim er fyrir sök er hafður, hafi þá tvo af þeim sem hann fær en sjálfur hinn þriði. En fyrir merkurmál og þaðan af smæri skal nefna til lýritareiðs sinn mann á hvora hönd hinum sakaða, hafi annan af þeim en sjálfur annar, fangavottur hinn þriði. Þessi eiður skal standa þar til er hafa skal tveggja manna eið eður eineiði, því að einn skal eyris synja en tveir tveggja, sem lögbók vottar.

'''22. Hér segir sekt þeirra manna er ranga eiða sverja'''

Þeir menn er að því verða kunnir og sannir að sverja ranga eiða og prófast það með sannindum, þá skulu þeir vera útlægir til Noregs þrjá vetur, utan konungur vili meiri miskunn á gera. Skulu þeir engis manns eiða eður vitna njóta með því að þeir gjörðu sig sjálfir ónýta og gjaldi konungi fjórar merkur en sex aura fyrir hvern mann er sór með honum, ef þeir vissu eigi að ósært var. En ef þeir vissu að ósært var fyrr en þeir sóru, gjaldi konungi fjórar merkur sem hann. En ef þeir atburðir kunnu til að falla að þeim mönnum verða gefnar þær sakir er við liggur líf eður limar eða sé aleigumál, þá skulu þeir slíkra vitna og undanfærslu njóta sem þess er miskunn til er konungs vald hefir í hendi til réttinda.

'''23. Hér segir hvað réttgoldið er í sakeyri'''

Allur sakeyrir lögliga sagður á menn skal goldinn á næstum fardögum eftir. Hann er rétt goldinn í vaðmálum og ullu og í allri skinnavöru, og í öllu kvikfé eftir því sem flestra manna gengur í millum í því héraði, í slátrum og alls kyns mat, í léreftum og öllum austrænum varningi og öllu járnsmíði eftir sex manna virðingu, fella eigi til vöru né búfjár en virða þó til fullra aura.

Jónsbók/Rekaþáttur

2024-07-27T23:35:47Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Jónsbók}}
Hér byrjar hinn tíunda hlut lögbókar er heitir rekaþáttur og segir fyrst um viðreka og hvalreka

'''1.'''

Hver maður á reka allan fyrir landi sínu, viðar og hvala, sela og fiska, fugla og þara, nema með lögum sé frá komið. Ef við rekur á fjöru manns, þá skal hann marka viðarmarki sínu því sem áður hefir hann sýnt sex grönnum sínum. Eigi er lögmark ella. Rétt er honum að vaða til og marka þar viðinn ef hann kemur eigi úr flæðarmáli ef það er við þá fjöru hans er festa má reka á, og á hann þá þó að á annars fjöru komi sá viður. En hinn er fjöru á skal gjöra orð þeim er við á, ef hann veit hver á. Lýsa á maður að kirkju markinu, ella er hann sekur þrimur aurum við konung. En ef hinn gjörir eigi eftir innan tólf mánaða síðan hann fréttir, þá leysi hann út með fullu landnámi sem sá er maður til er land á, það er viður liggur á. Ef við eður hval rekur í gegnum merkiósa á land upp, þá á sá það er land á fyrir ofan. Ef vötn eður lón ganga fyrir ofan fjöru manns og kastar þar hval eður viði yfir malarkamb eður eyrartanga upp í vatn mitt, þá á sá maður það er land á fyrir ofan ef á land rekur. Helgar þar festur hval en mark við sem annars staðar. Ef nýja ósa brýtur upp í gegnum fjöru manns og rekur þar hval eður við upp á jörð, þá á sá það sem fjöru á fyrir utan. En þó að brjóti nýja ósa upp í gegnum fjöru manns, þá skal hinn forni ós ráða. Ef hval eður tré verpur á jörð upp, þá á sá maður bæði er reka á. En ef þar er jörð gróin yfir viði eður beinum, þá á sá maður bæði er jörð á. En þar sem tré eður bein finnst í jörðu, hálf ofar en nú gengur flóð yfir, og á sá maður það er jörð á fyrir ofan, hvort sem er bein eður viður. Ef tré eður bein eða tálkn eru í flæðarmáli þó að sandi sé orpin eður grjóti fest, þá á sá maður það allt er fjöru á. Nú eru ósar að merkjum, þá á hvor þeirra reka til miðs óssins. Ef rekann festir í miðjum ósinum, þá á hálfan rekann hvor þeirra. Nú rekur hval eður við upp eftir ósinum og kastar á svarðfast land eður festir í vatnsbökkum fyrir ofan rekamark, þá á sá er jörð á eður eyrar ef þar festir á, nema festi í miðjum ósinum, þá skal rekinn jafnt hverfa til hvors landsins og allt það er þar festir. Ef birkivið rekur út um merkiósa og á sá það er jörð á fyrir ofan reka þann er við rekur á. Ef við rekur að ósum ofan og festir í eyrum eður rekur á land upp, þá á sá þann við er jörð á, nema einn maður eigi skóg allan, þá á sá.

'''2. Hér segir hvar maður má flutningar taka fyrir annars landi'''

Hver maður má fénýta sér við þann allan er hann finnur fljótanda fyrir annars landi út frá rekamarki. Taka má maður þar hval og við fyrir annars landi er engi er von að festi, nema svo sé nær þeirri fjöru er reka má festa að þaðan megi sjá fisk á borði ef eigi bæri land fyrir, og svo á allar flutningar að taka. Ef maður flytur við sinn á annars manns fjöru, þá skal sá viður þar eigi lengur liggja en þrjár nætur ef það er rekafjara, nema nauðsyn banni, ella bæti sá er við flutti fullu landnámi og skaðabót þeim er reka á. Rétt er honum að færa á land upp úr fjöru og hafa þaðan flutt innan tólf mánaða þaðan frá. Allir menn eigu að veiða fyrir utan netlög að ósekju. En það eru netlög yst er selnót stendur grunn tuttugu möskva djúp að fjöru og komi þá flár upp úr sjó. Ef maður kaupir reka af landi manns að lögmáli réttu og skilja þeir það eigi gjör en svo, þá á landeigandi af fjöru þeirri álnarlöng kefli öll og þaðan af smæri. En rekamaður á þar við allan ótelgdan þann er þar rekur upp og svo hvali þá alla er þar hlaupa kvikir á land nema menn valdi. Og svo á hann þá hvali alla er þar rekur upp. Sá maður er land á á þar þara allan og fugla alla og rostunga, sela alla, og svo ef maður drepur þar sel, hann á þar og hnísur allar og háskerðinga, og fiska alla, nema þar reki fleiri senn á land en fimm, þá á rekamaður. Landeigandi á þar flutningar allar og vogrek allt og hvali þá alla er fyrir mönnum hlaupa á land upp, og veiðar allar í netlögum og í fjörunni. Ef viður flýtur í netlögum þá á rekamaður þann. En ef utar er viður og má þó sjá fisk á borði, þá á sá maður er jörð á og allt það er þar flýtur. En fjörumaður á allt það sem í netlögum flýtur, hvort sem net er lagt af landi eður skeri. Ef sker eður eyjar liggja fyrir landi manns, þá á sá það og reka þann allan er því fylgir er meginland á næst, nema með lögum sé frá komið.

'''3. Hér segir hver hval á að festa eða hvað lögfestir er'''

Ef hval rekur á fjöru manns, þá skal sá er á landi býr þar næst festa hval þann hver sem fjöru á og hafi slíkt fyrir starf sitt sem fyrr skilur leiguliða, þótt landsdrottinn búi sjálfur á jörðu. Hann skal festa hval þeim festum að eigi sé ósterkari en reip þau tíu að tveggja manna afli haldi hvert, og sé þá borinn annar endir um stokk eður stein. Rétt er honum að skera festar af sjálfum hvalnum og ef svo er festur þá ábyrgist hann eigi þó að út taki hvalinn, ef sumur er festarstúfur á landi en sumur í hval, þá á sá hvalinn er áður átti þó að á annars fjöru komi. Hann skal í brott flytja hvalinn hvort sem hann vill á skipi eður eykjum og neyta þar engis nema vatns og haga. En ef sex skynsamir menn sanna það með eiði að hvalur sé verr festur en nú var talt, þá á sá ekki í þó að út taki og ábyrgist að öllu ef annar á hval. Hann á þegar er hvalur er kominn að senda mann þann er fari fullum dagleiðum að segja þeim er reka á. En landbúi skal skera hval til fjórðungs og þeir menn er hann fær til, þar til er rekamaður kemur eður hans lögligur umboðsmaður, þá skulu þeir ráða þeim er óskorinn er. En ef fleiri menn eiga þar í reka, þá skal þeim orð gjöra er mest á í. En hinna hlut skal hann varðveita sem hann eigi sjálfur og ábyrgist við handvömmum sínum. Nú sker maður hval á fjöru og tekur fjósir út, tálkn eður bein, og rekur á annars fjöru, þá á sá það er fjöru á ef það er lengra frá fjörumarki hins en tvau hundruð faðma tólfræð. Svo er og um garnar og seymi og allt það er fémætt slítur út af hval. En ef urgur eru í fjósum þeim er út slítur, þá helga þær þeim er hval átti í fyrstu. Nú þó að hvalur sé minni en festingarhvalur eigi af að takast, þá er sá jafnskyldur er á jörðu býr að festa hinn minna sem hinn meira. Allt það er fémætt rekur á þá fjöru skal hann úr flæðarmáli færa sem hann eigi land og reka, ella ábyrgist hann að öllu við rekamann. Lauss er sá maður við reka varðveislu er á jörðu býr ef rekamaður hefir öðrum umboð fengið að lögum og skal sá þá fyrir sjá og ábyrgjast svo sem hinn skyldi. Ef nökkur maður kallar sá til meira hvals en fyrr hefir haft, sem menn vita að nökkuð á í reka, þá skal honum þó til handa skipta yfir það sem rekamaður veit að hann á, hálfu minna hval en hann kallar til. En sá þeirra sem að telur skal setja fimmtarstefnu og fara svo að þeirri stefnu sem fyrr vottar. Nú prófast svo að annar hvor hefir logið, gjaldi sá tvennum gjöldum þeim er á og kostnað sinn allan þann er hann hefir fyrir haft, og konungi hálfa mörk í ránbaug. Nú kemur hvalur eður tré á rekamark, þá eigi svo hvor sem reka á undir.

'''4. Hér segir um skotmannshlut á hval ef rekur'''

Ef hval rekur á fjöru manns og á fjörumaður þann allan ef eigi er skot í, en ef skot finnst í hval það er þingborið mark er á, þá á skotmaður hálfan ef hann kemur til áður hans hlutur er allur virður og veginn og af fjöru fluttur. En svo skal maður skots leita sem hann ætti skots von í hval á annars fjöru. Sá maður á vætt spiks af skotmannshlut er fyrstur finnur skot. Ef fjörumaður veit hver skot á, þá skal hann gjöra honum orð ef hann er svo nær að fara megi tvívegis þann dag er þá er ef hann færi árdegis. En svo mikið skal hann hafa af síðara degi sem þá var af hinum fyrra er hann var sendur. En ef hann gjörir eigi orð skotmanni þegar skot finnst, þá er hann sekur mörk, hafi konungur hálfa en skotmaður hálfa, og slíkan hval sem honum væri að lögum orð gjör. Landeigandi á að skera til fjórðungs skotmannshlut, þar til er skotmaður kemur til, og ábyrgist hann þá þann hval við skotmann. Síðan skal skotmaður ráða hinum óskorna og ábyrgist sjálfur þann þá er hann kemur til. Og ef hinn dylur að hann eigi það skot, þá skal skotmaður láta bera tveggja manna vitni með svörðum eiði að það er hans skot og eigi gaf hann né galt og eigi sölum seldi svo að þeir vissi. En ef hinn vill þá eigi þann hval lausan láta, sæki sem vitafé. En hver er leynir skotinu, þá er hann þjófur útlægur og skiptist fé hans eftir því sem vottar í óbótamálum. Nú sker maður hval undan festum um nátt og fara þeir til sem ekki eiga í, þá sekist sá hver er það gerir þrettán mörkum við konung en þeir hafi hval sinn sem eigu.

'''5. Hér segir um skotmannshlut ef skyti er eigi nær'''

Hvervetna þar sem skotmaður kemur svo til skothvals að sumur er óskorinn, þá skal hann ráða hinum óskorna en hinn hafi fjórðung af þeim er hann skar, og svo skal jafnan fara ef skotmaður kemur fyrr til hvals en hans hlutur er allur virður og veginn og af fjöru fluttur. Nú kemur engi til að kalla til skots þess að þar er fundið, þá á landeigandi að varðveita skotið og hafa skotmannshlut hálfan, hversu sem hann kemur kaupi við skurðarmenn. Skotmannshlut skulu virða sex skynsamir menn til vaðmála. Nú eru fleiri skot í hval en eitt, þá á sá hvalinn er fyrstur kom banaskoti á hann og þingborið mark hafi. Ekki sakar ef í spik kemur. Ef maður veiðir hval þann er áður er banvænn af þingbornu skoti, þá á sá skotmannshlut er skaut fyrri en hinn fyrir starf sitt eftir sex manna dómi. Þeir skulu skothval virða er skynsamir eru og næstir búa því er skot finnst. Sá maður á að varðveita skotmannshlut er land á, ef annar á reka, en hálft á hvor bein og tálkn. Landeigandi á heimting við rekamann ef hvalur er seldur áður en skot finnst, en skotmaður við hann. Ef hval slítur út, þann er menn hafa skorið, og finnst skot í, hvar sem á land rekur, þá á skotmaður heimtu af öllum þeim er þá fjöru áttu er sá hvalur kom, og svo ef menn finna eður skera hval á fljóti, þá skeri til helmingar ef lögliga er virður en til fjórðungs ef eigi er virður. Sá maður er skot hefir að varðveita skal sýna það og segja til marks á skotinu á alþingi, og svo til nafns síns eður umboðsmaður hans, og hversu mikið fé fylgir skoti, og lúka þar á þinginu þeim er taka á eða fá fullar vörslur. Ef fleiri menn hafa það fé að varðveita, þá skulu þeir svo gera þegar hann hefir sagt til skots. En ef nökkur vill eigi greiða skotfé, sæki sem vitafé, hvort sem sækir skotmaður eður hans umboðsmaður eða landbúi sá er hval seldi. Nú verður hvalur eigi virður, þá skal skotmannshlutur til fjórðungs skorinn hafa verið, en ella til helmings ef skyti kemur eigi til áður hans hlutur er allur virður og veginn og af fjöru fluttur. Hvalskyti hver skal sýna grönnum sínum sex mark á skoti því er hann vill hafa og síðan í lögréttu, nema hann hafi keypt þingborið mark eða sé honum léð, gefið eður goldið, og hafi hann þar votta til, þá er honum það jafnheimilt sem hitt. Nú kemur skotmaður eigi til hvals áður hans hlutur er virður og veginn og af fjöru fluttur, en umboðsmaður hans kemur til, þá skal skotmannshlutur til helmingar skorinn hafa verið og skal hann því aðeins í brott hafa þann hval er skotmaður hlýtur, nema hann láti bera vitni um að hann er umboðsmaður hans eður landeigandi lofi ella.

'''6. Hér segir um hvalflutningar'''

Ef maður finnur hval á fljóti, þá skal hann flytja hvert er hann vill ef það er utar fyrir annars landi en fisk sér á borði. Það skal vera þorskur flattur álnar í öxarþærum á því borði er til lands veit, skal útleggja til sýnar og þaðan til sjá sem lengst fjarar. Ef menn koma til þá er hann hefir festar borið í hval, þá er hann eigi skyldur við þeim að taka ef hann fær fluttan, og þó að þeir beri festar í hval þá eiga þeir eigi að heldur. Nú koma þeir eigi hval til lands er níttu liði hinna, þá skulu þeir ábyrgjast hvalinn við þá eftir því sem sex skynsamir menn virða.

'''7. Hér greinir hvalskipti'''

Þess hvals er fluttur er eigu flytjendur þriðjung en landeigandi tvo hluti nema skot finnist í, þá á skotmaður þriðjung og skal sá skotmannshlutur að öllu svo fara sem um rekahval skilur. En þeir menn sem fyrst bera festar í hval eiga að hafa finnandaspik af honum, það eru þrír tigir átta fjórðunga vættir, hálft hvort spik og rengi, ef hvalur er tvítögur eður lengri óskerður eður svo skerður að hann sé eigi minni þess kyns hvalur. Það á allt af flutningarþriðjungi að taka. En ef þeir hafa nökkuð skorið á skip sitt en flytja það sem eftir er, þá skulu þeir það fyrir finnandaspik hafa en skipta sem öðrum hval því sem meira er. Ef landeigandi er að flutningi, þá á hann kost að flytja hvalinn á sitt land. En ef þangað er lengra, þá ábyrgist hann hvalinn við sína lagsmenn ef þeir missa fyrir það. Ef landeigendur eru fleiri að flutningu, þá skal á þess land flytja sem land á næst. En ef skynsamir menn bera að hvalur sé á annað land fluttur en lög segja, þá á sá landshlut í hval er það land átti að hvalur væri rétt fluttur á. En hver þeirra sekur mörk við hann er að flutningu var. Og ef þeir menn láta lausan hvalinn er hönd hafa að, þá skulu þeir til fjórðungs skorið hafa. Ef griðmenn manns finna hval á fljóti og á bóndi verk þeirra allt, þá á hann hvalinn. En ef hann á fiski þeirra aðeins, þá á hann eigi meira en sýslan dvaldist sú er hann átti, eftir því sem sex skynsamir menn meta, og skiphlut sinn, og ábyrgist skip sem áður. Nú flytja menn hval úr almenningu, þá eignast þeir eigi nema þeir beri fyrr festar á land en þeir láti hval lausan og festi sem fyrr vottar, ella er það rekhvalur. Nú rekur hval svo mjög fyrir veðri eður straumi að hann ræður skipinu en eigi skipið honum, þá er sem þeir hafi ófundið hval.

'''8. Hér segir hvar hval skal eigi taka'''

Ef menn flytja hval þaðan frá landi manns er sjá má fisk á borði, þá á sá hval er áður átti. En hver þeirra sekur mörk við hann ef þeir vissu. Í fjörðum eður sundum þar sem hvalur flýtur svo að sjá má fisk á borði af fleirum löndum en einu, þá eiga þeir allir jafnt hval er lönd eigu svo nær, þó að einnhver þeirra flyti á sitt land, nema af einshvers landi standi svo mikið veður að þangað mátti eigi flytja. Ef menn reka hvali á land manns, þá eiga þeir tvo hluti en landeigandi þriðjung. Ef menn finna hval í vökum utar en fisk sér á borði, þá á sá er fyrstur finnur allan þann er hann kemur á ís upp. Nú koma menn að og bera vopn á hvali þá og festa við ísbrún svo að eigi má sökkva, þá eiga þeir er veiða. En þeir sem síðar koma til og neita hinir liði þeirra og sökkur hvalur fyrir það, þá ábyrgist þeir er fyrri komu til eftir manntali við þá þann hval. En hvað sem þeir fá af, þá skulu þeir þar á land bera sem þeir vilja. En ef landsdrottinn telur að og segir að þeir spilli þar eng hans eður haga, bæti sem sex skynsamir menn meta skaða og landnám með þeim er gras á eður jörð. En ef hann leggur á hölkn eða holt eða fjöru þar sem engi er skaði að, flyti brott að ósekju. Nú finnur maður hval í ísum nær landi og þó fyrir utan netlög, þá á hann hálfan ef kvikur er en landeigandi allan ef dauður er. Nú gengur vök allt að landi sú er menn særa hvali í fyrir utan netlög og renna þeir kvikir á land upp, þá á svo að fara um eigin orð þeirra sem menn reki þá upp með skipum. En þó að menn skjóti hvali í vökum með þingbornum skotum, þá eiga þeir eigi heldur en aðrir menn, nema dauða reki á land, þá eiga þeir skotmannshlut. Hver maður á veiði sína fyrir utan netlög. Það er veiður er maður flytur á skipi til lands en flutningur ella. Ef maður veiðir hval í rekamarki fyrir utan netlög þar er fisk sér á borði, þá á sá allan er veiðir.

'''9. Hér segir um netjafund í látrum manns'''

Ef maður hittir net í látrum sínum og sel í, þá á hann sel og svo net, þar til sem hinn leysir út með landnámi. Nú má maður skjóta sel af skipi ef hann fer réttleiðiss, hvort sem selur er á sjó eður landi, nema hann liggi á látri því er stilli er til hlaðið, þá veiðir hann þeim er látur á. Nú skýtur maður sel af landi og er eigi stilli til hlaðið, þá skal sá sel hafa er látur átti. En ef stilli er til hlaðið þá skal hann hafa bæði sel og landnám með. Nú lýstur maður sel og finna þann aðrir menn, þá á sá hálfan er laust en sá hálfan er fann á fljóti. En sá skutil sinn er skaut ef skutill fylgir. Ef rekur á land manns hafurhval, björn, rostung, hnísu og sel, og finnst skot í, þá á sá þriðjung er skaut ef hann hefir vitni til skots síns að það er þingborið, þá skal sá maður er á landi býr því er á rekur lýsa því skoti að kirkju eður á þingi innan hálfs mánaðar. Ef maður hittir á sel eða hnísu eður aðra fiska utan hval fyrir ofan marbakka, og færir þeim er á jörðu býr, hafi hann fimmtung af en jörð fjóra hluti. En ef hann færir brott, færi aftur og leggi á landnám.

'''10. Hér segir sekt heilagra daga veiða'''

Ef hvalur er fluttur eður skorinn á löghelgum degi, þá skal gefa af hinn fimmta hlut þeim er fluttur er og af svo miklum sem skorinn er á helgum degi, en eigi er meira skylt. Af selaveiði og allri þeirri sem löghelgan dag er veidd skal gefa hinn fimmta hlut fátækum mönnum þar innan hrepps sem á land kemur, þeim er eigi gera tíund, og skulu hreppstjórnarmenn þessu skipta, því að svo hefir forn lög verið og vani. En hver maður er þetta vill eigi greiða er sekur sex aurum við konung.

'''11. Hér segir um hvalflutning úr almenningu'''

Ef menn flytja hval úr almenningu, þá skulu þeir fylgja festum til lands ef þeim er óhætt fyrir stormi og brimi. Nú skiljast þeir fyrir það við að þeim er eigi óhætt, þá eiga þeir þó hvalinn ef á það land rekur er þeir vildu á flytja. En ef annars staðar kemur þá er það rekhvalur.

'''12. Hér segir hversu vogrek skal fara'''

Það heitir vogrek er rekur á land manns lík eður vara og allt það er fémætt er og menn hafa átt, þó að það sé viðir telgdir, hvort sem því kastar á land með líkum eða öðruvíss. Landeigandi skal vogrek varðveita hver sem reka á. En sá er á jörðu býr skal það allt færa úr flæðarmáli og gera orð landsdrottni. En sá þeirra færi lík til kirkju sem betur kemst við og hafi af fénu til þess kostnaðar slíkt sem þarf. Sá er á jörðu býr skal ábyrgjast féið ef af hans vanrækt slítur út. Vogrek skulu virða sex skynsamir menn. Síðan skal landsdrottinn hafa það er meður spellum liggur eður selja öðrum ef hann vill og varðveita sem sitt fé, og ábyrgist hann þá eigi. Ef sá maður kemur til vogreks er réttar heimildir þikkist á eiga og hefir til þess skilrík vitni eður sver hann til lýritareið, hvort sem það er arfur manns eða öðruvís, þá skal hann það hafa sem hann kallar til en verð fyrir hitt sem lógað er. Nú koma eigi eigendur til, þá skal hann láta segja til á þingi hvað fé þar er rekið. Hann skal svo jafnan laust láta sem eigendur koma til, annaðhvort fé eður verð. En það sem engi verður eigandi til, þá eignast hann það. En ef landsdrottinn lætur eigi virða vogrek eður fer öðruvíss með en nú var talt, þá skal hann gjalda tvennum gjöldum er eigandi kemur til og er hann þó sekur mörk við konung. En ef hann leynir því fé og villir heimildir að vogreki, þá er hann þjófur ef það fé er svo mikið að þjófssök nemur.

Grágás

2024-07-25T03:21:23Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

__NOTOC__
{|class="sortable wikitable"
|-
!#
!Þáttur
!Kaflar
!Orð
!Lýsing
|-
|style="text-align: right;"|1
|[[Grágás/Kristinna laga þáttur|Kristinna laga þáttur]]
|style="text-align: right;"|59
|style="text-align: right;"|17.036
|Guðslög.
|-
|style="text-align: right;"|2
|[[Grágás/Erfðaþáttur|Erfðaþáttur]]
|style="text-align: right;"|25
|style="text-align: right;"|10.741
|Erfðalög.
|-
|style="text-align: right;"|3
|[[Grágás/Ómagabálkur|Ómagabálkur]]
|style="text-align: right;"|37
|style="text-align: right;"|12.834
|Framfærslulög.
|-
|style="text-align: right;"|4
|[[Grágás/Festaþáttur|Festaþáttur]]
|style="text-align: right;"|64
|style="text-align: right;"|16.607
|Hjúskaparlög.
|-
|style="text-align: right;"|5
|[[Grágás/Um fjárleigur|Um fjárleigur]]
|style="text-align: right;"|86
|style="text-align: right;"|20.268
|Landbúnaðarlög og atvinnulög.
|-
|style="text-align: right;"|6
|[[Grágás/Vígslóði|Vígslóði]]
|style="text-align: right;"|126
|style="text-align: right;"|29.488
|Refsilög.
|-
|style="text-align: right;"|7
|[[Grágás/Landabrigðisþáttur|Landabrigðisþáttur]]
|style="text-align: right;"|74
|style="text-align: right;"|35.403
||Landbúnaðarlög og atvinnulög.
|-
|style="text-align: right;"|8
|[[Grágás/Þingskapaþáttur|Þingskapaþáttur]]
|style="text-align: right;"|66
|style="text-align: right;"|30.284
|Stjórnskipunarlög.
|-
|style="text-align: right;"|9
|[[Grágás/Baugatal|Baugatal]]
|style="text-align: right;"|3
|style="text-align: right;"|3.879
|Skaðabótalög.
|-
|style="text-align: right;"|10
|[[Grágás/Lögsögumannsþáttur|Lögsögumannsþáttur]]
|style="text-align: right;"|–
|style="text-align: right;"|583
|Stjórnskipunarlög.
|-
|style="text-align: right;"|11
|[[Grágás/Lögréttuþáttur|Lögréttuþáttur]]
|style="text-align: right;"|–
|style="text-align: right;"|1.821
|Stjórnskipunarlög.
|-
|style="text-align: right;"|12
|[[Grágás/Rannsóknaþáttur|Rannsóknaþáttur]]
|style="text-align: right;"|7
|style="text-align: right;"|2.261
|Þáttur um rannsókn á stuldi.
|-
|style="text-align: right;"|13
|[[Grágás/Stakir kaflar úr Konungsbók|Stakir kaflar úr Konungsbók]]
|style="text-align: right;"|5
|style="text-align: right;"|1.676
|Ýmisleg viðfangsefni og nýmæli í lögum.
|-
|style="text-align: right;"|14
|[[Grágás/Stakir kaflar úr handritsbroti (AM 315 d fol.)|Stakir kaflar úr handritsbroti (AM 315 d fol.)]]
|style="text-align: right;"|4
|style="text-align: right;"|1.684
|Landbúnaðarlög og atvinnulög.
|}

==Um Grágás==
''Grágás'' er lagasafn þjóðveldistímabilsins (930 – 1262/64). Lögin sem það inniheldur voru byggð á Gulaþingslögum frá Noregi. Lög þess féllu úr gildi með lögtöku [[Járnsíða|Járnsíðu]] á árunum 1271 til 1274. Lagasafnið er varðveitt í nokkrum misheillegum handritum en ''Staðarhólsbók'' (AM 334 fol.) og ''Konungsbók'' (GKS 1157 fol.) eru þau ítarlegustu.

Árið 1992 gaf Mál og menning út ''Grágás: Lagasafn íslenska þjóðveldisins'' eftir Gunnar Karlsson, Kristján Sveinsson og Mörð Árnason. Inniheldur bókin efni handritanna í stöðluðu og uppfærðu máli ásamt ýmsum skýringum.

Framsetning þessi á ''Grágás'' byggir á fyrrnefndri bók sem sjálf byggir á efni ''Staðarhólsbókar'' og svo efni ''Konungsbókar'' þegar hún nær lengra auk nokkurra innskota úr öðrum handritsbrotum. Í lokin eru stakir kaflar úr Landabrigðisþætti sem finnast á handritsbrotinu AM 315 d fol.

Bók Gunnars, Kristjáns og Marðar inniheldur mikinn fróðleik um sögu handritanna, ritunartíma og ritara. LagaWiki mælir með lestri hennar en leyfir sér að birta meginefni hennar hér þar sem lagatexti getur ekki verið höfundarréttarvarinn, hvort sem hann er í upprunalegu máli eða nútímavæddu.

===Skammstafanir===
Ef texti finnst í einu handriti sem ekki er að finna í hinum þá er hann settur innan hornklofa þar sem hann birtist í því handriti.

====Aðalhandrit====
{|class="wikitable"
|-
!Skammstöfun
!Handrit
|-
|K:
|GKS 1157 fol., ''Konungsbók''
|-
|S:
|AM 334 fol., ''Staðarhólsbók''
|}

====Önnur handrit====
{|class="wikitable"
|-
!Skammstöfun
!Handrit
|-
|Ab:
|AM 135 4to, ''Arnarbælisbók''
|-
|Bd:
|AM 347 fol., ''Belgsdalsbók''
|-
|Sk:
|AM 351 fol., ''Skálholtsbók''
|-
|St:
|AM 346 fol., ''Staðarfellsbók''
|-
|Tr:
|UppsUB R 713, ''Troilsbók''
|-
|X:
|AM 173 c 4to
|-
|Y:
|AM 125 a 4to
|-
|Z:
|AM 181 4to
|}

Grágás/Þingskapaþáttur

2024-07-25T03:02:42Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Grágás}}
'''1.'''

Það er mælt í lögum vorum að vér skulum fjóra eiga fjórðungsdóma. Skal goði hver nefna mann í dóm er fornt goðorð hefir og fullt, en þau eru full goðorð og forn er þing voru þrjú í fjórðungi hverjum en goðar þrír í þingi hverju. Þá voru þing óslitin. Ef goðorð eru smærra deild, og skulu þeir svo til skipta er hlut hafa af fornum goðorðum að svo sé nefnt sem nú er talið. Þá eru fjórðungsdómar fullir.

Það er mælt að dómar skulu í dag vera nefndir eða ráðnir. Skal goði hver nefna sinn þriðjungsmann í dóm nema hann hafi lögréttumanna lof til annars. Skal karlmann tólf vetra gamlan eða eldra nefna í dóm, þann er fyrir orði eða eiði kann að ráða, frjálsan mann og heimilisfastan. Þann mann skal eigi nefna í dóm er sóknaraðili er eða varnaraðili, eða hann hefir sök handselda eða vörn handselda svo að nú sé búin til þings. Þann mann skal eigi í dóm nefna, er eigi hefir mál numið í barnæsku á danska tungu, áður hann hefir verið þrjá vetur á Íslandi eða lengur. Ef sá maður lætur í dóm nefnast er nú var frá skiliður, eða selur hann öðrum manni sökina af því að hann vill láta í dóm nefnast, og verður hann útlagur um það þrem mörkum og ónýt mál hans, sóknir eða varnir, ef hann átti, nema hann geti þann kvið að hann vissi eigi að sakar voru búnar á hönd honum.

Ef goði nefnir þann mann í dóm er frá var skiliður eða nefnir í annan dóm en hann hafi hlotið, og er hann útlagur um það hvorttveggja þrem mörkum og úr goðorði, nema hann geti þann kvið að hann vissi eigi að hinn hefði sök eða vörn handselda eða hann væri sóknaraðili eða varnar. Að Lögbergi skal stefna goðanum og kveðja heimilisbúa hans, og á hver að sækja þá sök er vill.

Goði skal ganga í Hamraskarð og setja niður þar dómanda sinn ef hann vill dóm nefna, og nefna sér votta tvo eða fleiri: „Nefni eg í það vætti, að eg nefni þenna þegn í dóm,“ og nefna hinn á nafn, „að dæma um sakar þær allar er hér koma í dóm þenna og lög skylda hann til um að dæma, og býð eg til sakarsækjanda og sakarverjanda að ryðja dóm þenna, og ann eg honum ísetu í dómi nema lögrengd rétt komi til. Þá fæ eg annan réttan í stað hans ef hann er úr numinn að lögum,“ og kveða á í hvern dóm hann nefnir, „og nefni eg lögdóm.“

Dómar skulu út fara þvottdag og vera úti til ruðningar uns sól kemur á Þingvöll drottinsdag. Ef þá má eigi ganga þurrt í Hólminn…

'''2.''' UM LÝSINGAR.

Menn skulu í dag og á morgin lýsa sakar þær allar er til fjórðungsdóms skal, enda er jafnrétt að lýsa annan dag viku ef menn vilja það í þingsköpum hafa. Og svo ef menn vilja lýsa um tíundarmál, þeir menn er til þeirrar sóknar eru teknir eða aðilja eru, eða þeir er af þeim hafa tekið, þá skulu þeir menn eigi hafa síðar lýst en nú er talið. En aðrir menn eigu að lýsa um tíundarmál uns dómar fara út.

Ef maður vill lýsa sök á hönd manni, hann skal nefna sér votta þrjá eða fleiri: „Nefni eg í það vætti, að eg lýsi sök á hönd honum,“ og nefna hinn á nafn og kveða á sökina, og svo hvað hann telur honum varða. Hann skal lýsa að Lögbergi svo að meiri hlutur manna sé hjá og lögsögumaður, og lýsa löglýsing og handselda sök, ef svo er, og lýsa til fjórðungsdóms. Geta skal þess ef sú er sök er hann lýsti fyrra sumar.

'''3.''' AÐ SPYRJA AÐ ÞINGFESTI MANNA.

Menn eigu að spyrja að þingfesti manna þeirra er menn vilja sækja hér á þingi, og spyrja í dag eða á morgin, ef menn vilja dóm ryðja, enda er rétt að spyrja uns dómar fara út til sóknar. Sá maður, er hann vill vita þingvist annars, hann skal nefna sér votta. „Nefni eg í það vætti,“ skal hann kveða, „að eg spyr bændur alla í heyranda hljóði að Lögbergi hver löggrið hafi handsalað N.N. Er mig það undir frétt þeirri að eg vil vita hverja búa eg skal kveðja til sakar þeirrar er eg hefi höfðað á hönd honum. Spyr eg lögspurning.“ Hann skal nefna votta að svörum þeim er verða, ef maður gengur við heimilisfangi þess manns er hann spurði að, og svo þótt engi gangi við. Hann skal enn nefna votta, „í það vætti, að eg spyr goða alla í heyranda hljóði að Lögbergi hver sér kenni N.N. að þingmanni eða þriðjungsmanni. Er mig það undir frétt þessi að eg vil vita í hvern fjórðungsdóm eg skal sækja sök á hönd honum. Spyr eg lögspurning.“ Hann skal nefna votta að svörum þeim er verða. En ef maður gengur við þingfesti þess manns er að var spurt, þá á hann að segja í þann dóm sök sína er sá goði er í fjórðungi, er í gegn gekk þingfesti hans. Hann á þann goða að kveðja tylftarkviðar ef sú sök er, er tylftarkviður kemur til. Þó er rétt að hann spyri hann sjálfan að griðfangi sínu og þingvist sinni, og verður það jafnfullt sem þá er goði gengur við þingfesti hans. Rétt er að goði gangi við þingfesti hans meðan eigi eru hlutaðar framsögur saka, enda sé eigi áður kvatt tylftarkviðar, enda er jafnrétt að ganga við þingfesti manns með votta, þótt eigi sé að Lögbergi, ef hann finnur hinn sjálfan.

Ef maður hefir spurt mann heimilisfangs og þingvistar í héraði, og þarf eigi sá spyrja á þingi þess manns þingvistar er hann spurði véllaust í héraði.

Ef maður hefir stefnt manni fyrir fardaga þeirri sök er tylftarkviður fylgir, og hafi hann eigi spurt hann þingvistar í héraði, enda sé stefnt að heimili hans, þá skal hann spyrja þingvistar hans á þingi, um þann fjórðung er sá átti heimili þá er hann stefndi, og spyrja goða alla að Lögbergi hver sér kenndi þann mann fyrir fardaga að þingmanni eða þriðjungsmanni. „Er mig það undir frétt þeirri að eg vil vita hvern goða eg skal kveðja tylftarkviðar um sök þá er eg hefi stefnt honum. Spyr eg lögspurning.“

Hvarvetna þess er maður spyr lögspurningar annan, eða svo þó að hann spyri fleiri, þá skal maður nefna sér votta að spurningu og að svörunum, og svo þó að öngu sé svarað.

Um sakar þær er menn lýstu fyrra sumar hingað til sóknar eða stefndu fyrir fardaga svo að þeir vissu eigi heimili, þar skal að því spyrja hver sér kenndi þann mann fyrra sumar að þingmanni, nema hann spyrði þá.

Þar er eigi er við gengið þingfesti manns, skal sökina segja í þann fjórðungsdóm sem aðilinn er í fjórðunginum. Ef eigi er gengið við heimilisfangi manns þess, er búakviður fylgir sökinni, þá skal kveðja til heimilisbúa þess er aðili var frumsakarinnar, og svo þar er eigi er gengið við þingvist manns eða heimilisfangi, eða svo ef maður svarar eigi þar er maður er sjálfur spurður, eða svo þó að hann svari lögvillu. En það er lögvilla ef maður svarar öðru en er, eða þegir hann við. Ef maður er spurður þingvistar, og svarar hann öðru en er, og varðar það útlegð, enda er rétt að kveðja þann mann tylftarkviðar er hann læst vera í þingi með, enda skal dæma svo sem á hann sé borinn kviðurinn ef hinn heldur, hvorts hinn finnur við, að hann sé eigi þar í þingi eða læst hann eigi hafa goðorð.

Þar aðeins er þörf að spyrja í annað sinn að þingfesti manns, ef hann hefir spurt hann fyrir þing, enda komi sá eigi til þings er hann kvaðst vera í þingi með eða í gegn gekk ef hann spurði hið fyrra sumar. Þá á hann að spyrja hver með goðorð það fari. Ef menn hafa eigi gengið við þingfesti þess manns er að var spurt fyrr en dómar fari út, eða við heimilisfangi, eða svo ef maður svarar einugi þar er hann er spurður sjálfur, eða svo þótt hann svari lögvillu, enda vili hann það hafa til varnar fyrir sig, en hinn segi í annan dóm sökina en koma eigi, eða annar goði beri tylftarkvið um hann en sá er í þingi með, eða eigi hafi hans heimilisbúar borið um hann. Ef sá átti til að koma, þá skal sækjandinn láta bera vætti það í dóm þann er sökin er í sótt, er hann spurði að þingfesti hans eða að heimilisfangi, en þau önnur er hann nefndi, að eigi var við gengið, eða svo ef hann hefði nefnt að lögvillunni.

Ef maður spurði að því hvar hann er í þingi, og veit hann eigi, og svarar hann svo rétt að hann svari að „eg em á vist með honum,“ og nefna búandann. Ef maður er spurður að því hvar hann er í þingi, og eigu fleiri menn goðorð það er hann fylgir en einn, og svarar hann þó rétt að hann svari svo að „eg em í þingi með þeim þeirra sem goðorð hefir,“ og nefna þá er hlut eigu í því goðorði.

Ef goði gengur við þingfesti hans, þá er hann er spurður, en hinn sé eigi í þingi með honum, og er hann um það útlagur þrem mörkum og úr goðorðinu, nema hann geti þann kvið að hann hefði þar verið í þingi og væri svo farinn á braut að hann vissi eigi. Þá verst hann sökinni. Ef goði dylst við þingfesti þess manns er í þingi er með honum, og verður hann útlagur um það þrem mörkum og úr goðorði sínu, nema hann geti þann kvið að hinn hafði svo farið í þing að goðinn vissi eigi.

Lýsa skal til framfærslu ómaga meðan dómar eru úti.

'''4.''' HVERSU GOÐAR SKULU KOMA TIL ÞINGS.

Goðar allir skulu koma til þings fimmta dag viku er tíu vikur eru af sumri, áður sól gangi af Þingvelli, en ef þeir koma eigi svo, þá eru þeir útlagir og af goðorði sínu, nema nauðsynjar beri til, ef þeir koma eigi. Samþingsgoðar eigu að ráða því hver með goðorð skal fara og upp taka, þriðjungsmanna þess goða er heima situr.

Þingheyjendur skulu koma hinn fimmta dag viku til þings og fara til búðar með þeim goða er þeir eru í þingi með og skal hver þeirra hafa tjald um þvera búð. Þá skal hver þeirra taka þingfararkaup, en gjalda eigi, enda er hver þeirra þingheyjandi bæði um sín mál og annarra manna. Goðinn er þá skyldur að fá honum búðarrúm. Ef hann fær honum eigi, og varðar þingmanninum eigi við lög að hann fari til annarrar búðar, og á hann þó að heimta þingfararkaupið.

Nú kemur maður eigi til öndverðs þings, enda komi hann drottinsdaginn fyrra í þingi, og er sá þó þingheyjandi, bæði um sín mál og annarra manna, og skal hann eigi gjalda þingfararkaup, enda skal hann eigi taka, og skal hann eigi fara af þingi fyrir þinglausnir nema lofað sé. Ef hann fer, og varðar honum fjörbaugsgarð. Rétt er að hann taki þingfararkaup ef hann gengur í dóma eða ber kviðu. Rétt er að nefna þá menn í dóm er til þings koma fyrr en dómar sé nefndir.

Þeir menn allir er sakar hafa að sækja eða verja, eða menn eru kvaddir þingfarar, að þeir skulu koma drottinsdag hinn fyrra í þingi. Ef þeir koma eigi svo, þá eru ónýtar sakar þeirra og svo varnir þær er þeir bera fram, enda virðast einskis vætti þau er þeir bera, ef þeir voru heiman kvaddir.

Ef maður kemur síðar en drottinsdag hinn fyrra í þingi, og er sá eigi þingheyjandi, hvortki um sín mál né annarra manna, og skal hann ríða af þingi þá er hann vill, og skal hann gjalda þingfararkaup en eigi taka.

Menn skulu svo gjalda þingfararkaup sem þeir eru á sáttir í þriðjungi hverjum við goðann.

Þingheyjendur skulu eigi vera um nótt af þingi eða lengur. Þá eru þeir af þingi er þeir eru úr þingmarki. Fara eigu menn um daga að leita hrossa sinna svo að eigi dveli það gögn fyrir mönnum eða dómnefnu fyrir goðum ef hann vill þá í dóm nefna eða hafa þá í nokkurum lögskilum með sér. En ef þeir fara, og er það þingsafglöpun og varðar fjörbaugsgarð.

Bændur eru þingheyjendur, og goðar, og þeir menn er þingfarar og gagna eru heiman kvaddir.

Ef þingheyjendur fara eigi til búðar með goða þeim er þeir eru í þingi með, og vill goðinn sækja þá um, og skal hann stefna honum að Lögbergi og láta varða þriggja marka útlegð og stefna þar til dóms. Ef hinn ræður að hlaupa úr þriðjungi goðans fyrir það er hann var sóttur, þá varðar honum þriggja marka sekt við goðann, og skal þeirri sök stefna heiman og kveðja heimilisbúa fimm á þingi þess manns er sóttur er, hvort sem hann færi af því á braut eða eigi.

'''5.''' UM LÖGBERGSGÖNGU.

Vér skulum fara til Lögbergs á morgin og færa dóma út til ruðningar svo hið síðasta að sól sé á gjáhamri hinum vestra úr lögsögumannsrúmi til að sjá á Lögbergi. Lögsögumaður skal fyrstur út ganga ef hann hefir heilindi til. Þá eigu goðar að ganga með dómendur sína ef þeim er meinalaust, ella skal hver þeirra geta mann fyrir sig. Þá skal goði setja niður dómanda sinn, og skal hvers þeirra forráð jafnrétt er þá er til tekinn. Lögsögumaður skal ráða og að kveða hvar hvergi dómur skal sitja, og skal lögsögumaður láta hringja til dómaútfærslu.

Þeim er rétt sakar að sækja og verja er hér eru komnir drottinsdag hinn fyrra í þingi, en öngum þeim er síðar kemur, nema þeir atburðir verði að sakar gerðist svo síðarlega, eða upp kæmi, að þeir mætti eigi komast fyrr til þings en eftir drottinsdaginn, og verða þeir menn þó saka sækjendur og þingheyjendur um þau mál öll er þeir höfðu með að fara ef þeir komu svo snemma að ganga mætti fyrr til kveðja en dómar færi út. Þeir eigu eigi dóma að ryðja um sín mál.

'''6.''' DÓMRUÐNING.

Sá maður, er hann vill dóm ryðja, hann skal ganga þar að er sá maður situr í dómi er hann vill úr ryðja og mæla svo að hann heyrði eða goði sá er hann nefndi í dóminn. En ef hvorgi þeirra er þar, og er honum þó rétt að mæla ruðningarmálum þars hann hyggur að sá maður hafi setið, er hann vill úr dómi ryðja, og verður honum þó rétt að fara því máli þótt hann kynni varla þar að jafnt er rúm hins hafði verið.

Saka sækjendur og verjendur saka skulu dóm ryðja ef þeir vilja og vinna eiða að. Ef maður vill dóm ryðja, og skal hann nefna sér votta: „Nefni eg í það vætti, að eg vinn eið að krossi, lögeið, og segi það Guði að eg mun svo rengja mann úr dómi sem eg hygg sannast og réttast og helst að lögum.“ Ef hann vill eigi oftar eið vinna, þá skal hann það láta fylgja að „eg mun svo sakar sækja,“ skal hann kveða, „og verja, og vitni og vætti bera og öll lögmæt skil af hendi leysa þau er undir mig koma meðan eg em á þvísa þingi.“

Maður skal hefja frændsemistölu að bræðrum eða að systkinum eða að systrum, og skal telja knérunnum uns þar kemur er sá maður er, er í dómi situr, og sá maður er þar, er aðili er sóknar eða varnar. Ef sá maður taldi frændsemi er firnari er aðilja sakar eða varnaraðilja en næstabræðra, þá þarf hann eigi annarra manna að leggja undir þegnskap sinn að sanna frændsemistölu. Ef maður telur svo að hann var einn eða annar, og er hinn eigi þá skyldur að rísa úr dómi. Ef maður telur rangt eða ber ljúgvitni á alþingi, og varðar það skóggang. Við þá skal ryðja er sakaraðilja eru.

Rétt er að hver er vill kveði bjargkviða þeim manni er fyrir sökum er hafður, ef sá er eigi á þingi, og hafi sá öngum manni selda vörn fyrir sig. Eigi skal maður dóm ryðja, sá er eigi hefir vörn tekna af þeim er sóttur er, en ryðja skal hann kviðu alla sem hann vill. Jafna ruðning eigu hvorirtveggju, þeir er sækja og hinir er verja.

Næstabræðra eigu upp að rísa úr dómi og nánari menn að frændsemi, og að sökum, og námágar þrír, ef maður á dóttur manns eða systur eða móður, hvor sem annars frændkonu á, sá maður er í dómi situr eða aðili. Guðsifja þrír eigu úr dómi að rísa, ef annartveggi hefir haldið öðrum undir prímsignun eða undir vatn eða undir biskupshönd. Eigi skal ryðja að guðsifjum við sjálfan sig.

Menn skulu nefna sér votta að því vætti, „að eg legg það undir þegnskap minn að sú er frændsemistala sönn og rétt með þeim,“ og nefna þá báða er úr dómi skal ryðja og aðilja. Ef hann ryður að mægðum, „að eg legg það undir þegnskap minn að sú er mægð með þeim, að hann á þá konu,“ eða átti, „er eg vissa“. Þá verður honum þó þegnskaparlagning rétt að hinn sé skiliður við konuna, enda er-at honum þá skylt að rísa úr dóminum.

Þar er maður vill ryðja dóm að guðsifjum, og skal hann það þar undir þegnskap sinn leggja hverjar guðsifjar með þeim eru, aðilja og dómanda, og nefna hvorn þeirra.

Ef að sökum skal dóm ryðja, hann skal telja frændsemi með þeim er í dómi situr og með veganda og með aðilja og hinum vegna, og leggja það undir þegnskap sinn „að sú er frændsemistala sönn og rétt með þeim hvorumtveggjum er nú er talið, en þær sakar með þeim aðilja og hinum er í dómi situr,“ og nefna hvorntveggja þeirra á nafn. Við þann mann skal að sökum ryðja, er körinn er til veganda að lögum, en eigi við fleiri menn þótt að vígi hafi verið.

Ef sá er eigi réttur teljandi er undir þegnskapinn lagði, þá skal hann hafa tvo menn aðra er það legði undir þegnskap sinn að sú er frændsemistala sönn og rétt er hinn taldi, og nefna hann. Sannaðarmenn skulu eiða vinna, þá er þegnskaparlagning eigu að fylgja. Skal svo sannaðarmenn vanda að frændsemi við aðilja að þeir sé firnari en næstabræðra.

Hann á að nefna votta, „að eg nem þig úr dómi,“ og nefna hann, „af því að nú er lögrengd rétt til komin,“ og kveða á hvort hann nemur hann úr sínu úrnámi eða annars manns. Ef hann vill eigi úr dómi rísa og vill þó sitja kyrr, og er það þingsafglöpun og varðar það fjörbaugsgarð. Þá skal hann verja honum lýriti ísetuna.

Ef hann, guðinn, hefir eigi sjálfur á heyrt á ruðning hans, né sá er úr er ruddur, þá skal ganga til búðar goðans og segja honum það að hann hefir rengdan þriðjungsmann hans úr dómi, og kveða á dóminn, og nefna hinn á nafn og nefna föður hans eða móður. Ef goðinn vill eigi trúa að hann hafi hann rétt rengdan, þá er ryðjandinn skyldur að mæla þeim málum öllum fyrir goðanum er hann mælti þá er hann ruddi hinn úr dómi, nema hann þurfi eigi eið að vinna. Ef hann náir eigi að ganga í búð inn, þá skal hann mæla fyrir búðardurum svo að hinir heyri inn. Ruðningarmálum skal mæla þar er þeir koma framast, ef þeir ná eigi að ganga til búðar. Ef þeir ganga í búð inn, og eigu menn við þá lýritnæmar sakar, þeir er þar eru búðfastir, þá eigu þeir út að ganga og sá fyrstur er efstur gekk inn.

Ef goðinn lofar ryðjandanum að mæla eigi ruðningarmálum í annað sinn, þá skal ryðjandinn nefna votta að lofinu, enda er goðinn skyldur að nefna annan í dóminn þegar, svo að ryðjandinn sjái ef hann vill vörð halda til. Ef ryðjandinn sá eigi hvern goðinn nefndi í dóm í annað sinn, og er goðinn skyldur að segja ryðjandanum hvern hann nefndi í dóm ef hann spyr, og nefna dómandann og svo föður hans eða móður ef þau voru íslensk. Ef goðinn vill eigi segja, þá skal ryðjandinn nefna sér votta, „í það vætti,“ skal hann kveða, „að eg beiði þig,“ og nefna goðann, „að segja hvern þú nefndir í dóm,“ og kveða á dóminn, beiði eg þig lögbeiðing. Ef goðinn ger eigi segja, og verður hann útlagur og úr goðorði sínu. Ef hann finnur eigi goðann, þá skal hann beiða að rúmi hans og segja hvar hann er í búð. Ef goðinn forðast fund hans til þess að hinn verði eigi vís hvern hann hefir í dóm nefndan, eða dvelur dómnefnu til þess að þá verði færri ruddir, þá varðar honum útlegð og úr goðorði sínu.

Þar er menn ryðja dóma, og er sá þó skyldur að rísa úr dómi er úr er numinn ef ruðningarmálum er mælt að lögum þótt rangt sé undir þegnskap fólgið, nema þar er menn leggja mágsemd þá undir þegnskap sinn er sá er skiliður við konuna er í dóminum situr. Þá skal goðinn ganga út og nefna mann í dóm, og skal hafa nefndan áður sól er komin á Þingvöll ef ráðrúm er að því.

Ef goðinn hefir eigi þriðjungsmann til að nefna í dóm, og ganga ruðningar svo að þá skal hann beiða goða þá er goðorð hafa í því þingi að fá honum þriðjungsmann sinn og nefna í dóminn. Hann er skyldur að fá honum ef hann hefir til. Ef annar þeirra hefir til en annar eigi, þá er sá skyldur til að fá honum er til hefir, og eru þeir skyldir að ganga í dóm svo sem sá goði nefndi hann í er hann er í þriðjungi með. En ef hann ger eigi í ganga, þá varðar honum það fjörbaugsgarð. En ef hann er í dóminum, þá skal hann þangað taka þingmenn með þeim goða er hann nefndi í dóm. En ef goðarnir metast það við hvor þeirra skal fá honum, og skulu þeir hluta með sér, og skal sá þeirra fá honum er hlýtur, ef hann hefir manna til. Ef annar hefir til, og er sá skyldur að fá honum. En ef hann vill eigi fá, þá er hann útlagur og úr goðorði sínu.

Ef goðinn vinnur eigi dóm fullan áður sól komi á Þingvöll, þá er hann útlagur og úr goðorði, og svo ef hann nefnir annan í dóm en hann eigi. Þá á dómur að dæma um sakar allar sem fullur sé dómurinn. Eigi skal dóm ryðja lengur en sól komi á Þingvöll. Sá skal sækja goðann er sótt vill hafa til fullra laga, þeirra manna er sakar hafa í dóm þann, en ef þeir bregðast um, þá skulu þeir hluta með sér, og skal sá sækja er hlýtur.

'''7.''' UM VOTTORÐ.

Maður skal kvatt hafa vottorða allra og frumkviða þeirra er sök hans eigu að fylgja áður dómur fari út.

Rétt er að kveðja tylftarkviða áður dómur fari út, og svo að dómi. Þá er rétt kvatt ef hann heyrir sjálfur á eða að rúmi hans, ella svo að búðunautar hans heyri. Þar er maður vill kveðja tylftarkviðar, hann skal nefna sér votta „að því vætti,“ skal hann kveða, „að eg spyr þig að því,“ og nefna goðann, „ef þú hefir goðorð fullt, að þú nefnir dóma fulla með og ber tylftarkviðu. Spyr eg lögspurning.“ Ef hann læst hafa, og skal hann nefna votta að svörum hans og „að því vætti,“ skal hann kveða, „að eg kveð þig tylftarkviðar,“ og nefna goðann og kveða á hvað hann kveður hann, „og bera með þriðjungsmenn þína ellefu en þú sér sjálfur hinn tólfti. Kveð eg lögkvöð.“

'''8.''' BÚAKVAÐIR.

Þar er maður vill kveðja búakviðar, hann skal ganga þangað til búðar er sá maður er í er hann vill kvaddan hafa, og er honum rétt að kveðja þar er hinn heyrir sjálfur á, enda er honum rétt að kveðja að rúmi hins, er hann vill kvaddan hafa, svo að þar heyri búðunautar. Ef maður veit eigi hvort hinn er búandi eða griðmaður, er hann vill kvaddan hafa, og á hann að spyrja hinn með votta hvort hann sé búandi eða griðmaður, og segja hvað honum er undir fréttinni, og spyrja lögspurning og nefna votta að svörum þeim er verða. Ef hann vill þann mann kveðja er þingheyjandi er fyrir bú annars manns, og á hann að spyrja með votta, ef hann veit eigi áður, hvort hann eigi þar lögheimili eða eigi, eða sé hann þingheyjandi fyrir bú þess manns, og nefna búandann. Hann skal svo gera um kvöð við hann sem hinn svarar honum, er spurður er. En ef sá vill ekki til segja er spurður er, eða lýgur hann til, og verður hann sekur um það þrem mörkum, og á sá sök við hann er hann spurði eða búi sá er kvaddur er í stað hans, ef hinn vill eigi sök hafa. Sök þeirri skal stefna að Lögbergi og kveðja til heimilisbúa hins fimm, er sóttur er. Ef maður kveður griðmenn, og hugði hann að búandi væri, eða kveður hann þann griðmann fyrir annars manns bú er eigi átti þar lögheimili, og verður honum rétt sú kvöð þótt menn vili á leita við hann, hvarvetna þess er hann getur þann kvið að hann kvaddi þá er hann hugði að réttastir væri, enda átti hann eigi kost að spyrja. Ef maður kveður griðmenn búakviðar eða þann fyrir bú manns er eigi er þingheyjandi, og kveði hann svo að þeir heyri á sjálfir á kvöð hans, og eigi hann kost að spyrja lögfréttar ef hann vill, og ónýtir hann þá málið fyrir sér. Þar bergst hann við bjargkviðinn er hann kvaddi þá svo að þeir heyrðu eigi á.

'''9.''' DÓMAÚTFÆRSLUR.

Dómar skulu fara út þann dag er menn kveða á, og eigi síðar en sól kemur á gjábakka hinn hærra frá Lögbergi úr lögsögumannsrúmi að sjá. Þá er lögsögumaður og goðar allir skyldir til að ganga út með dómendur sína, og svo þeir menn er með sakar fara. Sá maður er með sök fer, þá verður hann útlagur ef hann gengur með fleiri menn en tíu til dóms.

'''10.''' UM HLUTFÖLL.

Ef sex dómendur eru út komnir eða fleiri, að það er rétt þeim manni er með sakar fer að bjóða til hlutfalla að dómi þeim mönnum öllum er sakar hafa í dóm þann, og kveða á stað þann er þeir skulu hluta framsögur með sér. Hver maður þeirra er sök hefir með að fara í dóm, þá skal hlut bera í skaut einn þótt hann hafi fleiri sakar í dóm þann. Hver maður skal merkja hlut sinn og bera alla saman í skaut, og skal maður taka fjóra hluti senn upp.

Ef sá maður kemur eigi út, er sök hefir að sækja, þá er sól er komin á gjábakka hinn vestra úr lögsögumannsrúmi að sjá, og verður hann sekur um það þrem mörkum, og á sá sök er hann hefir mál á höndum. Skal sök þeirri stefna að Lögbergi og kveðja heimilisbúa fimm þess manns er sóttur er. Ef hann getur þann kvið að hann mundi fyrr út koma ef sól um sæi, og verst hann þá sökinni.

Þeir skulu fyrst segja sakar sínar fram sem hljóta, svo hver að öðrum sem hlotið hafa. Nú koma sumir eigi til hlutfallsins, þá skulu þeir síðast fram segja. Það er og rétt að annar maður beri hlut hans í skaut, og skal þá að þeirra hlutun fram segja. Þær sakar skal eigi hluta er eigi varð fyrra sumar um dæmt ef þær eru eigi fleiri en fjórar, enda eigi færri. Þá skulu þeir hluta með sér sakarnar ef þær eru fleiri en fjórar. Þær sakar skal allar fyrstar segja fram, en þær sakar næst er hér hafa gerst á þingi. Ef sá verður eigi búinn til er fyrstur hefir hlotið, þá skal sá biðja lofs til er síðar hefir hlotið, að segja sök sína fyrri fram, en hann skal lofa honum. En ef hann lofar honum eigi, þá er honum rétt að segja sök sína fram, ef hinn er eigi til búinn, ef dómendur lofa.

'''11.''' BJÓÐA AÐ HLÝÐA TIL EIÐSPJALLS.

Sá maður skal nefna sér votta er sök sína vill fram segja: „Nefni eg í það vætti, að eg býð þeim manni er eg vil hér sökum sækja að hlýða til eiðspjalls míns og til framsögu sakar, eða þeim manni er vörn hefir fyrir hann, og goða þeim er tylftarkvið skal bera um þá menn er hann hefir sök á hendi.“

'''12.''' UM FRAMSÖGU SAKAR.

Hann skal vinna eið að því að hann segi sök sína fram og kveða á það hverjum hann stefndi eða um hvað hann stefndi eða hvað hann lét honum varða, og kveða á til hvers þings hann stefndi, og hann stefndi lögstefnu, og hann segir svo skapaða sök sína fram í dóm yfir höfði N.N., sem hann stefndi honum.

Þá skal einn hver þeirra telja vætti fram og hafa þau orð öll í vættisburð sínum sem hinn hafði í stefnu, en þeir skulu aðrir gjalda samkvæði sitt að vitnisburð þeim er hann hefir þar borið, enda er þeim rétt að skynda meir að vitnisburð sínum. Þeir skulu kveða á það hverjum hann stefndi og hvað hann taldi honum varða, og hann hafði fram þau orð öll sem hann hafði í framsögu sakar sinnar, og hann stefndi lögstefnu, „og það er vætti vort allra,“ skulu þeir kveða, „og berum svo skapað vætti fram í dóm“. En ef þeir verða eigi á sáttir, þá skulu þeir hluta með sér hver þeirra skal vætti fram bera, og skal sá þeirra fram telja sem hlotið hefir.

Ef maður segir sök sína svo fram, að hann hafi eigi unnið eið að, og er svo sem hann hafi ósagða sök sína fram, og skal hann eið vinna og segja fram sökina í annað sinn og láta stefnuvætti bera, og verður-at honum það að sakarspelli ef hann fer svo að, enda skal-at honum það verða oftar en um sinn. Ef vætti er svo borið að eigi sé eiður unninn að, þá er svo sem óborið sé, og skulu þeir eiða vinna og bera stefnuvætti á lengur, og verður-at honum að sakarspelli ef eigi verður þeim oftar en um sinn. Ef hann segir svo sök sína fram að hann hefir eigi boðið að hlýða til eiðspjalls síns eða til framsögu sakar, og er svo sem þá sé ósögð sökin fram. Hann skal segja í annað sinn fram sökina og fara svo öllu máli um sem hann hafi áður ekki um mælt, en hann bergur þeim kosti sökinni ef eigi hafa önnur gögn fram farið þar á meðal. Ef maður segir sök þá fram er tylftarkviður á að fylgja, og býður hann eigi goðanum til að hlýða, og er hann skyldur sökina fram að segja í annað sinn í tylftarkviðinn, nema goðinn lofi honum annað.

'''13.''' EF VOTTAR SITJA HEIMA.

Ef stefnuvottar hans koma eigi til þings svo sem í lögum er mælt, og skal hann þá stefna þeim um heimasetuna að Lögbergi og láta þeim varða fjörbaugsgarð. Honum er rétt að stefna, hvort sem vill, annan dag viku hinn fyrra í þingi, eða þá ella er hann skal til þeirra taka. Hann skal sök sína fram segja í þann dóm sem frumsökin átti í að koma. Hann skal vætti það láta bera þar er hann kvaddi hann heiman þingfarar. Hann skal kveðja heimilisbúa hans fimm, er hann sækir, hvort hann væri hér kominn drottinsdag hinn fyrra í þingi eða eigi, en ef þeir bera það að hann væri eigi kominn hér drottinsdag hinn fyrra í þingi, þá verður hann fjörbaugsmaður um það, nema hann fái lögvörn fyrir sig að hann sé eigi þingfær fyrir veilindi sökum. En það eigu að bera heimilisbúar hans fimm, en sá skal þess kviðar kveðja er vörn hefir fyrir hann, enda er hann varður sökinni ef hann fær þann bjargkvið nokkurn er til þess er taliður.

Ef stefnuvottur er einn á þingi, þá skal sá þó bera stefnuvætti ef kvaðarvottar hans eru komnir, þeir er hann kvaddi stefnuvotta sína, en fimm menn skulu styðja vætti hans og leggja það undir þegnskap sinn að þeir voru í það vætti nefndir er heima sitja, er hann bar. Þeir menn skulu vættin styðja er réttir væri sakaraðilja í stefnuvætti.

Ef stefnuvottar hans sitja heima allir, eða svo ef þeir halda vætti, enda sé þeir kvaddir, og varðar fjörbaugsgarð. Þá skal hann kveðja heimilisbúa sína fimm að hlýða framsögu sinni og bera kvið um það hvort hann nefndi votta sína í það vætti, þá er hann stefndi, er hann nefndi þá er hann sagði sök sína fram, og hvort hann hefði svo skapaðri sök sinni stefnt sem hann sagði fram í dóm. Ef maður missir kvaðarvotta, og verður honum það eigi að sakarspelli, hvervetna þess er hann lofar þeim eigi heimasetu, og beri það kviður að hann hefði þá kvaðarvotta er hann hygði að fara mundi til þings, og heita þeir trúnaðarvottar. Hann skal kveðja heimilisbúa sína fimm í staðinn kvaðarvottanna, ef þeir eru eigi til þings komnir, að bera um það hvort hann hefði svo kvatt heiman þann er heima situr, og nefna hann sem hann segir, eða hefði hann eigi. Hinir sömu búar skulu um það skilja sem það báru að hinn væri eigi drottinsdag á þingi er kvaddur var.

Sök hverri, er fram er sögð, þá skal næst fylgja stefnuvætti, en þá skiptir eigi máli hver gögn þá fara á lengur.

Ef maður hefir þá sök að sækja er vottorð fylgir, og á hann að beiða réttingar að og framburðar. Vottar skulu vinna eiða áður og bera vætti síðan. Þá bera þeir rétt vætti ef þeir bera þau orð öll er þeir voru að nefndir. Þótt þeir beri þau orð rétt, er þeir voru að nefndir, en láta sum liggja þau er máli eigu að skipta, og er það ljúgvitni. Þótt maður beri þau orð öll rétt er hann var að nefndur, enda auki hann því orði nokkuru er hann var eigi að nefndur, því orði er máli skiptir, og er það ljúgvitni. Þótt maður kveði eigi svo að öllum orðum sem hann var að nefndur, og skipti eigi máli, og er þó rétt borið þótt svo sé.

Lengur er þeir eru á sáttir skal einn fram telja vætti en aðrir gjalda á samkvæði sitt. Nú verða þeir eigi allir á eitt sáttir, og skulu þeir hafa sitt mál er fleiri eru saman, og skal maður vætti telja fram úr þeirra flokki. Hinir skulu gjalda samkvæði sitt á, er lið hafa minna, af því að þeir hafa eigi afl til annars. En þeir skulu það mæla, þá er það vætti er borið, að þeir mundi annað vætti bera ef þeir hefði afl til, og kveða á hvert vætti þeir mundi bera, og verður þeim eigi að ljúgvætti þótt hinir sé sóttir um. Nú verða þeir jafnmargir hvorirtveggju, er sitt vilja bera hvorir, og skulu þeir hafa sitt mál er lengra vætti bera þeim orðum er máli skipti með þeim, nema það verði að ljúgvætti. Nú bera þeir jafnlangt vætti hvorirtveggju, enda eru þeir jafnmargir, og skal svo meta þá sem þeim sé í hag borið er vættis kvaddi.

Ef maður er kvaddur þess vættis er hann hyggst eigi í vera, hann skal þó fara til þings og berast úr að dómi, og vinna eið áður og nefna sér votta og kveða svo að orði að „eg berumk úr því vætti,“ og kveða á hvert það er, „berumk af því úr að eg var eigi í nefndur,“ og varðar honum það svo sem hann hafi ljúgvætti borið ef hann hefir í verið, enda berist hann úr. Þeim varðar fjörbaugsgarð, er hann hefir kvaddan, ef hann hefir eigi verið í vætti, enda kvaddi hann eigi af því að hann ætlaði hann í hafa verið. Sá á kost, er vættis er heiman kvaddur, að stefna þeirri sök að Lögbergi og sækja hið sama sumar, enda er kostur að sækja síðar.

Hvergi skulu færri menn hjá ef maður stefnir að Lögbergi eða lýsir sakar en tuttugu, nema ómagasakir.

Þar er vottar eru kvaddir, og er þeim eigi skylt að bera þar er hann nálgast, og hann man, nema þeir hafi því játt þá er þeir voru nefndir að þeir mundi þó bera að þeir væri tveir, þá skulu þeir þó bera.

Vottum er skylt að bera vætti þau öll er þeir hafa verið í nefndir, ef þeir eru svo kvaddir sem í lögum er mælt. Maður skal hafa kvatt votta sína eða búa heiman hið síðasta fjórtán nóttum fyrir þing. En ef vottur manns verður sjúkur eða sár, þá skal hann gera orð þeim er hann kvaddi þingfarar að koma til fundar við hann þar er hann kveður á eða til heimilis hins sjúka, ef hann þykist eigi fær vera. Hann skal gera orð um þeim er hann hefir kvadda þingfarar, og skulu þeir fara til fundar við hinn, og skal hinn sjúki rétta vættið fyrir þeim og eið vinna áður þeir hafi rétt vættið. Svo skal hann rétta vættið sem þeir verða á sáttir, og svo öllum þeim málum mæla sem að dómi. Skulu þar tveir menn taka við vætti hans, en ef vottarnir verða tveir sjúkir, þá er rétt að þrír taki við vætti þeirra tveggja, og verður það þá jafnrétt er þeir bera sem hinir bæri er frumvottar voru.

Ef sá maður kemur til skips með vöru sína, er hann er vættis kvaddur og þingfarar, og sé vara hans komin á fljótandi furu, og skal hann svo fara með málum sínum sem hann sé sjúkur. En hann skal fara til fundar við hinn er kvaddan hefir hann, ef hann vill eigi til þings hafa farið, og bjóða honum að fara til fundar við votta og rétta vættið.

'''14.''' AÐ KVEÐJA Í GEGN.

Ef sá maður er vættis kvaddur, er hann er eigi þingheyjandi, þess vættis er hann átti eigi úr að segjast, enda vissi hann eigi að þingför mundi af gerast, honum er það rétt að kveðja í gegn hests og matar, og kveða á hvar koma skal með, þann mann er hann kvaddi. Honum er rétt að kveðja þar er hann heyrir sjálfur á kvöð hans eða að heimili hans. Honum er eigi skylt að fara til þings nema honum sé hestur færður, sá er honum er fær til þings með öðrum mönnum. En hann skal þeim manni fylgja til þings og til búðar, er kvaddan hefir hann, ef sá vill það. En þá skal hann, er þeir koma til þings, beiða hann með votta matar þess, er hann kvaddi hann. En ef hinn lætur honum eigi uppi mat þann, þá skal hann stefna honum um og láta honum varða útlegð, enda á hann þó að gjalda honum matinn, en þó skal hann á þingi vera, þó að hinn haldi matinum fyrir honum, til þess er hann hefir þeim málum mælt er hann var kvaddur heiman.

Maður skal meira hluta votta sinna hafa kvatt heiman, þeirra er hann man að nefna, nema þeir hafi því játt þá er þeir voru nefndir í vætti að þeir mundi þó bera það vætti þó að þeir væri eigi fleiri en tveir, og hlýðir honum þá þó að hann hafi minna hlut kvatt votta sinna. Þeir eru þá skyldir að bera það vætti þó að þeir sé kvaddir tveir.

En þar er bæði fylgir einni sök vætti og kviður, þá skal vætti fara fyrr fram en kviður.

Ef stefnuvottar manns andast allir eða verða ómála, og skal hann þá kveðja heimilisbúa sína fimm, og skulu þeir þá sanna stefnuvætti hans, svo sem vottar siti heima, þeir er kvaddir eru stefnuvættis.

'''15.''' EF BÚAR SITJA HEIMA.

Ef búar sitja heima, þeir er kvaddir eru heiman, þá er honum rétt að stefna eftir drottinsdag hinn fyrra í þingi að Lögbergi og láta honum slíkt varða sem frumsök ætti að metast, sönn og óspillt. Það er jafnrétt að stefna svo fremmi honum er hann missir hans, þá er kviðarins þarf. Hann skal láta sök þá fara á hendur honum fyrst á lengur er frumsökin er fram sögð og báðar í einn dóm, og kveðja heimilisbúa fimm þess manns er sóttur er, að bera um það hvort hinn væri á þingi drottinsdag hinn fyrra í þingi eða eigi. Hann skal láta bera þar í dóm vætti það er hann kvaddi hann heiman, og honum er það rétt að kveðja annan fyrir til frumsakar. Sá maður á bjargkviðar að beiða honum er vill, heimilisbúa fimm þess manns er sóttur er, hvort hann hafi að nauðsynjum þeim heima setið, er til eru mæltar í lögum, eða hafi hann eigi.

Ef maður er kviðar kvaddur heiman eða vættis er hann má eigi fullum dagleiðum fara, hvertki veilindi er hann fær, þess er hann er eigi skyldur þingfarar, og er það lögvörn. Eða er hann rangkvaddur svo að hann ætti eigi að fara fyrir þeim sökum nema hann vildi, hvortki þess er þrýtur að réttri kvöðinni, er hann er eigi skyldur þingreiðarinnar fyrir þeim sökum, enda er ónýt sökin sú er hann hefir um kvatt, hvorts hann hefir farið til þess eða eigi, sá er kvaddur var.

En þá er kviður hefir borið á þann um heimasetuna, þá skal hann kveðja annan í staðinn, þann búa er næstur býr þar sem hann kvaddi um, þeirra manna er réttur sé í kviðnum og er á þingi. Ef hann fær eigi þann bjargkvið að hann siti fyrir þeim nauðsynjum heima er til eru mæltar, að þá varðar honum slíkt sem áðan talda eg, og skal þá sökina fyrst sækja, síðan er frumsökin er fram sögð og stefnuvætti borið, og skulu báðar í einn dóm.

'''16.''' AÐ RYÐJA KVIÐ.

Þar er kviðir eigu að skilja mál manna, að þá skal hann, er hann hefir kvið þann saman settan, ganga til dóms og bjóða þeim manni er hann hefir sök á hendi með votta, og nefna hann, og bjóða honum að fara til að ryðja kvið þann er hann hefir saman settan, og kveða á hvar það er, og nefna búa alla, og mæla svo að meiri hluti dómanda heyri ef þeir vilja hlýtt hafa, en sá maður skal ganga þangað er ryðja vill kvið þann. Hann skal eið vinna áður hann taki kvið að ryðja, síðan skal hann nefna votta „í það vætti, að eg legg það undir þegnskap minn að sá situr nærri er ókvaddur er,“ og nefna hann og segja hvar hann er í búð. En ef hann ryður að frændsemi kvið, og skulu næstabræðra upp rísa og nánari menn, og námágar þeir þrír ef maður á móður annars eða dóttur eða systur. Hann skal ryðja við sjálfan sig að frændsemi og að mægðum. Hann skal ryðja að guðsifjum þeim þrimur er maður hefir haldið öðrum undir vatn eða undir prímsignun eða undir biskupshönd. Skal-at maður ryðja við sjálfan sig að guðsifjum.

Ef sá maður er kvaddur er svo er vanheill að honum væri eigi þingför skyld þótt hann væri kvaddur, og er honum rétt að ryðja hann upp. Ef sá maður er kvaddur, er hann á fé minna en gegni þingfararkaupi, eða einvirki, og er honum rétt að ryðja þann upp. Hann skal ryðja við sóknaraðilja eða varnar, hvergi er með sök fer. Þá er hann ryður kvið að guðsifjum eða að frændsemi eða að mægðum skal hafa sannaðarmenn tvo, nema sá teli er réttur væri í kviðnum að hrörum. Skulu sannaðarmenn firnari aðilja sóknar eða varnar en næstabræðra. Þar er hann ryður kvið að leiðarlengd, og skal hann þar leggja með þriðja mann undir þegnskap þótt hann sé réttur teljandi.

Ef svo ganga ruðningar að, að meiri hluti verði rangkvaddur þeirra búa er heiman eru kvaddir, og verður honum eigi að sakarspelli ef hann vinnur eið að því að hann kvaddi þá er hann hugði að réttastir væri, en sekur verður hann um þrem mörkum við þann er hann hefir mál á höndum.

Svo skal mæla ruðningarmálum að meiri hlutur heyri þingheyjanda. Hann skal nefna votta síðan að því að hann nemur hann úr kviðnum, og kveða á hvort hann nemur hann úr sínu úrnámi eða annars manns.

Ef búar eru þar allir rangkvaddir, þá á hann kost að nema þá upp alla senn og hafa til sannaðarmenn tvo. Þeir skulu það leggja undir þegnskap sinn að þeir sé allir nærri þeim stað er búa ætti frá að kveðja, og nefna þá alla til og segja hvar þeir eru í búð. Hann skal þá kveðja í staðinn sem sá nefnir til er ruddi kviðinn, og verður-a honum það að sakarspelli um þann búakvið er hann hefir á þingi kvatt, þó að hann hafi alla rangkvadda að násæti, ef hann hefir rétt að kvöð farið.

Ef sá griðmaður er kvaddur er þinghámaður er réttur fyrir bú hans, og er honum rétt að ryðja að því ef hinn er eigi þar vistfastur. Nú vill hann eigi ryðja og hafa það til sakarspells að þar hafi sá griðmaður kvöð upp borna er eigi er réttur í, og vill honum það láta verða að sakarspelli, og verður honum það að sakarspelli, nema vottorð komi það fram að hann hafi því svarað áður hann var kvaddur, að hann var þar heimilisfastur er hann var réttur í kviðum, eða heimilisbúar hans fimm bera það að hann hugði það, þá er hann kvaddi hann, að hann væri þar heimilisfastur er hann væri réttur þinghámaður og réttur kviðu að bera. Ef hann fann hann eigi þá er hann kvaddi hann, enda mátti hann eigi spyrja hann.

Hvervetna þess er sá maður fer til þings fyrir bónda er þinghámaður er réttur fyrir bú manns, þá er bóndinn skyldur að fá honum bæði hest og mat, þann hest er þingfær sé, enda skal bóndi eigi gjalda þingfararkaup, en hinn skal taka sem aðrir þingheyjendur, er fer til þingsins.

Sækjandi skal nefna votta að því að hinn hefir lokið ruðningu eða hann læst eigi vilja ryðja kvið þann, þá skal hann beiða framburðar að þeim á lengur. Það er mælt, áður kviður sé borinn, að þeir skulu eiða vinna allir áður að dómi. Þeir skulu allir fella saman orð sín, að þeir væri allir á eitt sáttir. Þeir skulu hluta með sér hver þeirra skal kvið fram telja, en sá þeirra skal fram telja er hlýtur, nema þeir verði á annað sáttir, og þurfu þeir eigi þá að hluta. Þeir skulu aðrir gjalda samkvæði sitt á. Ef þeir verða eigi á sáttir hvern kvið þeir skulu bera, þá eigu þeir að ráða er fleiri eru saman. Enda eigu þeir fram að telja þann kvið, en þeir eigu allir samkvæði á að gjalda, en þeir skulu það segja að dómi að þeir mundi annan bera ef þeir hefði afl til, og kveða á það hvern þeir mundi bera. En ef sá verður að ljúgkvið, þá varðar þeim það ekki við lög er annað vildu bera, er þeir hafa þeim orðum mælt að dómi.

Ef búar eru um það sóttir að kviður sé síðar borinn en í lögum sé mælt, og er í því talið sem kvið sé haldið. Þeir eigu að beiða sér bjargkviðar um það ef afl það hefir staðið fyrir kvið þeirra að þeir máttu eigi fyrir því bera, eða þeir voru í frumkviðum öðrum svo fastir að þeir gátu eigi fyrir þeim sökum borið kvið þann sem mælt er í lögum. Þá eru þeir varðir máli ef þeir fá þann bjargkvið.

Ef búar eru þeir sumir, er eigi eru svo í lögskilum öðrum fastir, þá skulu þeir ganga til dóms og nefna sér votta að því að þeir eru búnir að leysa kvið þann af hendi þegar er þeir hafa neyti að.

Ef kviðar er svo síð beitt eða boðið til ruðningar að þeir geta fyrir þeim sökum eigi borinn kvið þann svo snemma sem mælt er, þá varðar kviðmönnum ekki, en ónýt er sök hins, enda varðar honum fjörbaugsgarð, og er það þingsafglöpun. Ef sá dylur er til ruðningar er boðið, eða færir svo seint fram ruðningar eða þau skil er hann vill fram hafa fært, að af því verður eigi kviður borinn rétt svo snemma sem mælt er, þá varðar þeim mönnum fjörbaugsgarð er í því gera þingsafglöpun, en kviðmönnum varðar ekki, enda skal slíkt þá metast kviður þeirra sem þá að í mál yrði borinn kviðurinn.

Ef búar halda frumkvið til þess er sól kemur á Þingvöll, þá á eigi að meta kviðburð þeirra ef þeir bera eigi á, er þeir bera síðar, enda er þá eigi skylt að sækja þá um haldið ef þeir bera á, þó að þeir hafi eigi borið áður sól kemur á Þingvöll. En hvervetna þess er haldið er kvið er eigi skylt að sækja fleiri búa en einn, nema vili.

Ef goði er kvaddur tylftarkviðar þar er búakviður kemur til eða búar eru kvaddir búakviðar um þá sök er tylftarkviður kemur til, og skulu þeir ganga til dóms og nefna votta að því að þeir láta það standa fyrir kviðburð sínum að þeir eru þess kviðar kvaddir er þeir eigu eigi um að skilja.

Ef maður þarf bjargkviðu þar er búakviður hefir borið áður á hann, þá skal hann kveðja fimm búa í þann kvið er áður hefir borið á hann þótt þá hafi níu búar borið á hann sóknarkviðinn. Honum er rétt að kveðja þá þar er þeir eru allir saman. Hann skal bjóða þeim manni er sök hefir á hendi honum að ryðja kviðinn, og segja honum hvar þeir sitja, en hann á að því að ryðja ef þeir eru nærri er ókvaddir eru þeirra manna er í frumkviðum voru. En ef hann þarf fleiri bjargkviðu til þess máls, þá skal hann þá beiða framburða að kviðum þeim öllum að dómi. En þeir eru skyldir til að bera kviðu þá alla, er þeir eru beiddir að lögum, er máli eigu að skipta með þeim. Ef haldið er varnarkviðum þeim er kvatt er að lögum og máli eigu að skipta, og varðar það fjörbaugsgarð og á þá svo að meta sem í hag sé borinn kviðurinn.

Ef maður kveður kviðar þess, hvort er hann fylgir sókn eða vörn, er eigi á máli að skipta með þeim, og verður þá ónýtt mál hans, og kalla menn það egningarkvið.

Þar er tylftarkviður ber á mann, ef hann þarf bjargkviðar, þá skal hann kveðja heimilisbúa sína fimm til.

Maður skal bjóða til ruðningar um frumkviðu alla, hvorts eru til sóknar eða til varnar, og þurfu-t þeir það oftar að gera en um sinn.

Allir menn þeir er lögskil nokkur skulu mæla að dómum á alþingi, hvort er þeir skulu sækja sakir eða verja eða bera vætti eða kviðu, og skulu þeir vinna eiða, áður þeir mæli þeim málum, svo að dómendur heyri. Hvar þess er maður hefir þann eið unninn er hann hefir fleira undir skilið, og verði hann tortryggður um eiðinn, þá er hann skal þau fleiri gögn af hendi leysa er eiðar eigu að fylgja, þá skal hann þar láta bera vætti það er hann nefndi að, þá er hann vann eiðinn, eða vinna ella eið í annað sinn.

Hvarvetna þess er menn halda gögnum á alþingi, og varðar það fjörbaugsgarð, og skal í þann dóm sækja sem frumsökin er í sótt. En menn skulu sakir hafa fram fært allar áður sól sé undir, þær er til eru búnar, áður dómar fari út til sóknar. En ef eigi eru fram sagðar, þá er það vörn, en frumgögn skulu borin áður sól komi á Þingvöll hinn næsta dag eftir, þau er þeim sökum eigu að fylgja.

Ef maður hefir sakir í fleiri dóma en í einn, og er honum eigi að heldur skylt oftar að vinna eið en um sinn. En ef tortryggt þykir um eiðunning hans, þá skal hann vætti það láta bera að dómi öðrum er hann nefndi þá að, er hann vann eið.

'''17.''' UM KVIÐBURÐI.

Ef maður hefir tylftarkviðar kvatt, og skal goði nefna þriðjungsmenn sína til kviðar þess með sér, og er honum rétt hvorts þeir eru bændur eða griðmenn. Hann skal ellefu menn nefna aðra en sig. Goði skal ganga til dóms og bjóða þeim manni til ruðningar er kvaddi hann tylftarkviðar, og nefna hann, og segja honum hvar hann hefir saman settan kviðinn, og hann á svo að ryðja tylftarkvið sem dóm.

Ef þeir verða eigi á sáttir hvern kvið þeir skulu bera, þá skulu þeir ráða er fleiri eru saman. En ef þeir eru jafnmargir, þá skulu þeir þann bera er goðinn vill.

Ef sú sök kemur á hendur goða er tylftarkviður kemur til. Nú á hann að nefna kvið um sjálfan sig, en sækjandi skal beiða samþingsgoða hans, þann þeirra sem hann vill ef þeir eru báðir jafnréttir að tengdum, en þann þeirra ella er réttari er, að bera kvið fram, en þeir skulu ganga til dóms og vinna þar eið, en goði skal fram telja þann kvið er þeir ellefu verða á sáttir.

Ef goði hefir þá sök á hönd þriðjungsmanni sínum er tylftarkviður á um að skilja, hann skal þar þriðjungsmenn sína ellefu til kveðja að rétta kvið þann, en þeir skulu til ganga ellefu að rétta kvið þann með sér, og skulu þeir ráða er fleiri eru saman, ef í deilir með þeim, en goði skal fram telja kvið þann er þeir urðu á sáttir, aðrir en hann.

Ef goði heldur tylftarkvið, þá verður goði útlagur um það og úr goðorði sínu, en hinn á kost þess hvorts hann vill goða sækja eða eigi, en svo á það að metast, er hann heldur kviðnum, sem á sé borinn, nema hann fái bjargkvið þann að goði mundi kvið þann bera eigi á hann, og héldi hann af því kviðnum að hann vildi færa honum, og skulu heimilisbúar hans fimm skilja það, hvort hann héldi til fárs honum og þeir mundu af bera ef þeir bæri.

'''18.''' UM VOTTORÐ Í MÓTI KVIÐ.

Sókn skal fara fyrr fram hvers máls en vörn nema það sé allt eitt, og sé það annars máls vörn er annars er sókn. Þar er kviða er kvatt til sóknar, en sá hefir votta til þess er verja skal, þá skal þar vætti fara fyrr fram en kviður, þótt það fylgi vörn. Skal-at hann það svo dvelja að eigi sé kviðurinn þá borinn er sól kemur á Þingvöll.

Ef eigi verður allt eitt, það er búar vilja borið hafa og vottar, enda eigi þeir um einn hlut að skilja, þá skal segja að hann hefir vottorð til þess máls sem þeir eru um kvaddir, en síðan skal hann verja þeim lýriti kviðburðinn. Nú bera þeir þó kviðinn, þó að lýriti sé þeim varið, fyrr en vættið kæmi fram, þá á þann kvið enskis meta, enda varðar útlegð öllum, en þá skal þó láta bera vættið. Nú ef eigi verður að ljúgvætti, þá er kostur að sækja hina um það að þeir hafi borið ljúgkvið.

Skulu-t menn andvitni bera og hér á þingi, en ef menn bera varðar það útlegð, enda á það enskis að meta. En það er andvitni er menn bera í gegn því sem áður er borið, vætti í gegn kvið eða kviður í gegn vætti, svo að eigi má hvorttveggja rétt vera. En ef hvortveggja verður andvitni, þá varðar skóggang ljúgvitni en fjörbaugsgarð andvitnið.

'''19.''' UM VÖRN.

Áður maður færir vörn fram, og skal hann spyrja þann mann með votta, er sök hefir á hendi honum, ef hann hafi sókn svo fram færða á hönd honum sem hann hyggur, eða hafi hann eigi. Þá á hinn því að svara að hann hafi fram færða sókn sem hann hyggur, nema nokkuð gerist í vörn hins þess er hann vili þá til sóknar hafa tekið. Þá er rétt til varnar að taka er þeim orðum er mælt. Rétt er að hann færi þó fram vörn, þótt hinn geri eigi svara þessum orðum, ef dómendur lofa og lítist þeim svo að hann vili vörn hans glepja í því, og er það þingsafglöpun ef sá dvelur vörn.

Hinn skal taka til varnar þegar er hann vill, en fimm búar skulu skilja um bjargkviðu alla, heimilisbúar þess manns er sóttur er, nema hann sé sóttur við níu búa kvið, þá skal hann þaðan kveðja fimm af þeim búum níu til bjargkviðar sér, þá er næstir eru vettvang þeim er frá var kvatt. Ef búi verður sjúkur í kvið, og skulu þeir er í kvið eru með honum sækja orð hans til búðar. Hann á eið að vinna hvar hann geldur samkvæði á. Þeir skulu votta nefna að orðum hans og telja kvið fram að dómi. Ef maður verður dauður úr kvið eða ómáli, þá skal kveðja annan í staðinn fyrir. Það á ráða um mál hans hvort þá er, er þeir spyrja hann.

Sá maður er vörn vill fram færa, hann skal ganga til dóms og nefna sér votta í það vætti að hann býður honum, og nefna hann, þeim manni er sök hefir fram færða á hendur honum, að hlýða til eiðspjalls síns, ef hann hefir eigi fyrr unnið eið, og til varnar þeirrar er hann mun þar fram færa. En síðan skal hann fram færa vörn fyrir sig hvorts hann hefir til þess kviðu eða vætti. Þá er varnargögn eru fram komin, þá skal sækjandinn spyrja með votta ef hann hafi vörn svo fram færða fyrir sök þá sem hann hyggur, en hinn á því að svara, að hann hafi þá fram færða vörn sem hann hyggur, þegar er það er. En þegar er hann hefir nokkur varnargögn fram færð, þá þarf-at hann bíða til þess er hinn hefir vörn svo fram færða sem hann hyggur. Þá á hvortveggi þeirra að færa fram sókn og vörn á lengur svo sem þeir eru búnir til.

'''20.'''

Þar skal hefja upp við arftökumann ómaga. Þá sök skal lýsa að Lögbergi á hönd arftökumanni til framfærslu og varðveislu ómagans, og nefna hvorntveggja, ómagann og þann er á hönd er lýst, og kveða á til hvers dóms hann lýsir og lýsa löglýsing. Sá maður er sækir skal kveðja heimilisbúa fimm þess er sóttur er, að bera um það hvort hann eigi arf að taka að þann ómaga eða hvort hans ómagi sé eða eigi, og nefna hvorntveggja. Ef það ber kviður að þess ómagi sé, og skal honum dæma ómagann. Sá er verja vill skal kveðja hina sömu fimm heimilisbúa að bera um það hvort hann eigi fé eða færi til að færa þann ómaga fram eða eigi. Ef þar ber auðn, og er þá rétt að lýsa þeim á hendur er vill og nánastur er þeirra manna er fé eða færi eigi til að færa þann ómaga fram. Þar skal telja frændsemi með ómaganum og þeim er á hönd er lýst og leggja það undir þegnskap sinn með þriðja mann að sú er frændsemistala rétt og sönn með þeim N.N. og N.N. Þá á þeim manni að dæma á hönd ómagann nema lögvörn komi fram. Kost á sá er ómaga vill lýsa að lýsa þegar á hendur þeim er nánastur er, þeirra manna er fé eða færi hefir til, þótt hann lýsi eigi á hönd arftökumanni áður.

'''21.''' UM REIFING.

Lengur er menn hafa sókn fram færða og vörn sem vilja í dóm þann, þá skal hver maður hafa, er sókn hefir í dóm þann eða vörn, reifingarmann að máli sínu, hvort sem hann þarf að sókn eða vörn. Þann er honum rétt að hafa er honum vill veitt hafa, þeirra manna er í þann dóm eru nefndir. Ef þeir veita honum eigi það að reifa mál hans, þá skal hann beiða þá með votta að reifa mál hans. Þeir eigu að hluta með sér hver reifa skal mál hans, og skal sá þeirra reifa mál hans er hlýtur. Ef þeir gera eigi hluta með sér, og varðar þeim það fjörbaugsgarð öllum er í þeim dómi eru, en það er þingsafglöpun er þeir gera, er þeir taka eigi við máli hans. Það er og að sá á sök þá að sækja er með það mál fer er dómendur gera eigi við að taka.

Ef sök kemur á hendur þeim manni er í dóm er nefndur, að honum er rétt, hvort sem hann vill, að verja sök þá eða selja öðrum vörn fyrir sig. Ef sök kemur í þann dóm, þá skal hann þó eiga dómsætt, enda skal hann gjalda samkvæði sitt á dóm þann er þeir segja upp. Það er og ef hann á sök að sækja, þá er síðar gerðist en hann væri í dóm nefndur, þá er honum rétt, hvort sem hann vill, að sækja sjálfum eða selja öðrum. Ef sú sök kemur í þann dóm er hann er í, og skal hann þó eiga dómsætt. Skulu-t mál hans standast um þá sök, enda skal-at hann til véfangs ganga um það mál. Hann skal og samkvæði sitt gjalda á þann dóm er þeir segja aðrir upp.

'''22.''' UM DÓMENDUR.

Það er og áður þeir taki á dómi sínum, að þeir skulu eið vinna áður nema þeir hafi unninn áður. Þeir skulu nefna sér votta: „Nefni eg í það vætti, að eg vinn eið að krossi, lögeið, og seg það Guði að eg mun þann dóm dæma sem eg hygg lög vera.“

Það er og að þeir skulu reifa mál þeirra, þau fyrst er fyrst eru fram komin. Þeir skulu sókn reifa hvers máls fyrr en vörn. Sá maður er reifir sókn eða vörn, hann skal tína það er reifir hver gögn fram hafa komið og segja hveim á hendur var, hvort sem er til sóknar eða varnar, en sókn skal fyrr reifa hvers máls en vörn um hina sömu sök. Sá maður er vörn skal reifa, hann skal tína gögn þau öll er til varnar hafa fram farið.

Ef dómendunum þykja menn ganga of mjög að dómi, þeir skulu beiða, er í dóminum sitja, goða þá þrjá er í þeim fjórðungi eru, er dómurinn er við kenndur, og beiða þá með votta að fá þeim menn þrjá til dómvörslu, en goðar eru útlagir ef þeir gera eigi svo að fá menn til dómvörslu, og úr goðorði sínu, og eigu dómendur sök þá við guðana. Þeir skulu svo skipta með sér að þeir skulu mann fá úr þingi hverju hinu forna. Þeir menn er til dómvörslu eru teknir, þeir skulu rista reitu tvo fyrir utan það er dómendur sitja. En ef menn ganga yfir inn, og eigu þeir að nefna votta að því er þeir eru gengnir yfir inn. Nú hleypur hann út aftur, og er hann eigi þá útlagur, en ef hann hírir við, og verður hann þá útlagur, og eigu dómvörslumenn sök þá að sækja. Þeir skulu ganga til Lögbergs og stefna þar sök þeirri, og á í þann dóm sök sú að koma sem dómvörslumenn þeir eru úr fjórðungi, að þeir skulu með vottorð þá sök sækja, og eigu dómvörslumenn hálfa útlegð þá en dómendur hálfa.

Ef maður er í lögskilum fastur, sá er í dómi situr, þeim er í annan dóm eigu að koma, hann á það að mæla áður hann gangi í brott að hann segir sátt sína á þann dóm er þeir verða sáttir á meðan hann er á brott.

Þær sakir skal fyrst dæma er fyrra sumar varð eigi um dæmt, ef þær eru, en um þær sakir næst er hér hafa gerst á þingi, ef þær eru í þeim dómi sóttar. Þá skal um þær dæma er fyrst voru reifðar, nema það sé að þær horfi til véfangs. Þá skal um þær síðast dæma ef þær horfa til véfanga.

Þeir skulu hafa manntal að dómur þeirra sé fullur, og skulu þeir að fullum dómi segja dóm sinn upp ef þeir eigu þess kost. Ef maður verður sjúkur eða sár er í dóm er nefndur, svo að hann má eigi úti vera, þá skulu þeir ganga til búðar þangað er hinn sjúki er, og skal hann vinna eið fyrir þeim, slíkan sem hann skyldi vinna að dómi. Hann skal samkvæði sitt gjalda á þann dóm er þeir verða sáttir á. Þá verður þeim það rétt að dæma um sakir allar nema til véfangs horfi. Ef sá maður andast eða verður ómáli er í dóm er nefndur, þeim er þá jafnrétt að dæma sem fullur sé dómur þeirra. Þeir eigu að dæma eftir gögnum þeim er þar hafa fram farið í dóm þar til sókna og til varna. Þeir eigu að dæma sök hverja annaðtveggja mæta eða ómæta.

Ef á gögn þau verður kveðið, er í dóm þann eru komin, er máli skiptir með þeim, þá skulu þeir um aðrar sakir fyrr dæma að gögnum þeim er fram eru komin. Nú hyggur sá það, er sækir, að verjandi kveði af því á gögn að hann vildi dóm í dvelja, en eigi af því að hann vildi reyna í fimmtardómi. Þá á hann að stefna honum um þingsafglöpun að Lögbergi og láta honum varða fjörbaugsgarð, og kveðja til heimilisbúa níu og láta fara í þann dóm málið sem frumsökin er í. Ef kviður ber á hinn um þingsafglöpun, og verður hann þá fjörbaugsmaður. En þá skal dæma um frumsökina sem eigi væri á gögnin kveðið.

Ef dómendur gera eigi dæma um sakir manna, þá skal ganga til Lögbergs og beiða dómendur að ganga út að dæma um sakir þær er þeir hafa eigi lok á felld, og svo goða þá er þá menn nefndu í dóm að færa dómendur sína út. Ef dómendur ganga þá út er þeir eru beiddir að dæma um mál hans, þá eru þeir varðir máli. Nú vilja dómendur sumir dæma en sumir eigi, þá varðar þeim fjörbaugsgarð er eigi vilja um dæma, enda er rétt að stefna honum um þingsafglöpun þegar að Lögbergi og sækja það sumar í hinn sama dóm þegar er sex dómendur eru út komnir í setur sínar eða fleiri, enda verður jafnfullur þá dómur þeirra sem þeir dæmi allir. Ef þeir gera eigi dæma um mál hans, og er rétt að sækja hvort sem vill hið sama sumar eða annað við níu búa kvið.

Þeir skulu í þeim stað dæma sem þeir hafa niður sest ef þeir ná fyrir ofríki manna of sakir þær allar er í þeim dómi eru. Ef þeir um sitja eigi fyrir ofríki manna, þá er þeim rétt að sitja þar er þeir þykist helst mega lúka dómi sínum, og verður dómur þeirra sá réttur. Ef þeir um sitja eigi fyrir ofríki, þá skal sá er sókn hefir reifða kveða á hvar þeir skulu að finnast, að þeir um lúki helst dómi sínum. Þeir eigu þangað að ganga og lúka þar dómi sínum ef þeir megu. Nú vilja þeir eigi allir þangað til ganga, þá verður dómur þeirra fullur þó að þeir dæmi eigi fleiri um þar en sex, en hinum varðar það fjörbaugsgarð er eigi koma til þangað, og er það þingsafglöpun. Nú hvarvetna þess er dómendur gera þingsafglöpun sumir, þá að þeir vilja eigi dæma um mál þau er þeir eigu um að dæma, þá á jafnt dómur þeirra að standast er um vilja dæmt hafa, ef þeir eru sex menn eða fleiri, sem dómurinn sé fullur.

Sá skal dóm upp segja er mál reifði, þann sem þeir eru á sáttir, og skal sá upp segja er vörn reifði ef þeir vilja dæma ómæta sökina, en sá er sókn reifði ef þeir vilja áfall dæma. En sá er dóm segir upp, hann skal svo mæla: „Læt eg að þá dæmi vér lögdóm ef vér þann dæmum,“ og kveða á hvað hann vill dæma, „er sá dómur vor allra,“ skal hann kveða. Þeir eigu og allir að gjalda samkvæði sitt á þann dóm er þeir eru á sáttir og svara að sá sé dómur þeirra allra. Ef nokkur þegir við og vill eigi samkvæði gjalda á þann dóm er þeir verða á sáttir, og er það þingsafglöpun, og þegir hann sig þá í fjörbaugsgarð.

'''23.''' UM VÉFÖNG.

Ef þær sakir eru nokkurar er þeir verða eigi á sáttir á dóm sinn, og skulu þeir þá véfengja. Skulu-t þeir færri til véfangs ganga en sex. Þeir skulu rúmum þá skiptast við hverngi veg er þeir hafa áður setið, og skulu þeir þá sitja allir saman, er saman eru að véfangi. Þeir skulu svo nær sitjast að hvorirtveggju nemi orð annarra. Þeir skulu hvorirtveggju beiða aðra samneytis og nefna votta að því að þeir bjóða samneyti sitt að því sem þeir vilja dæma og kveða á hvern dóm þeir vilja dæma. Þeim málum skulu þeir mæla hvorirtveggju.

Ef nokkur þeirra er svo sjúkur er í dóm þann er nefndur að eigi um ves úti, og má hann þó mæla. Þeir skulu fara hvorirtveggju til fundar við hann og segja honum hvað þeir munu hvorir til véfangs bera. Hann skal vinna véfangseið og kveða á það með hvorum hann mun vera að véfangi.

Þeir skulu ganga til rúma sinna. Þá skulu þeir dómendurnir síðan er sókn fylgja bjóða þeim til hlutfalls að þeir hluti hvorir þeirra skulu fyrri mæla véfangsmálum. Skulu þeir fyrri mæla véfangsmálum er hljóta. Þeir skulu bjóða hvorirtveggju öðrum með votta að hlýða til er þeir vinna véfangseið, eða svo til annarra véfangsmála er þeir skulu fram færa, og bjóða þeim samneyti og beiða þá samneytis að því er þeir vilja dæmt hafa og segja hvað það er. Svo skulu þeir mæla hvorir við aðra. Síðan skulu þeir vinna véfangseið, er saman eru að véfangi. Þeir skulu taka kross í hönd sér, eða bók þá er meiri sé en hálsbók, og nefna votta „í það vætti, að eg vinn eið að krossi,“ eða að bók, „véfangseið, og segi eg það Guði að eg mun það véfengja er eg hygg lög vera,“ og kveða á það hvað hann ber til véfangs, og kveða á af hví hann ber það til véfangs. Þeir skulu slíkan eið vinna hvorirtveggju. Síðan skulu þeir hvorirtveggju segja upp dóm þann er þeir vilja dæmt hafa. Svo skal sá mæla er sókn reifði: „Það berum vér til véfangs, og þann dóm dæmum vér og segjum upp, að vér dæmum áfall honum,“ og nefna hann og kveða á hvert áfall það er. Þeir skulu gjalda samkvæði sitt á, er að véfangi voru með honum. Svo skal sá mæla er vörn reifði, að „það berum vér til véfangs og þann dóm dæmum vér og segjum upp, að vér dæmum hann sýknan af því að oss þykir lögvörn fram komin“. Þeir skulu gjalda samkvæði sitt á, er að véfangi voru með honum. Sakarsækjandi og sakarverjandi skulu ganga til Lögbergs og nefna sér votta „í það vætti, að eg lýsi sök á hendur þeim um það að þeir hafa dæmt ólög,“ og kveða á um hvað þeir hafa dæmt. Þeir skulu lýsa til rofs dóminum og láta þeim varða útlegð og lýsa til fimmtardóms. Það eigu hvorirtveggju að mæla við annars dómendur.

'''24.''' UM FIMMTARDÓM.

Vér skulum eiga dóm hinn fimmta, en sá heitir fimmtardómur. Mann skal nefna í dóm þann fyrir goðorð hvert hið forna, níu menn úr fjórðungi hverjum. Goðar þeir er hin nýju goðorð hafa, þeir skulu nefna eina tylftina í dóminn. Þá verða fernar tylftirnar, og eru þá menn tólf úr fjórðungi hverjum með þeim, en fimmtardómur skal þá ráðinn er fjórðungsdómar eru nefndir, og skulu allir senn fara út til sóknar, nema lögréttumenn verði á annað sáttir, en fimmtardóm skal setja í lögréttu.

'''25.'''

Þær sakir skulu koma í fimmtardóm: Ljúgkviðir þeir er hér eru bornir á þingi eða ljúgvætti eða það ef maður leggur rangt undir þegnskap sinn, enda véföng þau er hér verða, eða féboð þau er hér verða, og fétökur þær hér verða, eða svo ef menn mæla sér fé hér, og um ljúgvitni þau öll er hér verða á alþingi, og um skógarmannabjargir, þeirra er hér er sagt til sektar að véllausu og til þess eru taldir, og um innihafnir skuldarmanna og um þræla þeirra er til skuldfestis er sagt hér á alþingi, og svo það er menn þiggja verk að þeim mönnum, og um innhafnir kirkjupresta eða svo um samvistur við þá þegar er þeir fara annan veg en í lögum er mælt.

Þær sakir allar er nú eru taldar skal lýsa í dag og á morgin, enda er rétt annan dag viku og hinn þriðja ef þeir eru rúmhelgir.

Ef maður lýsir til fimmtardóms um bjargir manna, og skal á kveða á sökina og veita honum í því lögmæta björg. Engi skal ifasök vera.

'''26.''' UM DÓMNEFNUR.

Goðar skulu allir ganga til lögréttu, og skal hver þeirra setja niður dómanda sinn. Goði skal nefna sér votta „að því vætti,“ skal hann kveða, „að eg nefni þegn í fimmtardóm,“ og nefna hann, „að dæma um sakir þær allar er hér koma í dóm þenna og lög skylda heldur til að dæma um, og ann eg honum ísetu nema hann sé numinn úr. Nefni eg lögdóm.“ Hann skal nefna votta „að því vætti,“ skal hann kveða, „að eg vinn eið að bók, fimmtardómseið. Hjálpi svo mér Guð í þvísa ljósi og öðru sem eg hygg það að eg hafi þann mann í dóm nefndan er eigi vili annar maður betur ráða fyrir lögum órum eða landsbúi en sjá maður,“ og nefna hann, „þeirra manna er eg eigi kost í mínum þriðjungi hér á þingi.“ Slíkan eið skal goði hver vinna er menn nefnir í fimmtardóm.

'''27.''' AÐ BJÓÐA TIL HLUTFALLA.

Þeir menn er sakir eigu í fimmtardómi, og skulu þeir ganga til dóms og skal einn hver þeirra nefna sér votta og bjóða þeim mönnum öllum er sakir hafa í fimmtardómi til hlutfalla, og kveða á hvert til skal ganga og bera þar hluti í skaut, og fara svo að hlutfalli því sem að fjórðungsdómi. Þær sakir skal eigi hluta er um véföng er sótt. Þær skal fyrstar sækja nema þær sé fleiri en fjórar. En ef þær eru fleiri, þá skal þær hluta.

Hann skal ganga til dóms og bjóða þeim mönnum að hlýða til eiðspjalls síns er hann hefir sök á hendi, eða þeim manni er vörn hefir fyrir hann, og biðja hann hlýða til framsögu sakar sinnar, og nefna sökina. En hann skal taka bók í hönd sér, meiri en hálsbók, og nefna sér votta „í það vætti, að eg vinn eið að bók, fimmtardómseið. Hjálpi mér svo Guð í þvísa ljósi og öðru,“ skal hann kveða, „sem eg mun svo sækja sök mína á hendur honum,“ og nefna hann, „sem eg hygg sannast og réttast og helst að lögum, og eg hygg hann sannan að sök þeirri er eg hefi á hendi honum,“ og kveða á sökina, „og eg hefk-a fé boðið í dóm þenna til liðs mér um sök þessa, og eg munk-a bjóða. Hefk-a eg fundið og munk-a eg finna, hvorki til laga né til ólaga.“ Sannaðarmenn tveir skulu honum fylgja. Skal hann svo vanda þá sem stefnuvotta. Þeir skulu taka bók í hönd sér, meiri en hálsbók, og nefna sér votta „í það vætti, að eg vinn eið að bók, fimmtardómseið. Hjálpi svo mér Guð,“ skal hann kveða, „í þvísa ljósi og öðru sem eg hygg það að N.N. muni svo sækja sök sína á hendur N.N. sem hann hyggur sannast og réttast og helst að lögum, og hann hyggur hann sannan að sök þeirri,“ og kveða á sökina er hann hefir á hendi honum, „og hefir-at hann fé boðið í dóm þenna til liðs sér um sök þessa og mun-at hann bjóða, og hefir-at hann fundið og mun-at hann finna, hvorki til laga né til ólaga.“ Slíkan eið skulu sannaðarmenn hans finna. Síðan skal hann segja fram sök sína á hönd honum, svo skapaða sem hann lýsti.

Menn skulu að bók vinna eiða þá alla að fimmtardómi, þeirri er heilög orð eru á ritin og meiri en hálsbók.

'''28.'''

Sá maður er hann hefir sök að verja, hann skal nefna sér votta og bjóða þeim manni er sök hefir á hendi honum að hlýða til eiðs þess er hann mun vinna að vörn þeirri, og til varnar þeirrar er hann mun fram færa fyrir sök þá er hann hefir á hendi N.N. En síðan skal hann taka bók í hönd sér og nefna sér votta „í það vætti,“ skal hann kveða, „að eg vinn eið að bók, fimmtardómseið. Hjálpi mér svo Guð í þvísa ljósi og öðru að eg mun svo verja sök þá fyrir mig,“ og kveða á sökina, „er hann hefir á hendi mér,“ og nefna hann á nafn, „sem eg veit réttast og sannast og helst að lögum, og eg em eigi sannur að sök þeirri ef þess eru efni,“ og kveða á hvað hann hefir til varnar, „og eg hygg að það sé lögvörn, og eg hefk-a fé boðið í dóm þenna til liðs mér um þessa sök, og eg munk-a finna, hvorki til laga né til ólaga.“ Þar skulu og sannaðarmenn tveir fylgja honum að vörn, enda skal vanda þá jafnt sem stefnuvotta. En þeir skulu taka bók í hönd sér, meiri en hálsbók, og nefna sér votta „í það vætti, að eg vinn eið að bók, fimmtardómseið. Hjálpi mér svo Guð í þvísa ljósi og öðru að eg hygg það að hann mun svo verja sök fyrir sig sem hann hyggur sannast og réttast og helst að lögum,“ og nefna hvorntveggja þeirra, „og eg hygg að hann sé eigi sannur að sök þeirri er hann hefir á hendi honum,“ og kveða á sökina, „og hefir-at hann fé borið í dóm þenna til liðs sér og mun-at hann bjóða, og hefir-at hann fundið og mun-at hann finna, hvorki til laga né ólaga.“

Hann skal nefna sér votta „að því vætti,“ skal hann kveða, „að eg færi vörn fram fyrir mig hér í dóm þenna,“ og kveða á hvað hann hefir til varna og hver vörn sú er, „og kalla eg það lögvörn“. Slíkan eið skal hvortveggi sannaðarmanna hans vinna sem nú hefi eg tínt.

Ef maður hefir fleiri sakir í fimmtardóm en eina, hvort sem hann hefir einum manni á hendur eða fleirum, og skal hann slíkan eið vinna að sökinni hverri sem áðan tínda eg, og skulu svo sannaðarmenn fylgja sök hverri sem áðan var tínt, og svo eiða vinna. Sá er sök hefir að verja í fimmtardómi, hvort sem hann hefir eina eða fleiri, þá skal hann slíkan eið vinna, varnareið, að sökinni hverri, sem áðan tínda eg, og svo sannaðarmenn hans.

Sá maður er hann hefir sök að sækja í fimmtardóm, hann skal taka sex menn úr dómi og nefna votta að, og nefna þá alla, „og eg nem yður úr dómi og ann eg yður eigi ísetu um sök þá,“ og kveða á sökina, en þeir skulu úr rísa dóminum. En ef þeir vilja eigi úr rísa dóminum, þá eru þeir útlagir, enda ómæt orð þeirra. Sá maður er hann hefir sök að verja í fimmtardómi, hann skal og taka aðra sex menn úr dómi og nefna þá alla á nafn. „Ann eg yður eigi ísetu um sök þessa er hann sagði á hönd mér,“ og nefna hinn á nafn, er sökina hefir á hendi honum, og kveða á sökina. En þeir eigu að rísa úr dóminum og sitja í dómhring innan meðan um sök þá er dæmt. Eigi skulu þeir á brott ganga nema nauðsynjaörindi sé. En ef þeir vilja eigi rísa úr dóminum, þá varðar þeim útlegð, enda ónýt orð þeirra. Ef hann vill þá eigi úr taka dóminum, þá skal sóknarinn taka þá úr hvoratveggju. En ef sóknarinn vill þá eigi úr taka dóminum, þá er ónýt sök hans. Þeir eru þó réttir til að reifa mál þeirra, er úr dóminum eru numnir, en eigi eigu þeir um dæma.

Dómendur allir, áður þeir taki að dæma, skulu vinna eið, fimmtardómseið, um það að þeir munu þann dóm dæma er þeir hyggja lög vera. Dómandi skal nefna sér votta „að því vætti, að eg vinn eið að bók, fimmtardómseið. Hjálpi svo mér Guð í þvísa ljósi og öðru sem eg mun þann dóm dæma er eg hygg lög vera, og eg hefk-a fé mælt mér í dóm þenna og munk-a eg mæla, og hefk-a eg tekið og munk-a eg taka, hvorki til laga né til ólaga“. Þeir skulu reifa mál manna, bæði til sóknar og til varnar, jafnt sem í fjórðungsdómi. En þeir eru réttir að reifa mál manna er úr eru numnir dóminum. Þá er um er dæmt eina sök, að þá eigu þeir aftur að ganga í dóminn, en þeir eigu tólf menn að nema úr dóminum að hverri sökinni. En þeir eigu kost að nema úr dómi hvort sem þeir vilja hina sömu eða aðra.

Þeir skulu dæma um sakir þær allar er í fimmtardóm koma, um þá fyrst er fyrst er fram sögð, enda er vel ef þeir verða vel á sáttir. Nú verða þeir eigi á sáttir, þá skal hinn meiri hlutur ráða dómanda. En ef þeir verða allir jafnmargir, þá eigu þeir að dæma áfall, en þar er véföng eru, þá eigu þeir að hluta, en ef þeir eru allir jafnmargir í öllum stöðum þeim er dómendur hafa véfengt og hafa hvorirtveggju farið rétt að véfangi, og á þeirra dómur að rofna er síður hafa að lögum dæmt. En ef aðrir hafa farið rétt að véfangi en aðrir rangt, þá á þeirra dómur að standast er rétt fóru að véfangi þótt aðrir hafi málaefni betri fyrir öndverðu. En ef hvorigir hafa farið rétt að véfangi, þá á þeirra dómur að rofna sem firr hafa farið því að véfangi sem lög eru, og á sá dómur að rofna er þeim hefir þótt firr lögum dæmdur.

Um sakir þær allar er hér hafa gerst á þingi, þá skal beiða dóms út meðan ósagt er misseristal upp. En ef dómendur vilja eigi dæma um sakar, þá varðar þeim fjörbaugsgarð.

Engi maður dræpur fyrr en, svo sem dómur dæmir hann, eftir vopnatak.

'''29.''' UM FÉRÁNSDÓM.

Féránsdómur skal vera eftir hvern mann, þeirra er sekur er orðinn, þá er fjórtán nætur eru liðnar frá því þingi er hann varð sekur á. Dóm þann skal eiga þar er heimili hans var, þá er sök var höfðuð á hönd honum, áður hann yrði sekur. Nú veit sá eigi, er hann sekti, hvar það er, þá skal vera að heimili goða þess er sá er í þingi með er hinn gerði sekjan. Nú hefir hann handsalaða sekt sína heima í héraði, eða verður hann að sátt sekur, þá skal féránsdóms kveðja á alþingi hinu næsta eftir það er hann var sekur ger. Sá maður er hann sekti skal spyrja að Lögbergi að heimilisfangi hans og svo að þingfesti hans, ef hann veit eigi áður. Nú gengur engi við heimilisfangi hans, en goði gengur við þingfesti hans. Þá skal að þess goða eiga féránsdóminn og beiða hann að nefna. Nú er við hvorigu gengið, þá skal að þess goða eiga féránsdóm sem hann er sjálfur í þingi með og beiða hann að nefna. Hann skal eftir dóma beiða að Lögbergi eða þar er goði heyri sjálfur á. Ef hann var eigi að Lögbergi, þá skal hann segja honum til. En ef hann beiðir í öðrum stað, þá skal hann segja til að Lögbergi. Sá maður er féránsdóms vill beiða, þá skal hann nefna votta „í það vætti, að eg kveð og beiði N.N. að nefna féránsdóm eftir N.N. fjórtán nóttum eftir vopnatak“. Hann skal kveða á stað og biðja hann þar koma svo að dómur sé nefndur fyrir miðjan dag.

Dóm þann skal nefna utan garðs þar er hvorki sé akur né engi, og eigi firr garði en í örskotshelgi við garðinn, og þangað frá garði er sá á heimili er sótti, ef þar má vel vera.

Skyldir eru menn að fylgja goða til féránsdóms, allir þeir er næstir eru, ef hann vill þá kvatt hafa, hvorts þeir eru hans þingmenn eða eigi. Þriggja marka útlegð varðar þeim er synja ef hann vinnur dóminn fullan, en fjörbaugsgarð ella. Hann skal þar koma fyrir miðjan dag og nefna svo dóminn, og svo skulu þeir menn koma er þar skulu lögskil af hendi leysa. Þar skal vera tólf þegna dómur. Dóm þann skal ryðja sem tylftarkvið. Sá er dóms beiðir skal þangað hafa kvatt búa fimm þrem nóttum fyrr eða meira méli, þá er næstir búa því er dómurinn skal vera. Eru þeir skyldir að bera kviðu þá alla er þar þarf, hvergi er þá beiðir. Hann skal og hafa kvatt dómsuppsöguvotta eða sáttargerðarvotta, þá er nefndir voru, ef hann varð að sátt sekur.

Þeir menn er fé áttu að hinum, þá er hann varð sekur, skulu kvatt hafa votta sína, eða búa ef þeir hafa eigi votta til, og skal til kveðja gagna þeirra allra er þar þarf fjórtán nóttum fyrr eða meira méli.

'''30.''' UM SÓKN.

Sá maður er féránsdóms beiddi skal sér nefna votta „í það vætti, að eg vinn lögeið að bók, og segi eg það Guði að eg mun svo færa mál öll fram hér að féránsdómi þessum á hendur N.N. sem eg veit réttast og sannast og helst að lögum“. Í dóm skal bera dómsuppsöguvætti eða sáttarvætti, er hann var sekur ger. Þá er dómur er ruddur skal láta bera þar vætti það hve fyrir sekt hans var mælt, eða fyrir hvað hann varð sekur, eða hvar hann varð sekur. Þá skulu menn hluta hve þar skulu sakir fram færa.

Jafnt skal þangað búa fémál öll sem til skyldadóms og svo of landsvirðingar og svo dæma konu sitt fé ef hún átti, eða veðmála ef voru, og hverjum sína aura fulla ef svo má, en ella jafnt skerða sem að skuldadómi. Rétt skal dæma úr fénu ef réttarsök er, en fólagjöld ef þjófsök er. En ef fé vinnst betur, þá skal dæma goða þeim er dóminn nefndi kú eða uxa fjögurra vetra gamlan. En ef fé er meira, þá skal dæma hálft þeim er hinn sekti en hálft fjórðungsmönnum ef hann varð á alþingi sekur, en þingunautum ef hann varð á vorþingi sekur, þeim er í því þingi eru er féránsdómur er í áttur. Þeim skal dæma varðveislu fjár þess, er hinn sekti, er fjórðungsmenn skulu hafa, en því skal skipta á vorþingi hinu næsta. Honum skal og dæma varðveislu þótt þingunautar eigi, en hann skal hafa það til leiðar hinnar næstu, þeirrar er hann heyr sjálfur. Ef þeir eru samþinga, þá skal allt fé það er hann hefir þá heimt skipta þar við þá. En það er hann hefir þá eigi heimt að viðtökum eða að handsölum, þá skal því skipta á vorþingi. En ef sá er utanþingsmaður er hinn sekti, þá skal skipta á alþingi hinu næsta. Skipta skal því öllu að féránsdómi er má og selja í hendur goða þeim er dóminn nefndi.

Fé það er þingunautar eigu skulu þeir hafa til ómagabjargar þess er sekur er orðinn, sem vinnst, ef hann átti ómaga, en ellegar skal hafa til þurftar þeim ómögum öðrum er þar eigu að fara í því þingi eða um þau þing.

Fjörbaugsgarð varðar ef maður leynir sektarfé, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er.

'''31.'''

Ef ómagar koma til féránsdóms, þá skal beiða til tylftarkviðar, hvort þeir sé ómagar hins sekja eða eigi. En þá á hans ómaga að dæma er hann á arf eftir að taka og þá aðra er búar bera að hann hafi fé með tekið svo að það væri jafnmæli. Ef fleiri menn eru jafnskyldir ómaga, þá eigu búar þeir fimm, er til féránsdóms eru komnir, að skipta því, og skal dæma för öllum að þeim hluta er honum byrjar til handa um fjórðung þann er féránsdómur er í áttur, ef hann varð á alþingi sekur. Ef fjórðungsmenn hafa skipt fjórðungi til ómagaframfærslu, þá á það að halda allt er þeir urðu á sáttir. Nú eru þing tvö á einum þingvelli. Þá skulu þeirra ómagar fara um þau þing bæði, er í því öðru þingi urðu sekir, enda svo áttur féránsdómur að.

Það er mælt að eigi er skylt til féránsdóms að færa barn það er maður varð sekur um faðerni né kveðja gagna til, og á því för að dæma.

Nú gera þeir menn eigi ómaga færa til féránsdóms, er skyldir eru til að lögum. Þá ráða þeir sér á hendur ómaga, ef þeir vissu að féránsdómur skyldi vera, og máttu til komast fyrir nauðsynjum. Nú fela menn fyrir þeim ómaga, og ráða þeir sér á hendur ómaga, en eigi eru erfingjar þeirra skyldir til.

Nú verða menn eigi varir við að féránsdómur skyldi vera, eða máttu þeir eigi til komast með ómaga. Þá skal lýsa hið næsta sumar eftir á hendur þeim fjórðungsmönnum eða þingunautum, er sá goði er í þingi er nefna lét féránsdóminn, og kveðja hann til tylftarkviðar hvort N.N. væri ómagi hins sekja manns eða eigi, en heimilisbúa sína fimm að skilja um það hvort hann mætti komast til féránsdómsins eða eigi fyrir nauðsynjum. Ef kviðir þeir ganga í hag sækjanda, og koma eigi lögvarnir fram, þá skal dæma för ómögum í alþingisdómi, jafnt sem féránsdómur átti að dæma ef þeir hefði þar til komið.

'''32.''' UM FÉRÁNSDÓM.

Jafnt skal eiga féránsdóm eftir fjörbaugsmann sem eftir skógarmann og gögn öll til færa, og svo skulu menn fé sín þar heimta, þeir er átt hafa að honum, og svo skal dæma för ómögum þeim er hann átti.

Nú varð maður sekur um dómrof eða um fé, þá skal fé það allt gjaldast að féránsdóminum, svo mikið sem gögn báru til. En ef fé það gelst eigi þar, þá verður hann sekur skógarmaður óferjandi. Nú verður hann sekur um spellvirki, og gjaldast eigi skaðabætur að féránsdómi. Þá verður hann og skógarmaður óæll.

Þar skal gjaldast mörk lögaura að féránsdómi goða þeim er féránsdóminn nefndi. Það fé heitir fjörbaugur, en einn eyrir þess fjár heitir alaðsfestur. Ef það fé gelst eigi, þá verður hann skógarmaður óæll. Nú gelst þar fjörbaugur og alaðsfestur, þá skal svo dæma sektarfé sem skógarmannsfé. Þar á goði og að hafa kú eða oxa fjögurra vetra gamlan, og á þá fjörbaugur að fara sem annað sektarfé, ellegar eignast goði þá mörk. Það er rétt að gjalda mörk þá þar að féránsdómi, enda er rétt að maður handsali að gjalda á fjórtán nátta fresti að heimili goða, og skal þá eindagi á því fé. Kostur er að gjalda í gripum svo sem lögmetendur virða til lögaura.

'''33.''' HEIMILI FJÖRBAUGSMANNS.

Þá er féránsdómur er áttur að fjörbaugsmann, þá skal segja til heimila hans. Hann skal eiga þrjú heimili. Þeirra skal eigi lengra í miðlum vera en fara megi um dag á annan veg. Hann skal heilagur vera að þeim heimilum og í örskotshelgi við á alla vega, og á götunni á millum heimilanna, ef hann fer eigi oftar en um sinn á mánaði, og í örskotshelgi við götuna. Nú fara menn á móti honum, þá skal hann fara af götunni svo að þeir um taki eigi spjótaoddum til hans. Óheilagur verður fjörbaugsmaður ef eigi er sagt til heimila hans að féránsdómi. Þar skal nefna votta að fjörbaugur galst eða annað það fé er hann yrði sekur skógarmaður ef eigi kæmi fram.

Ef féránsdómur er áttur að þann mann er sekur er orðinn skógarmaður ferjandi, þá skal nefna votta þar að allri sekt þeirri er gögn báru að honum væri mælt, og á sú öll að halda. En ef hann er jafnvandhæfur og fjörbaugsmaður, þá á þar að féránsdómi að kjósa honum heimili þrjú, jafnt sem fjörbaugsmanni.

Ef fjörbaugsmaður gerir fjörbaugssök, og varðar honum skóggang. En engi maður skal banna för fjörbaugsmanni eða skógarmanni ferjanda, þótt fé eigi að þeim.

'''34.''' BEIÐA FARS FJÖRBAUGSMANNI.

Sá maður er fjörbaugsmanni fylgir til skips skal beiða fars með votta, að þeir taki við honum, og láta bera vættisvætti þau er nefnd voru að féránsdómi, hve fyrir sekt hans var mælt, og svo þau er fjörbaugur galst ef hann var fjörbaugsmaður, eða þau fé önnur er hann yrði skógarmaður ef eigi gyldist. Ef vættisvætti þau koma fram, þá varðar þeim útlegð þriggja marka, bæði stýrimanni og hásetum, ef þeir tóku eigi við honum. Ella er vítilaust þeim. Hann er jafnheilagur á götu er hann fer til skips sem hann fari á millum heimila. Honum skal beiða fars að skipi öðru og láta bera vætti það er hinneg var nefnt. Ef honum er synjað þar, þá skal beiða að hinum sama hætti á hið þriðja skip, enda er eigi skylt þá að beiða á fleiri skip á því sumri þótt þeir syni, en þeim varðar jafnt öllum synjunin. Þá eru þeir og eigi útlagir, ef þeir hafa tekið við þrem fjörbaugsmönnum eða skógarmönnum áður þeir hafa beiddir verið, þó að þeir syni þessum. Hann skal þá fara til vista sinna hinna sömu. Hann er og jafnheilagur í þeirri för til þess er hann kemur aftur til heimila sinna og svo á gistingum, ef hann fer fullum dagleiðum. En annað sumar skal hann og svo hið sama við för leita, og svo verða þeir enn útlagir er þá synja. En hið þriðja sumarið varðar fjörbaugsgarð öllum þeim er þá synja, enda helpur honum það ekki að vetri ef hann er hér staddur.

Ef þeir taka við honum, og er hann að skipi meðan þeir hafa búðir á landi, þá er hann heilagur í örskotshelgi á alla vega á land við búðina. En þó að skip liggi firr búð en svo, og er hann þó heilagur þar á milli. En á lengur er þeir hafa búðir á skipi, þá er hann heilagur í örskotshelgi á land upp á alla vega þaðan frá fjöru er skemmst er til lands frá skipi, enda skal svo hvargi er þeir liggja við Ísland á því sumri, eða við þær eyjar er byggðar eru. En ávallt er þeir liggja í bryggjulægi við Ísland, þá er hann heilagur í örskotshelgi frá bryggjusporði á alla vega. Ef þeir verða afturreka, eða halda þeim veður í hinni sömu höfn, og komast þeir eigi á brott, og skal hann eigi ganga fyrr af skipinu en skip er brotið svo að eigi er í för búanda á því sumri, eða eytt svo ella að þeir hafa eigi lið til braut að halda. Ef þeir verða afturreka, og koma þeir til þeirrar hafnar er þeir vilja skipi til hlunns ráða, þá er slík helgi hans mælt þar að skipi sem þá er hann kom til skips meðan búðir haldast að skipi og stýrimenn eru þar, enda er hann ávallt jafnheilagur að skipi. Enda skal hann jafnt leita við brottförina þeirra þriggja, enda er hvert sumar frá öðru slík helgi hans mælt. En þegar er hann leitar nokkurt sumar eigi svo við brottförina sem mælt er, þá er hann haust það sekur maður að vetri, dræpur og óæll.

Ef hann verður afturreka, þá skal hann til vista sinna fara, hinna sömu, ef hann kemur sams fjórðungs við þær. Nú kemur hann eigi í þann fjórðung, þá skal hann taka sér vist þar er hann vill á þeim hálfum mánaði er þeir verða landfastir, enda er hann jafnheilagur á þeirri götu og á gistingum sem þá er hann fór til skips. Kost á hann að fara til hinna sömu vista sinna ef hann vill það, enda er jöfn helgi hans meðan hann fer svo með sér sem mælt er. Hvort er hann fer fullum dagleiðum, þá er slík helgi hans, en hið þriðja sumar verður hann skógarmaður að vetri, ef hann kemst eigi á brott þá.

Ef hann kemur fyrr út hingað en hann hafi þrjá vetur á brott verið, og verður hann skógarmaður. Nú fær hann tylftarkvið þann að hann varð sæhafi út hingað, og hann vildi til annars lands farið hafa. Þá skal hann svo við brottför leita sem það sumar yrði hann fjörbaugsmaður. Ef hann kemur út hingað þá er hann hefir þrjá vetur á brott verið, þá er hann svo sýkn sem aldregi kæmi sú sekt á hendur honum. Hann skal þá taka erfðir allar, slíkar sem þá ber til handa honum, og svo skal hann taka við ómögum þeim er að féránsdómi voru fyrir hans sakir á för dæmdir, og svo við þeim er þá ber til handa honum, og svo gjalda skuldir sínar ef vanloknar voru er hann fór héðan, ef hann hefir fé til.

Rofnar sekt fjörbaugsmanns ef eigi verður að lögum áttur eftir hann féránsdómur, og skal sækja þá um og gera þá sanna að því er féránsdóm skyldu eiga, og á hver að sækja þá sök er vill, enda rofnar sekt fjörbaugsmanns, hvergi er þá sækir.

'''35.''' EF EIGI ER ÁTTUR FÉRÁNSDÓMUR.

Ef menn eigu eigi féránsdóm eftir þá menn er þeir hafa sekta, eða eigu þeir eigi að lögum, þá varðar fjörbaugsgarð hvatki er þess þrýtur að því er eigi verður að lögum féránsdómur áttur, er honum liggur á hendi, en þeir menn eigu sök þá er til ómaganna standa, þeirra er för átti að dæma að féránsdómi ef áttur væri. Nú vilja þeir eigi, þá eigu þeir er fé áttu að honum, þá er hann varð sekur. En ef þeir vilja eigi, þá á hver er vill.

Ef goðinn ger eigi nefna féránsdóm, enda sé hann að lögum beiddur, eða hverigar vanlyktir, er þær koma af goðans hendi, að eigi sé áttur féránsdómur að lögum, þá varðar goðanum fjörbaugsgarð, og á sá sök er féránsdóms beiddi.

Goða er rétt að selja öðrum manni í hönd að nefna féránsdóm, ef fleiri menn hafa beiddan hann en einn, og sínum þriðjungsmanni, enda varðar þeim og fjörbaugsgarð er goðinn seldi að nefna féránsdóm, ef af hans völdum verður eigi áttur að lögum féránsdómurinn. Goðinn sekst ef hann getur engi til að nefna féránsdóm, og ábyrgist hann þótt fleiri menn hafi kvaddan hann en einn.

Ef sá maður verður sóttur er hinn hafði sektan um það að eigi hafi verið féránsdómur áttur að lögum að þann mann er hann sekti, þá skal hann það hafa til varnar fyrir sig að sækja goðann um og gera hann sannan að völdunum þess er féránsdómur varð eigi áttur að lögum. Ef goðinn er um sóttur, enda hafi hann öðrum manni í hönd selt að lögum að nefna féránsdóminn, þá skal hann og sækja þann um og verja svo fyrir sig. Sá þeirra sekst um er völdin berast á hendur. Það eru stefnusakir, og skal kveðja níu heimilisbúa á þingi þess er sóttur er.

Of þá menn er fé það hafa að varðveita er sá maður hafði átt er sekur er orðinn. Nú ef þeir fregna hvar hinn hafði beitt féránsdóms, þá eru þeir skyldir að koma þangað og segja þar til fjár þess, hvorts þar tekst féránsdómur eða eigi. Nú verður þar engi mannafundur, eða fregn hann eigi hvar féránsdómur skal vera, eða mátti hann eigi til komast fyrir nauðsynjum, þá skal hann segja til á leið þeirri er hann heyr, hvað hann hefir þess fjár að varðveita, og svo á vorþingi, og svo á alþingi eftir um sumarið, enda er rétt að hann segi til á alþingi það sumar er hann veit að hinn varð sekur, svo að það heyri meiri hluti manna og þingheyjanda.

Það er mælt um þá menn, er þeir áttu fé að þeim er sekur er orðinn skógarmaður, enda sé eigi áttur féránsdómur, að þá skulu þeir stefna þeim mönnum er þeir vitu að féin hafa, þau er sá átti hinn seki, til alþingis og til þess fjórðungsdóms, þeim öllum er hinn varð sekur í, enda er rétt að lýsa að Lögbergi og sækja hið sama sumar, utanfjórðungsmönnum, eða þeim er svo síð fregna að eigi um stefnir. Skulu þeir menn allir færa þangað gögn sín er fé höfðu átt að honum, jafnt sem til féránsdómsins, enda skal svo dæma fjórðungsdómur þeim öllum sína aura sem féránsdómur ætti að dæma ef áttur væri að lögum.

Ef sá maður hleypst á brott af landi, er sekur er orðinn, með fé það er hann átti, eða er hann austur, þá er sekt kemur á hendur honum, með það fé er hann á og sekt ætti að verða hér að féránsdómi. Nú kemur hann út með fé það eða það er hann hefir af því æxt, enda verði það tekið af honum hér, hvorts hann verður drepinn eða eigi, og á sá heimting til þess fjár er hann hefir sektan.

Þeir menn er svo verða sekir gervir að eigi er sekt féið þeirra, þá eigu erfingjar að taka arfinn, ef þeir andast meðan þeir hafa eigi farið sýknu sinni, þeirri er þeim var mælt. En hinn á heimting fjárins alls er hinn sekti, þegars hann hefir sýknunni þeirri sinni farið er honum var mælt áður hann yrði sekur skógarmaður óæll og óferjandi, og skal það þá fara sem sektarfé annað.

'''36.'''

Það er mælt um þá menn er sekir verða skógarmenn, að eigi kemur úr alþingisdómi sekt þeirra upp full. Þá skal stefna um björg þeirra og láta varða fjörbaugsgarð og stefna til fjórðungsdóms, og kveðja til tylftarkviðar goða þann er sá er í þingi með er sóttur er. Enda skal þar láta bera í dóm vættisvætti þau er nefnd voru að féránsdómi, hve fyrir sekt hans var mælt.

Nú hefir eigi áttur verið féránsdómur, þá skal láta bera vætti þau í fjórðungsdómi sem í féránsdómi skyldi, ef áttur væri. Nú á lengur er nokkur maður er sóttur um björgina þess skógarmanns, á þessa lund sem nú er talið, og vætti þau hafa fram farið í féránsdóminn, þá varðar þeim mönnum öllum skóggang er þá bjarga þeim skógarmanni síðan, og skal þá menn sækja í fimmtardóm. En hin sama sókn er við þá er fyrr hafa borgið honum sem áður var tínt.

Þeir skógarmenn er farning er mælt, enda verður eigi áttur féránsdómur eftir þá, skal kjósa þeim heimili eitt og segja búum fimm, þeim er næstir búa heimilinu, enda verður hann þar heilagur á lengur að því heimili sem þá að körið væri að féránsdómi, og svo skal á götu til skips þaðan frá því heimili, enda skal hann láta bera þau vætti fram er honum er fars beitt sem í féránsdóminn skyldi, ef áttur væri, nema honum væri helgi meiri mælt en fjörbaugsmanni, og þarf eigi þá að kjósa honum heimilið.

Þeir menn er sýkna er lofuð að lögréttu og upp sögð síðan svo að Lögbergi að þeir skyli vera ferjandi, þá skal þeim svo beiða fars sem fjörbaugsmanni, eða þeim skógarmanni er að sátt verða sekir, og láta bera þau vætti til er nefnd voru að uppsögunni, hver sýkna honum var lofuð. Ef þeir menn fara sýknu sinni, þeirri er þeim var lofuð, þá skal svo sækja um björg þeirra og láta slíkt varða björg þeirra sem skógarmanna er að sátt verða sekir.

Ef mönnum er sýknulofs beðið að lögréttu, skógarmönnum eða fjörbaugsmönnum, og á það því aðeins standast ef allir lögréttumenn leyfa, enda veri engi maður lýriti fyrir utan lögréttu, svo að þeir menn heyri er í lögréttu sitja. En ekki eigu annarra manna orð að standast þótt í gegn mæli en lögréttumanna, ef eigi verja lýriti.

Þeir menn er sekir fara utan héðan, ferjandi menn, þá eru þeir helgir erlendis sem engi sekt sé á hendi þeim hér fyrir þeim sökum. Ef þeir menn er hér eru gervir skógarmenn óælir og óferjandi, þá eru þeir jafnt dræpir og óhelgir erlendis sem hér fyrir órum löndum.

'''37.'''

Vér skulum eiga vorþing á landi voru. Skulu goðar þrír eiga þing saman. Þeir skulu eigi eiga þing lengra en viku þing og eigi skemmra en fjögurra nátta þing nema lofs sé að beðið í lögréttu.

Vorþing skulu þeir eigi eiga síðar en sex vikur sé af sumri er lokið er sóknarþingi. Vorþing skal eigi fyrr vera en fjórar sé af sumri er þeir koma til. Eigi skal nær stefna vorþingi en tvær vikur sé til þess vorþings er sökinni er til stefnt, en gagna skal til kvatt vera viku fyrir þing eða meira méli, nema síðar komi upp sökin, þá skal stefna svo nær vorþingi sem vill, nema heimankvöð sé til, þá skal stefnt hið síðasta viku fyrir þing og kvatt gagnanna.

Þeim sökum skal stefna til vorþings, er menn eru samþinga. Manni er rétt að stefna í það þing er hann er sjálfur í, enda er rétt að stefna til þess þings er sá er í, er hann hefir sakir á hendi.

Goðar þeir allir er í því þingi eru skulu koma til þings öndverðs. Goði sá er þinghelgi á þar, hann skal þar þing helga hinn fyrsta aftan er þeir koma til þings. Skal réttur manns hálfu aukast meðan á því þingi er, í orðum og í öllum áunnum verkum. En goði skal kveða á þingmörk, hver eru, og skal hann svo þing helga sem alþingi, og skal hann kveða á hve þing heitir.

Ef goðar koma eigi til þings öndverðs, þá varðar þeim það útlegð og úr goðorði sínu, nema sakar sé til þings, þá varðar fjörbaugsgarð. Ef sakir eru til þingsins, og svo þótt þar gerist, og eigu þeir menn sakir þar að sækja er sakir hafa búnar til þings þess. Nú vilja þeir eigi, þá eigu samþingisgoðar hans, sá þeirra er heldur vill sótt hafa og á þingi er, ef eigi eru báðir. Nú vilja þeir eigi, þá eigu innanþingsmenn fyrst en þá hver er vill.

Vorþingum öllum skal nafn gefa. En þingheyjendur skulu eigi síðar koma til vorþings en nótt sé af þingi, og svo þeir menn er með sakir fara, og svo skulu þeir menn eigi síðar koma til þings er gagna eru heiman kvaddir en nú hefi eg talið. En ef þeir menn koma síðar er sakir hafa til þings eða sakir vilja verja, og verða ónýtar sakir þeirra og svo varnir ef þeir koma síðar til vorþings en nótt sé af.

Rétt er að vorþing sé skemmra en fjögurra nátta þing ef þingunautar eru allir á sáttir, og sé lokið sökum öllum þeim er búnar voru til þings þess.

Enskis eigu vottar að kveðja í gegn til vorþings.

Nefna skal þá menn alla í dóm er fyrr koma til þings en dóm skal nefna. Ef sök kemur upp síðar en tvær vikur eru til vorþings, enda sé heiman kvatt til, þá skal stefnt viku fyrir þing og svo kvatt gagna til. Nú kemur síðar upp sökin en vika sé til þings, þá skal kveðja búa til á þingi. Rétt er bónda að senda mann til þings að heyja þing fyrir sig, þann mann er samþingi er við hann. Enda ef sakir eru búnar til vorþings, þá varðar goða fjörbaugsgarð ef hann kemur eigi til öndverðs þings, og svo þó að þar gerist.

Stefna skal um eindagað fé um hina helgu viku, ef hún er um þing, til alþingis, ef maður vill.

Ef þeir menn koma síðar til þings en nótt sé af þinginu, er lögskila eru heiman kvaddir, og verða ónýt lögskil þeirra manna ef þeir vilja fram færa. Ef þingheyjendur koma síðar til vorþings en nótt sé af þinginu, eða koma eigi til vorþings, og verða þeir útlagir um það við goðann.

Rétt er að bóndi fái griðmann sinn fyrir sig, og verður sá jafnréttur þingheyjandi sem bóndinn. Hann skal segja goða að hann mun þing heyja fyrir þriðjungsmann hans, og nefna þann annan.

'''38.'''

Goðar skulu þar dóm nefna, og skal hver þeirra tólf menn nefna í dóm að dæma um sakir þær allar er þar koma í dóm þann er þá skylda lög til. Hann skal bjóða til sakarsækjanda og sakarverjanda að rengja þá menn úr dómi, „og emk búinn annan í að nefna ef þessir verða úr rengdir að lögum“.

Það er og rétt að þeir hafi þingsköp þau er þingheyjendur verða á sáttir, hvervetna þess er þeir taka eigi af alþingismáli, en þeir eigu kost að auka er þeir vilja. Meiri hlutur goða skal ráða hvenær dómur skal út fara.

Of sakir þær allar er samþingismenn eigu saman, þá eigu þeir kost að vinna, hvorts sem þeir vilja, að hafa sakir til alþingis eða til vorþings, nema þar er útlegðir fara einar saman, en þær skulu fara til vorþings. En útlegðarsakir skulu eigi standa um vorþing, þar er þær fara einar saman, ef þær koma upp fyrir stefnudaga.

Það er mælt um ómagasakir, að þær skal vinna hvorts er vill, að lýsa til framfærslu ómaganum á vorþingi eða stefna heiman ella. Því aðeins er rétt að lýsa ómaga á hönd manni á vorþingi, ef sá er sjálfur á þingi er á hönd er lýst, og skal segja honum sjálfum með votta ef hann heyrir eigi á lýsing.

En ef menn vilja búa vígsakir eða legorðssakir til vorþings, þá er rétt, hvorts sem vill, að stefna heiman eða lýsa í þingbrekku. Ef lýsa skal sakir, þá skal kveðja búa hálfum mánaði fyrir þing eða meira méli. Það er og mælt að kvatt skal kviða allra og frumgagna áður dómur fari út, sem á alþingi.

'''39.''' UM DÓMAÚTFÆRSLUR.

Dómar skulu fara út svo að sakir komi í allar fyrr en sól sé undir. En menn skulu svo sakir hluta jafnt sem á alþingi, og svo eiða vinna og fara að sökum öllum, og svo að vörnum, sem á alþingi. Ef menn halda gögnum, þá varðar þeim slíkt sem á alþingi haldi þeir, en þeim á þar að stefna um í þingbrekku til dóms. Ef menn eru búakviðar kvaddir þar er tylftarkviður átti til að koma, þá eigu þeir það að láta standa fyrir kviðburð sínum að þeir eru þess kviðar kvaddir er þeir eru eigi réttir um að skilja. Ef goði er kvaddur tylftarkviðar þar er búakviður á um að skilja, og skal hann láta standa fyrir kviðburð sínum ef hann er eigi réttur um að skilja. Ef maður heldur gögnum, sá er utanþingsmaður er, og á hinn kost, hvorts hann vill, stefna honum þar í dóm eða til alþingis.

Ef þingheyjandi fer þaðan á brott úr þingmarki, og er á brott um nótt eða lengur, og varðar það fjörbaugsgarð, og er rétt að stefna þeirri sök í þingbrekku og þar til dóms. Skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er.

Öll þingsafglöpun sú er menn gera þar, og varðar slíkt þar sem menn geri á alþingi, og svo skal sækja að öllu um vorþingsafglöpun sem á alþingi væri gert. Ef vorþing verður svo afglapað að eigi megu mál lúkast þar fyrir þeim sökum, þá skal sá er þær sakir átti að sækja stefna þeim er valda um þingsafglöpunina og láta varða fjörbaugsgarð. Nú ef kviður ber á þá, þá má hann sækja þær sakir á alþingi og í þann fjórðungsdóm sem þing var í, og eigu þær svo þar að metast sem þær voru til búnar, enda eru gögn þau öll sjálfkvödd til alþingis er þar verða eigi af hendi leyst og áður var til kvatt, og svo gagnagögn.

Ef þing ber á hina helgu viku, að það á eigi fyrir þeim málum að standa er þar þarf að hafa á þingi, hvorki fyrir eiðum né fyrir stefnum. En eigi skal þá stefna til alþingis nema um eindagað fé.

Ef innanþingsmenn bera annaðtveggja, ljúgkviðu eða ljúgvætti, og skal þeim stefna þar í dóm og láta þeim varða það fjörbaugsgarð og kveðja til tylftarkviðar goða þann er sá er í þingi með er sóttur er. Ef sá maður ber ljúgkviðu eða ljúgvætti er utanþingsmaður er, og er rétt, hvort sem hann vill, að stefna honum þar í dóm eða til alþingis ella, og skal kveðja goða þann, er sá er í þingi með er sækir, á vorþingi.

Hvervetna þess er á gögn er kveðið, og er stefnt til alþingis, og á svo dómur að dæma sem rétt borin sé gögnin. Ef á gögn er kveðið á vorþingi, þau gögn er máli þykir skipta með mönnum, þá skal dómur dæma svo sem gögn sé rétt borin. Þá skal dómi stefna til rofs sá er á gögnin kveður, og á dómur að rofna ef að ljúgvitni verður, ef dómurinn rofnar.

Þá skal svo fara að reifingum og að öllu sem að alþingisdómi, en þeir skulu dæma um sakir manna, og er þá vel ef þeir verða samdóma. En ef þeir verða eigi samdóma, þá skulu þeir véfengja og ganga til véfangs eigi færri en sex og fara svo að véfangi sem í alþingisdómi. Þar skal stefna mönnum á þingi eftir dóma um véföng, og láta þeim varða útlegð, og stefna til þess fjórðungsdóms er þingið er í fjórðungi, og stefna til rofs dómi þeirra, enda er rétt að stefna þeim um véföng heima í héraði að heimili hvers þeirra. Þau mál er menn hafa véfengd á vorþingi, þá skulu þau lúkast í fjórðungsdómi þeim sem þingið er í fjórðungi ef þar megu lúkast. En ef þar verður enn véfengt, þá skal lúkast í fimmtardómi. Vætti þau skal láta bera öll í fjórðungsdóm er þeir nefndu að hve þeir fóru að véfangi hvorirtveggju.

Eigi skal stefna innanþingsmönnum þeim stefnum er eigi skal sækja þar á þingi meðan sóknarþing er fast, enda er rétt að stefna innanþingsmönnum til alþingis lengur er sóknarþing er laust þó að skuldaþing sé fast. Honum skal svo stefna að hann heyri á sjálfur, enda er rétt að stefna honum að búð ef þeir finna hann þar að máli, enda er rétt að stefna ef hann heyrir upphaf, er vottar eru nefndir, þó að hann renni undan. Enda er rétt að stefna utanþingsmönnum á vorþingi þó að sóknarþing sé fast, og svo utanþingsmönnum, er rétt að stefna innanþingsmönnum þó að sóknarþing sé fast.

Ef utanþingsmanni er stefnt til vorþings, og eigu dómendur að dæma um þá sök ef eigi kemur lýrit fyrir þá sök. En honum er það rétt, hvort sem hann vill, að láta lýrit koma fyrir sök þá er honum er á hendi eða stefna dómi til rofs. Það er honum rétt, hvort sem hann vill, að stefna einum eða fleirum, og stefna um það að þeir hafi dæmt um utanþingsmann, og skal stefna til rofs dóminum. Þá skal hann kveðja sér bjargkviðar heimilisbúa sína fimm, að bera um það hvort hann var þá þar í þingi eða eigi með goða þeim er hann kveður á, þá er honum var stefnt. En ef hann fær þann kvið að hann væri þar í þingi, þá er honum var stefnt, þá rofnar dómurinn og verður ónýt sökin. Ef hann spyr svo síð að hann getur eigi stefnt á stefnudögum, þá er honum rétt, hvort sem hann vill, að stefna svo nær alþingi sem hann vill eða lýsa að Lögbergi til sóknar hið sama sumar. Nú kemur hann eigi til þings, þá er rétt að sá taki til er vill að verja fyrir hann svo sem sá sé réttur aðili, ef hann hefir eigi áður spurt.

Manni er rétt að láta lýrit koma fyrir sök þá er honum er á hendi. Hann skal fara til fundar við goða þann er hann er í þingi með, enda er rétt að annar maður taki lýritinn af goðanum. Hann skal nefna sér votta „í það vætti, að eg spyr þig eftir,“ og nefna goðann, „hvort þú hefir goðorð þitt það er þú nefnir dóma með eða ber tylftarkviðu, eða hafir eigi“. En goði skal svara honum. En hinn skal nefna votta að svörum þeim er verða og goðinn svarar honum. En ef goði svarar því að hann hafi goðorð það, þá skal hinn nefna sér votta í það vætti, að hann tekur lýritið af goðanum, en goðinn selur honum goðalýrit, löglýrit fullan, að verja dómendum að dæma um sök þá, og nefna sökina og nefna mann þann er honum hefir stefnt, og svo gögn öll fram að færa, þau er lýrit á fyrir að koma. En ef sá maður tekur lýritinn, er eigi á sökin á hendi að vera, fyrir hinn er sökin er á hendi, og skal þá nefna þann á nafn er sökin er á hendi, og fara því máli á lengur sem áður var tínt.

Nú vill goði eigi selja lýritið fyrir þriðjungsmann sinn, og á hinn þá að beiða hann með votta lögbeiðing, og varðar honum þá fjörbaugsgarð, og skal sækja við vottorð það er hann var beiddur. Goðinn á að beiða sér bjargkviðar búa sína fimm, hvort hann vissi að sá maður væri þar þriðjungsmaður er sökin var á hendi, eða vissi hann eigi. Nú ef það ber kviður að hann vissi eigi, og hann mundi selja lýritinn ef hann vissi víst að sá maður væri þar í þriðjungi, og verst hann þá sökinni.

Hann skal fara til þings, er lýritinn hefir tekinn af goða. En hann skal ganga þangað til er dómurinn er settur, en hann á þar að verja lýriti það er dómendur heyra á. Hann skal færa fram, hvort sem hann vill, áður sök sé fram sögð á hendur honum eða síðan. Hann skal nefna sér votta, áður hann færi lýrit fram, „í það vætti, að eg ver lýriti, goðalýriti, löglýriti fullum, dómendum að dæma um sök þá,“ og kveða á sökina, „þá er hann hefir á hendi honum eða mér,“ og nefna goðann og svo þann mann er sökin er á hendi, ef hann ver fyrir annan mann. Enda skal hann svo verja kviðmönnum lýriti að bera kviðu um hann ef hann vill, og svo öll gögn nema stefnuvætti, nema fleiri gögn sé fram komin áður.

Ef menn bera þá ofliði og láta þá eigi ganga til dóms, þá eigu þeir að nefna sér votta og beiða þá að þeir gangi til dóms, en ef þeir ná eigi að ganga til dóms, þá skulu þeir þar verja lýriti er þeir koma framast og mæla þar þeim málum öllum sem að dómi.

Það vætti skal láta bera, ef hinn tók af goðanum lýritinn, en þeir skulu hafa öll orð slík í vættisburð sínum sem þeir voru að nefndir, þá er hinn tók lýritinn af goðanum. Þeir skulu eiða vinna áður þeir beri vætti, jafnt sem á alþingi. Ef goði færir lýrit sinn sjálfur fram, hvort sem hann færir fyrir sig eða fyrir annan þriðjungsmann sinn, og skulu þar engi tökuvætti fylgja. Hann skal nefna sér votta „í það vætti, að eg ver lýriti mínum, löglýriti, dómendum að dæma um sök þá“. Þar þurfu engi tökuvætti að fylgja né eiðar.

'''40.''' UM DÓMENDUR.

Dómendur skulu nefna sér votta og láta það standa fyrir dómi sínum að goðalýrit er komið fyrir sök þá, og nefna sökina, og svo ef fleiri eru. Ef kviðar er kvatt til sakar þeirrar, og eigu þeir að nefna sér votta í það vætti, að þeir láta það standa fyrir kviðburð sínum, ef þeim var varið að bera kviðinn, að goðalýritur er kominn fyrir sök þá. Ef vætti fylgir sökinni, þá eigu þeir það að láta standa fyrir vættisburð sínum að goðalýritur er kominn fyrir sök þá. Sá maður er lýrit hefir fram færðan, hann skal nefna votta að því hver gögn eru fram komin til varnar, og tína þau, og nefna hinn er sökin er á hendi. En sá maður er sökina hefir að sækja, hann skal nefna sér votta í það vætti, hver gögn eru fram komin til sóknar. Hann skal það vætti láta bera í alþingisdómi.

Of sakir þær allar er lýritur kemur fyrir á vorþingi, þær skulu fara til alþingis og í þann fjórðungsdóm er þingið er í fjórðungi og gögn þau öll er óborin verða á vorþingi, þá eru þau sjálfkvödd til alþingis og svo gagnagögn.

Ef goði selur lýrit fyrir annars þriðjungsmann, og er hann útlagur um það og úr goðorði sínu. Ef maður færir lýrit fram, annan en goðalýrit, og varðar það fjörbaugsgarð hvorumtveggja, og er það stefnusök hvorttveggja, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er, að bera um það hvort hann tók lýrit af goða eða eigi. Þá á hann að beiða sér bjargkviðar búa sína fimm, hvort hann hugði að sá maður færi með goðorð, er honum seldi lýrit. En ef sá kviður verður borinn á goðann að hann hefði eigi goðorð þá með að fara er hann seldi lýritinn, og sekst hann þá. Ef goði er sóttur um það að hann hafi lýrit sinn látið koma fyrir annars goða þriðjungsmann, og á hann sér bjargkviðar að beiða búa sína fimm, að bera um það hvort hann var þar þá í þingi eða eigi, er honum var stefnt. En ef það ber kviður að hann var þar þá í þingi, þá verst hann sökinni.

Ef maður er spurður með votta hvar hann var í þingi eða í þriðjungi. Nú svarar hann því að hann var þar í þingi sem honum var stefnt til. Ef maður færir lýrit fyrir sök þá, og á sá lýritur eigi að standast er vætti þau komu í dóm fram, þar er sá var spurður þingvistar, er sóttur er.

Ef maður spyr mann með votta hvar hann er í þingi, enda hittir hann einan hann í haga úti, og er honum rétt það að hann svari því að þeir gangi til húss og hann muni þar svara honum er hann hefir votta við, ef hann vill eigi þeim vottum hlíta er hinir hafa.

Ef maður svarar einugi er hann er spurður með votta hvar hann er í þingi, og varðar honum það útlegð, enda skal hann til þess þings stefna honum er hann er sjálfur í, er með sökina fer, og á eigi lýritur fyrir þá sök að koma. Ef þeir eigu fleiri goðorð það saman, er hann hefir þriðjungsvist með, og er honum rétt að hann svari því: „Með þeim þeirra em eg er með goðorð það fer,“ og nefna þá.

Ef maður stefnir öðrum í það þing er hvorgi þeirra er í, og verður hann útlagur um það og ónýt sök hans.

Búanda er rétt að senda annan mann til að heyja þing fyrir sig, þann mann er samþinga sé við hann, en hann skal fara hinn fyrsta aftan er hann kemur til þings að finna goðann og segja honum að búandinn hefir hann sendan þangað að heyja þing fyrir hann, og verður sá réttur að nefna í dóm og svo tylftarkviðu að bera með goðanum. En goði á þess kost, hvort sem hann vill, að sækja bóndann um heimasetuna eða ella heimta þingfararkaup að honum, hálfan eyri, ef hann sendir engi mann til að heyja þing fyrir sig. Ef bóndinn gengur úr þingi goðans fyrir þær sakir að hann var sóttur um heimasetuna, og varðar honum það þriggja marka sekt, og á goðinn þá sök að sækja.

Ef þingheyjendur eru um nótt af vorþingi, eða svo að það standi fyrir gögnum, þá varðar þeim fjörbaugsgarð, og kveðja skal búa níu á þingi, hvora sem hann vill, heimilisbúa þess er sóttur er eða hina er næstir búa þingvellinum, en hver á að sækja þá sök er vill.

Ef maður er kvaddur vottorða til þinga tveggja, þá skal hann fara til þess þings er hann er í, en hann skal rétta vættið, það er til hins þingsins skal. Ef hann er búakviðar kvaddur til annars þings, en til annars þings vottorðs, og skal hann rétta vættið og fara til þess þings er hann er búakviðar kvaddur. Ef hann er kvaddur búakviðar til tveggja þinga, og skal hann til þess þings fara er hann er fyrr kvaddur.

Goðinn á það að gera ef hann vill að ganga í þingbrekku á vorþingi og nefna sér votta í það vætti, að hann skal beiða alla þingheyjendur er þar eru í þriðjungi með honum að þeir skulu fara með honum til alþingis, og þeir skulu hluta eða skipta annan veg með sér ella, en fara skal hinn níundi hver þingmanna hans og þingheyjanda.

Þing skal laust segja að miðjum degi, þann dag er menn hafa fjórar nætur verið en eigi fyrr, nema þingunautar verði allir á eitt sáttir, enda sé settar sakir þær allar eða dæmdar er þar voru búnar til þess þings.

Þing skulu standa svo öll sem nú eru sett vorþing. En ef menn vilja muna vorþingi, og skulu samþingisgoðar það handsalast og segja til þriðjungsmönnum sínum á leið. Þess eigu þeir og kost, ef þeir vilja, að slíta svo þingi að þeir færi tvö saman, ef þó væri áður slitin, og verði þeir allir á það sáttir, þeir goðar er í þeim þingum eru. En þeir skulu biðja lofs að í lögréttu og segja upp að Lögbergi, og skulu þeir nafn gefa þinginu og kveða á þingmörkin.

Ef menn verða sekir á vorþingi, og skal kveðja féránsdóms, dag þann er sóknarþing er laust, goða þann er sá er í þingi með er sekur er orðinn, að eiga á fjórtán nátta fresti að heimili þess er sekur er orðinn, og fara svo að féránsdómi þeim sem þá að hann yrði sekur í alþingisdómi.

Ef menn verða sekir á vorþingi, og eru þeir menn alnir þar á milli er féránsdómur er áttur að þeim og til sektar þeirra er sagt er að Lögbergi, og varðar það fjörbaugsgarð, en þeirri sök skal stefna heiman og kveðja til tylftarkviðar goða þann er sá er í þingi með er sóttur er. En þeim einum mönnum varðar eldi þeirra manna, er sekir verða á vorþingi, er fregna.

Of ljúggögn þau öll er borin verða á vorþingi eða á héraðsdómum heima í héraði, þegnskaparlagning eða kviðburði eða vætti, það varðar fjörbaugsgarð. Það eru stefnusakir, og skal kveðja til tylftarkviðar goða þann er sá er í þingi með er sóttur er.

'''41.'''

Ef maður verður sekur að sátt, en þá verður maður sekur að sátt er hann handsalar sekt sína, eða svo handsalar hann að hinn skal gera sekt hans ef hann vill. Það er mælt að eigi gerir einn maður sekt manns nema á sé kveðið á sektina þá er hann handsalar sektina, og skili þeir þá fyrir þegar. Ef hann hefir svo handsalað að hann skyli gera sekt hans ef hann vill, þá má hann eigi um gera sekt hans annan veg en nefna til ellefu menn, en hann sé sjálfur hinn tólfti. En ef á var kveðið á sekt hans, þá er sektin var handsöluð, og megu þeir eigi gera aðra sekt hans þá en til var skilið fyrir vottum. En bera skal vætti það áður sáttin sé upp sögð, svo að sáttarmenn heyri, er að var nefnt þá er hann handsalaði sektina. Ef annar maður handsalaði sekt hans en hann sjálfur, þá skal vætti það láta bera þar áður sáttin sé upp sögð, er hann hafði honum í hönd sektarhandsalið selt. Þeir skulu eiða áður vinna, og svo vinna eiða og vætti bera að sættarmenn heyri. Ef maður handsalar manni sátt slíka sem hann vill gerva hafa, ''usque in finem'' „og á það að halda“.

Ef maður handsalar manni á kveðna sekt sína skýrt, þá þarf eigi að dæma. Segja skal þá til að Lögbergi. Eigi um gerir sekt manns ella nema á sé kveðið á sektina þá er hann handsalar sáttina, en hann um gerir eigi ella sektina nema hann geri með tólfta mann, en það vætti skal láta bera áður annar maður handsali sekt hans. Þeir skulu svo eiða vinna og vætti bera að sáttarmenn heyri.

Þær eru lögsektir þrjár á landi voru. Ef maður er ger skógarmaður óferjandi, eða fjörbaugsmaður, en sú hin þriðja að auka svo fjörbaugssekt að hann skyli eigi eiga fært út hingað.

Ef menn verða tveir aðilja að einni sök, og vill annar búa til vorþings en annar til alþingis, og á sá að ráða er til alþingis vill búa. En ef hinn hefir búið til vorþings sökina, þá á hinn kost, hvort sem hann vill, hafa til alþingis að láta lýrit koma fyrir sökina eða stefna ella dóminum til rofs.

Ef fjörbaugssakir eru tvær á hendi manni einum og í einum dómi, og skal þá dæma hann skógarmann ef einn er aðili að báðum. Ef þær sakir eru tvær á hendi manni, fjörbaugssök og skóggangssök í einum dómi, þá skal dæma eftir skóggangssökinni, og á sá féránsdómi upp að halda. En ef skóggangssakir eru tvær á hendi einum manni, og hafa tveir menn þær sakir með að fara, og skulu þeir hluta með sér hvor þeirra skal féránsdómi upp halda, en hvortveggi þeirra skal færa gögn sín til féránsdóms og láta það bera hve mælt er fyrir sekt hans. En þeir eigu báðir jafnt sektarfé, og svo að sækja um björg hans.

En ef tveir menn hafa sakir á hendi einum manni, og skulu þeir hluta með sér hvor þeirra skal upp halda féránsdómi. Nú hverigi vanlyktir er hann átti sekur um að verða við báða, þá skulu þeir svo skipta með sér sem þeir hafi báðir gervan skógarmann. En ef við annan þeirra verður muna vant, þá er sem hann hafi einn sektan hann, en skipta skulu þeir sektarfé að öllu öðru með sér sem áður.

Hvorts vant er meiri bóta eða minni á sekt hans þá að hann sé skógarmaður óferjandi, enda komi skóggangssök á hendur honum, þá skal sækja hann sem sýknan mann og sækja hann fullri sekt.

Ef maður verður fjörbaugsmaður, og eigu menn honum eigi farar að banna, enda á eigi sekt hans að aukast nema hann geri þær sakir að hann verði skógarmaður um að vera.

Hvorts sem maður verður sekur að sátt eða á vorþingi, og standa sakir á hendi honum, annaðtveggja fjörbaugssök eða skóggangssök, og skal sá maður er þær sakir á að sækja stefna hinum, er sektan hefir hann, og láta honum varða fjörbaugsgarð það er hann sekti hann breksekt, og hann vildi hans mál í því eyða og hann mundi eigi sækja hann ef eigi stæði sú sök á hendi honum, og skal hann kveðja til heimilisbúa níu þess er sóttur er, að bera um það hvort hann mundi sækja hann til sektar þeirri sök eða eigi, og hann vildi í því eyða þá sök er hann fer með. Ef það ber kviður að hann vildi í því hans sök eyða, og varðar þeim það fjörbaugsgarð er sektan hefir hann, og heitir það þá breksekt, enda á dómurinn þá að rofna.

'''42.''' LEIÐARMÁL.

Vér skulum leiðir eiga, og skulu goðar þeir eiga leið saman er þing eigu saman, og skal þar leið þeirra vera sem þingstöð þeirra er, nema þeir fái lof til annars. Leið skal eigi vera síðar en drottinsdag þann er laugardaginn áður lifa átta vikur sumars, enda skal eigi leið vera fyrr en fjórtán nætur eru frá alþingi. En leið skal engi vera skemur en dagstundar leið, og eigi lengur en tveggja nátta leið.

En leið skal svo helga jafnt sem þing, enda eykst réttur manns þar á leið helgaðri sem á þingi. Þar skal nýmæli öll upp segja, á leið, og misseristal og imbrudagahald og langaföstuígang og svo ef hlaupár er eða ef við sumar er lagt, og svo ef menn skulu fyrr koma á alþingi en tíu vikur eru af sumri. En sá goði skal það tína er þinghelgi á, nema þeir hafi því skipt annan veg með sér.

Þingmenn allir eigu að gera sér búðir þar er þeir eru í þingi, ef þeir vilja. Þeir eigu hross sín þar að hafa meðan þeir eru á leið eða á þingi eða búðir gera sér. Ef þeir eigu búðir er farnir eru úr þingi þaðan, þá skulu þeir eigi oftar þar gera búðir, en þeir eigu bótsama um þær búðir ef þeir vilja. En ef þeir gera þar búðir, þá eru búðirnar útlagar við þann er landið á undir, hvort sem þar á þingmaður eða annar, en hann sekst á gerðinni.

Ef búðir manna falla, annaðtveggja á alþingi eða á vorþingi, og falla til jarðar og liggja niðri svo þrjú sumur, þá á hver að gera sér þar búðir er vill.

'''43.''' FÉRÁNSDÓMUR.

Það er mælt að hver þeirra manna er sekur er orðinn, þá skal eiga féránsdóm eftir, enda skal kveðja féránsdóms að þinglausnum goða þann er sá er í þingi með er sekur er orðinn, og eiga fjórtán nóttum eftir vopnatak að heimili þess er sekur er orðinn, í örvarskotshelgi, þar er hvorki sé akur né engi. En ef hann veit eigi heimili hins sekja manns, þá skal hann eiga féránsdóminn að heimili goða þess er sá er í þingi með er hinn sekti. Enda á svo að fara þá ef hann veit eigi þingvist hans sem þá að hann viti eigi heimili hans, að hann skal kveðja til dómsuppsöguvotta þrem nóttum fyrir féránsdóminn eða meira méli, ef hinn verður í dómi sekur, en ellegar það vætti er var nefnt þá er hinn var í sátt sekur ger, og skal láta bera vættisvætti það er að því var nefnt, er hinn handsalaði sekt sína.

Þeir menn, er fé eigu að þeim manni er sekur er orðinn, þeir skulu kvöðuvotta sína hafa til, en þeir búa er eigi hafa votta til, fjórum nóttum fyrr eða meira méli. Sá á búa að kveðja til er sekti hinn, þrem nóttum fyrr eða meira méli, að skilja um það hvað þar er sektarfjár. Eru þeir búar jafnskyldir að skilja um allra þeirra mál er fé hafa átt að þeim er sekur er orðinn og eigi hafa votta til.

Ef ómagar koma til féránsdómsins, og skal beiða tylftarkviðar að bera um það hvort þeir voru hans ómagar eða eigi, hins sekja manns. Það á hans ómaga að bera, er hann á arf eftir að taka, eða þeir aðrir er búar hafa það borið að hann hafi þá ómaga með fé tekna, svo að það hafi jafnmæli verið. En ef þeir eru fleiri jafnskyldir ómaganum, og eigu þeir búar að skipta með þeim. Skal að þeim hlut för dæma sem hans verður úr ómaganum þeim.

Barn það er eigi skylt að færa til féránsdóms, er maður verður sekur um faðerni. En ef þeir menn færa eigi ómaga til féránsdóms er skyldir eru til að færa, þá ráða þeir sér á hönd ómagana, en eigi erfingjum sínum.

Ef maður leynir sektarfénu, og varðar honum það fjörbaugsgarð, og skal stefna heiman þeirri sök og kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er, hvort hann hafi því fé leynt eða eigi, er hinn hefir um stefnt. Skal þar sinn eyri hverjum dæma ef svo vinnst fé til, en dæma skal rétt úr fénu ef réttarsök er, en þá fólagjöld ef þjófsök er. Ef fé vinnst betur til, þá skal dæma goða þeim er dóm nefndi kú eða uxa fjögurra vetra gamlan. Ef aurar vinnast eigi til, þá skal skerða jafnt alla aura.

Ef sá maður átti konu er sekur er orðinn, og skal svo dæma um fé hennar sem að skuldadómi. Jafnt skal þangað öll fémál til búa sem til skuldadóms og svo um landsvirðingar og um veðmála, ef menn eigu, og að öllum fémálum fara sem að skuldadómi þeim, er menn áttu áður fé að honum áður hann yrði sekur, og skal eigi heimanfylgju hennar skerða og eigi mundinn, ef hann átti þá sjálfur aura til mundar. En ef hann átti eigi sjálfur fé til mundar, þá skal skerða mund jafnt sem aðra aura. Ef þau hafa svo gert skuldir að beggja þeirra ráð hafi að verið, þá skal að þeim hlut hvort þeirra gjalda þær skuldir sem þau höfðu nytjar af því fé.

Ef það fé er þar nokkuð er menn hafa veðmælt, og skal sá þeirra hafa veðmála sinn er hann hefir að lögum að farið. En ef tveir menn hafa hinn sama hlut veðmæltan, og skal sá maður hafa þann grip er fyrr hefir veðmæltan, nema sá fari að ólögum að. En ef hinn hefir að lögum að farið er síðar veðmælti, þá skal hann hafa það fé, en hinn eigi er að ólögum fór að. En þá er að lögum að farið er sýnt er vottum veðmáli, enda er þó rétt ef þeim er svo kunnt það fé er veðmælt er að þeir hafa séð, en lýsa skal veðmála fyrir búum fimm, þess manns búum er fé sitt lét veðmæla. Ef aðrir aurar eru skerðir, og skal hann eigi hafa meira fé en hann átti að honum fyrir öndverðu, þó að hann hafi meira veðmælt.

Þeir menn allir skulu eiða vinna er þar skulu lögskil mæla, jafnt sem að þingadómi. En þeir eigu að dæma þeim manni varðveislu fjár þess til alþingis hins næsta er sekti. En þeir eigu helming að dæma aðilja en helming fjórðungsmönnum. Þeir eigu að dæma för ómögum þeim er þar koma til féránsdóms, er sá átti er sekur er orðinn um það þing sem féránsdómurinn er áttur. Nú eru þar þing tvö á einum þingvelli, og skulu þeir þá fara um þau þing bæði.

Ef fé vinnst betur en nú var talið, þá skal það fé dæma hálft þingunautum þeim sem féránsdómurinn er í áttur og ómagarnir eigu að fara, ef eru, en hálft þeim er sekti. Þeim skal dæma varðveislu fjár þess er sekti, er þingunautar skulu hafa. En hann skal hafa fé það til leiðar þeirrar er hann heyr, ef þeir eru samþinga, er hann hefir heimt þá, og skipta þar við þá. En því er hann hefir þá eigi heimt að viðtökum eða að handsölum, þá skal hann skipta við þá á vorþingi. En ef sá er utanþingsmaður er sekti, þá skal hann skipta á alþingi hinu næsta. Skipta skal því öllu að féránsdóminum, er þar má, og selja í hönd þeim goða er féránsdóminn nefndi.

Það fé er þingunautar hljóta, það skal til þess hafa að staðfesta ómaga með, ef eru, meðan það vinnst til. En ef fé er meira, þá skal hafa til þurfta þeim ómögum öðrum er þar eigu að fara í því þingi.

Ef hann á eigi féránsdóminn svo sem mælt er í lögum, og varðar honum það fjörbaugsgarð, og á sá maður þá sök að sækja er til ómagavarðveislu þeirrar stendur, er þar skyldi för dæma ella. En ef sá maður átti eigi ómaga, er sekur er orðinn, og á sá maður sökina er féið átti að honum. En ef hann átti engar skuldir, þá á hver þá sök er vill, og skal stefna þeirri sök heiman og kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er.

En menn skulu svo koma til dómsins að nefndur sé fyrir miðjan dag, og skal svo gögn öll og svo þeir menn allir er þar eigu fé að heimta, og svo þeir menn allir er ómaga eigu þangað til að færa, með þá ómaga. Ef menn verða eigi svo viður varir að þeir megi til féránsdómsins komast með ómaga, hann skal lýsa hið næsta sumar til framfærslu þess ómaga að Lögbergi á hendur þeim þingunautum er sá goði er í þingi er nefna lét féránsdóminn, og kveðja til tylftarkviðar hvort það voru hans ómagar eða eigi, þess manns er sekur varð, en heimilisbúa sína fimm að bera um það hvort hann mátti til féránsdóms komast fyrir nauðsynjum eða eigi. En ómagar skulu fara.

'''44.''' UM SPELLVIRKI.

Þar er maður er dæmdur fjörbaugsmaður um spellvirki, að hinum er sótti skulu gjaldast skaðabætur að féránsdómi, slíkar sem búar fimm virða við bók. Nú gjaldast honum eigi skaðabætur sem mælt er að féránsdómi. Þá verður hann jafnsekur, þegar er féránsdómi er lokið, sem hann verði dæmdur skógarmaður í alþingisdómi, óæll og óferjandi.

'''45.''' UM GOÐA.

Ef goði kemur eigi til vorþings öndverðs, þá verður hann um það útlagur, og er hann úr goðorði sínu, og eigu þeir menn sök þá er sakir hafa þangað hafðar til þings þess. Nú vilja þeir eigi, þá eigu samþingisgoðar hins, sá þeirra er heldur vill sótt hafa og á þingi er, ef eigi eru báðir. Nú vilja þeir eigi, þá eigu innanþingsmenn fyrst, en þá hver er vill.

Ef sú sök kemur upp er heimankvöð fylgir, þá skal því aðeins til vorþings búa ef kvaddir eru búar viku fyrir þing eða meira méli, og svo stefnt.

Ef maður sækir utanþingsmann á vorþingi um það að hann hafi borið ljúgkvið, þá skal kveðja goða þann er hann er sjálfur í þingi með.

Ef maður gerist illvirki sá að hann spillir fé manna, svo að hann gerir í því kúgildis skaða eða meira, og varðar það skóggang. Skal kveðja til níu búa á þingi þaðan frá um þann stað er illvirkið var gert. En það er illvirki er maður vill spilla fé manna fyrir önnkost og fyrir illgirnis sakir. Þá sök skal lýsa að Lögbergi um illvirki og sækja hið sama sumar.

'''46.''' UM ÚTLEGÐIR.

Ef útlegðir fara einar saman, þá skal dæma gjald þess fjár þar á þingstöðinni sem þingunautar verða á sáttir, fjórtán nóttum eftir sóknarþing. Útlegðir hálfar allar og svo sektarfé þau er á vorþingum verða dæmd, þá eigu þingunautar helming en helming sá er sækir.

'''47.'''

Ef maður handsalar sekt sína heima í héraði, eða verður hann að sátt sekur ger, þá skal kveðja féránsdóms á alþingi hinu næsta eftir það er hann var sekur ger. Hann skal spyrja að Lögbergi, ef hann veit eigi áður, að heimilisfangi hans og svo að þingfesti. Nú gengur engi við heimilisfangi hans, en goði gengur við þingfesti hans. Þá skal að þess goða eiga féránsdóm og beiða hann þá að eiga dóminn. Nú er við hvorugi gengið, þá skal hann að þess goða eiga, er hann er í þingi með sjálfur, og beiða hann þá að nefna dóminn.

'''48.''' EF EIGI KEMUR FÉ FRAM.

Ef það fé kemur eigi fram að féránsdómi, er þar skal gjaldast, þá verður hann sekur, óæll og óferjandi. Nú gelst þar fjörbaugur og alaðsfestur, þá skal dæma svo sektarfé hans sem skógarmanns. Það skal og dæma úr sektarfé hans, ef svo vinnst, kú eða oxa fjögurra vetra, goða þeim er dóminn nefndi og skal þá svo fara fjörbaugur, en það er mörk sem annað sektarfé, en ellegar eignast goðinn þá mörk eina. Rétt er að gjalda mörk þá að féránsdómi, enda er rétt að maður handsali að gjalda á fjórtán nátta fresti að heimili goða, og skal þar lögeindagi á því fé. Skal gjalda í gripum ef maður vill, og skal taka til sinn lögmetanda hvor.

Þá er féránsdómur er áttur að fjörbaugsmanni, þá skal segja til heimila hans. Hann skal eiga þrjú heimili. Þeirra skal eigi lengra á milli vera en fara megi annan veg um dag. Hann skal heilagur að þeim heimilum og í örskotshelgi á alla vega frá. Hann er og heilagur á þeirri götu og í örskotshelgi við þá götu, ef hann fer eigi oftar en um sinn á mánaði.

Nú fara menn á móti honum. Þá skal hann fara af götunni, svo að þeir taki eigi spjótsoddum til hans. Hann verður eigi heilagur ef eigi var sagt til heimila hans að féránsdómi, og eigi verður hann heilagur ef eigi gelst fé það er þar skyldi gjaldast.

'''49.'''

Griðmenn eigu að kveðja í gegn hests og matar og allrar reiðu þeirrar er hann skal hafa á þingi. Slíkt skulu og bændur allir, þeir er óauðgari eru en þingfararkaupi eigu að gegna. Þess skulu þeir og kveðja að hestur komi til heimilis hans. Hestur skal koma til heimilis þess er kvaddur er, sá er vel sé þingfær. Þá eigu þeir í gegn að kveðja ef þeir eru í það vætti nefndir er þeir vissu eigi von þingfarar sinnar, þá er þeir voru nefndir af þeim sökum, eða þeir ætti eigi úr að segjast. Kveðja skal í gegn sem fyrst má, svo að sá heyri er kvaddur er, eða að heimili hans. Jafnrétt er að kveðja hvorn er vill, þann er kveður eða þann er honum seldi kvöðina.

Þar aðeins skal kveðja tylftarkviðar er arftökumaður er erlendis, þess ómaga er á hendur er lýst. Ef þeim manni er lýst á hendur er hér á landi er, skal kveðja fimm heimilisbúa þess er á hönd er lýst, hvort hann sé arftökumaður hans eða eigi, eða hann sé hans erfðaómagi.

'''50.''' BEIÐA FÉRÁNSDÓMS.

Eftir dóma skal beiða féránsdóms goða að Lögbergi, og segja goða ef hann er eigi hjá, eða þar er hann heyri. Þá skal segja til að Lögbergi að hann hefir beiddan goðann að nefna féránsdóm, og segja hvar vera skal. Sá maður er féránsdóms vill beiða, hann skal nefna sér votta „í það vætti, að eg kveð þig, N.N., eða beiði að nefna féránsdóm eftir N.N. á fjórtán nátta fresti,“ og biðja hann koma svo að nefndur sé fyrir miðjan dag. Þar skal tólf menn nefna í þann dóm, og skal ryðja sem tylftarkvið.

Sá maður er féránsdóms beiddi skal nefna sér votta „í það vætti, að eg vinn eið að bók, lögeið, og seg það Guði að eg mun svo færa mál öll fram hér að féránsdómi á hönd N.N. sem eg veit réttast og sannast og helst að lögum“. Í dóm skal bera dómsuppsöguvætti eða sáttarvætti það er fyrir sekt hans var mælt og fyrir hvað hann varð sekur, og hvar hann varð sekur. Þá skulu menn hluta með sér hve þar skulu sakir fram færa.

'''51.''' UM SKÓGARMENN.

Ef menn ferja þann mann út hingað er sama sumar varð sekur skóggangsmaður, og varðar það skóggang. Ef þeir vissu eigi að hann var sekur, og varðar þeim þá eigi nema þeir hafi hann þrjár nætur síðan er þeir spurðu, og varðar þá skóggang.

Nú ferja menn út hingað þann mann er fyrr varð sekur skógarmaður annað sumar. Þá skulu þeir gera annaðtveggja, að drepa hann eða að færa hann þeim er hann sekti á þeim hálfum mánaði er þeir spyrja að hann varð sekur. Nú vilja þeir hvorki þeirra, þá varðar þeim skóggang.

'''52.''' UM HANDSÖL.

Ef maður handsalar manni sátt slíka sem hann vill gerva hafa, og skilja þeir það mál eigi ger en svo, þá má hann eigi gera sekt hans ne eina, og á enga á hann að kveða gripi hans ef það var eigi skilið til í handsali þeirra. Fésátt skal hann gera slíka er hann vill, og kveða á aura, hve marga hann skal gjalda eða hve stóra, eða hve margir aurar skulu í gripum eða hve margir fríðir.

Ef maður gerir á annan veg þá sátt, er svo er fyrir mælt, en nú er tínt, hvort sem hann gerir sekt hans eða það að hann skyli land sitt gjalda eða goðorð, eða kveður hann á gripi hans nokkura, og skal það enugi halda. Það á allt í sáttargerð að hafa er þeir skildu fyrir vottum til, ef hann vill, og á það allt að halda.

'''53.''' UM STEFNUR.

Ef manni er stefnt fyrir fardaga að lögheimili sínu, um það lögheimili skal kveðja búa, þótt um alþingi sé kvatt, og þá menn er þá búa næstir þeim stað er um er kvatt.

Ef sá búi ber kvið, hinn annan dag viku kemur til vorþings, þá verður það að sakarspelli.

'''54.''' UM SKÓGARMANNSBJÖRG.

Það sagði Úlfhéðinn lög, ef maður vill sækja um skógarmannsbjörg eða fjörbaugsmanns, er farning er mælt, ef þeir leita eigi við brottför sem mælt er í lögum. Heiman skal stefna manni um björg þeirra til alþingis og til fjórðungsdóms, telja fjörbaugsgarð varða. Sök skal fram segja svo skapaða sem stefnt var og bera stefnuvætti. Það vætti skal næst er nefnt var að féránsdómi, er dómur dæmdi hann skóggangsmann ferjanda og svo vandhæfan sem fjörbaugsmann, og eiga eigi útkvæmt ef svo var mælt.

Ef maður sækir um fjörbaugsmannsbjörg, þá skal fylgja stefnuvætti sök, en því næst það vætti er að vættinu var nefnt í féránsdómi, hver sekt hans var dæmd í dómi þeim er hann varð fjörbaugsmaður. Það skal hið þriðja vætti er sagt var til sektar hans að Lögbergi véllaust og breklaust, slíkrar sem hann var dæmdur eða slíkrar sem sáttarmaður gerði á hönd honum. Þá skal það vætti bera er að því var nefnt að féránsdómur var áttur eftir hann.

Úlfhéðinn sagði það lög að féránsdómur skyli dæma áfall sektar þeirrar sem honum var dæmd eða ger.

Tólftarkviðar skal kveðja goða þann er sá er í þingi er sóttur er, hvort sá maður hafði verið samvistum við skógarmann eða eigi og í því björg veitta. Svo mörg vætti skal bera sem þeir voru að nefndir.

'''55.''' UM KVIÐU.

Svo skal meta sem af sé borinn kviður ef sá dvelur er kvaddi uns sól kemur á Þingvöll.

Ef menn leifa nokkuð orð í kviðum eða í vættum, það er máli skiptir, og er þá sem haldið sé kviðnum eða vættum.

'''56.'''

Ef maður fer með fésök handselda, og andast hann í þingför eða á þingi, þá skal aðili taka til sakar sinnar og sækja hið sama sumar. Nú er hann eigi á þingi, þá skal hann sækja hið næsta sumar eftir. Ef hinn hefir fram sagða sökina áður hann féll frá, og skal það aðili og taka þar til er hinn hvarf frá og svo að öllu fara sem áður, fyrir það utan að hann skal segja fram sökina. Ef hinn hefir dæma látið féið áður hann féll frá, þá skal hans erfingi stefna um dómrof.

Ef aðili fésakar á fétöku, slíkt skal fara um skóggangssakir, að sá skal sækja um skógarmannsbjargir er sekti mann eða hans erfingi ef hinn er frá fallinn. En aðili frumsakarinnar eða hans erfingi á fétökuna er hinn tekur fé til sýknu honum.

Sá maður skal réttur vera að sitja í fimmtardómi þótt hann hafi sakir í fjórðungsdómi.

Ef alþingisdómur dæmir rangt, þá skal stefna dóminum til rofs og sækja í fimmtardóm hið sama sumar. En ef sá er eigi þar, þá skal sækja annað sumar.

'''57.''' UM ÁBYRGÐ HROSS.

Þar er menn selja hross sín til gæslu á alþingi að lögmáli, skal sá er við hefir tekið að engu neyta nema því er hann rekur til gæslu hross eða frá til Þingvallar, og að kaupa gæslu, og ríða eigi meir en það standi eigi fyrir holdum. Hann skal sýna að þinglausnum eiganda hross sitt kvikt eða dautt, enda ábyrgist sá eigi er við tók ef eigi verður af hans handvömmum dautt. Ef hann sýnir eigi að þinglausnum, hvorki kvikt né dautt, þá skal eigandi lýsa sök að þinglausnum til gjalda um hrossið á hönd þeim er við tók til sóknar annað sumar.

'''58.'''

Goði á að handsala fyrir þriðjungsmann sinn ómaga eða fúlgur eða hverigi handsöl er þarf, og svo sem hann má minnstu við koma, fyrir þá sök er hann hyggur sanna vera, en hann á heimting til þeirra aura er hann handsalar að hinum. En eindagi verður á því fé á vorþingi því er goði sá heyr annan dag viku í þingbrekku, og skal þar stefna um og kveðja til heimilisbúa fimm þess er sóttur er, hvort hann handsalaði fé fyrir hann eða eigi, svo að hann mátti minnstu við koma, og fyrir þá sök er hann hugði hann sannan að vera. En því aðeins verður eindagi á því fé, ef sagt er þeim er féið er að á leið þeirri er sá heyr, er féið á. En ef sá verður þá eigi var við, þá skal hann vita að sumarmálum hið síðasta. En af fer eindagi ef hann spyr eigi þá eða fyrr, og verður þá rétt að lýsa að þinglausnum og til sóknar annað sumar. Enda hygg eg að rétt sé að stefna þar til dóms að á vorþingi, ef sá spyr er sóttur er, handsölin, enda sé þeir samþinga. Aðrir menn eigu að bjóða goða fyrst að hann handsali fyrir þriðjungsmann sinn. Ef hann vill eigi, og eigu aðrir menn að handsala ef vilja, og á slíka sókn hver maður til síns fjár sem goðinn á.

Þar er maður tekur sókn eða vörn fyrir annan, þá verður þó fullt þótt þeir nefni eigi menn til saka ef þeir vitu eigi þá.

Miðvikudag skulu féránsdómar vera eftir vorþing, hvert þeirra er miðvikudag var þingið laust. Féránsdómur skal sitja til nóns ef menn vitu von að ómagar sé ókomnir til eða gögn.

Alls hvergi skal sök koma undir hinn þriðja mann, nema maður verði sjúkur eða sár í þingför eða á alþingi. Þar á maður að selja handselda sök og hvergi ellegar.

Ef maður tekur sök af manni, og vill hann eigi sækja, og vill ónýta svo fyrir hinum, og varðar honum fjörbaugsgarð við aðilja. Ef sá maður andast er sök hefir selda eða til búna, þá er hann er aðili, og þá hverfur mál það undir hans erfingja. En er hann hefir að engu mál höfðað þá er hann andast, þá er sem hann hafi að engu aðili máls orðið.

Réttir eru þeir menn á þingi að kveðja ef þeir eru þar staddir, ef heiman eru réttir í kvöð fyrir ófærs manns bú þótt hinn sé heill er heima situr, en engi maður má þann kvið af hendi leysa fyrir annan, er hann er heiman kvaddur, nema faðir fyrir son eða sonur fyrir föður. Þá menn skal kveðja fyrir þess manns bú er úr lögskilum hefir sagst, er rétt er að kveðja fyrir ófærs manns bú.

Vanda skal búa í þingakvöð og sektarsakir að fjáreign slíkt sem í heimankvöð. Rétt er að stefna sökum öllum er eigi fylgir heimankvöð til alþingis allt til þess er líður fimmta dag viku, þá er sjö vikur eru af sumri, en eigi er rétt að stefna lengur nema síðar gerist sakir.

Maður á að kveðja búa nónhelgan dag til náttmáls ef hann hefir árdegis upp hafða kvöðina, enda fái hann eigi lokið fyrir nón, ef hann kveður hvern að öðrum.

Ef menn búa saman, og tekur annar þeirra við skógarmanni en annar vill eigi, þá skal sá er eigi vill nefna votta að því að hann vill eigi, og það er að ósátt hans, og segja til fimm búum sínum síðan, þá varðar honum eigi við lög samvista við skóggangsmann ef hann veitir honum í engu öðru björg. Slíkt er mælt um hjú að öllu, en um tólf mánaði stendur þeirra mál, en þrjár nætur óvísaeldi, hvorts þær eru allar saman eða sér hver.

Föður sinn eða bróður eða son skal engi maður í stefnuvætti hafa ef hann er sjálfur málsins aðili. Skal-at aðilja í stefnuvætti hafa handseldrar sakar né son hans né föður eða bróður. Ómætt er vætti þeirra. Er-at það sakarspell ef aðrir vottar eru tveir eða fleiri, enda beri þeir vætti fram. Feðgar tveir eða bræður eru sem einn maður sé í hverju máli eða vitni þeirra, er einn maður nefnir þá að. Réttir eru þeir í þeim vættum öllum er tveir menn nefna þá að.

Ruðningar allar um búa eða dómendur skulu við sakaraðilja eða varnaraðilja vera, en eigi við þann er sök sækir eða ver, ef hann er eigi aðili.

Ef annar maður sækir réttafarssök en aðili er, af því að hann þykist aðili vera, en aðili gefur af því eigi gaum að, að hann hyggur annan aðilja vera en sig, og skal þá aðili eignast þrjá hluti sáttar en hinn fjórðunginn, er sótti. Nú þarf hann að leggja fé til sóknar eða gefa til liðs, og skal þar af sátt til taka en þeir skipta öðru með sér. Nú veit sá er sækir að hann er eigi aðili, þá á hinn heimting til allrar sáttar, slíkrar sem ger var.

Eigi varðar mönnum við lög þótt hingað til lands flyti skóggangsmenn ef þeir vitu eigi sekt þeirra fyrr en þeir eru lengur saman en þrjár nætur þaðan frá er þeir eru landfastir orðnir. Ef maður veit eigi sekt manns, og bergur hann honum af því að hinn er sjúkur eða sár eða vanheill fyrir elli, eða veiti hann honum af því að hann gerir það til sálubótar sér, og sekst hann eigi af því óvísaeldi þótt langt sé. Eigi skal af landi ferja hann.

Á þeim bæ skal mann kveðja sem hann býr þá er átta vikur eru af sumri, og skal hann fyrir það bú vera þingheyjandi þau misseri, nema hann fái annan réttan fyrir sig, og skal hann kveðja fyrir búið ef hann heldur heilsu svo að hann er kveðjandi, og slíkt þótt hann sé af landi á brott. En sá skal þingheyjandi réttur fyrir hann er við búi hefir tekið og sá heimilismaður hans er hann segir á leið, þar er upp er sagt, eða fimm búum sínum síðar, að lögskilum skal upp halda fyrir hann.

Réttur er einvirki í kvöð ef hann á fé svo að skuldahjóna hans hvert hljóti tvö kúgildi.

Ef lið er gert í mót þeim mönnum er búa skulu kveðja, og nái þeir eigi fyrir ofríki annarra að kveðja, þá er rétt að stefna sök þeirri, er kvöðin kom til þar sem þeir koma framast þess er þeir megu fram koma stefnunni, og lýsa stefnu ef þeir heyra eigi á er á mót standa, og kveðja níu búa á þingi, og skal sem engi búi sé kvaddur ef eigi náir alla heiman að kveðja.

Ef maður vill fara af landi á braut, þá skal hann selja sókn og vörn, ef hann vill, og svo varðveislu fjár síns, þess er hann á hér eftir. Þau handsöl skulu standa þrjá vetur, en síðan eigu erfingjar að varðveita.

'''59.''' UM HEIMILISFÖNG.

Fardaga skulum vér eiga fjóra á landi hér. Fyrstur er þeirra hinn fimmti dagur viku sá er sex vikur eru af sumri. Þann dag á maður kost að færa heimili sitt árdegis. Annar er föstudagur, þriði er þvottdagur, fjórði er drottinsdagur. Þann dag segja lög mann að aftni af griði því er hann hefir áður haft. Ef maður hefir eigi sér grið þann drottinsdag að aftni eða árdegis þann dag er næstur er, og varðar það útlegð.

Ef maður á konu, og skal hann fengið hafa henni grið og sagt henni til hinn fimmta dag viku þann er sjö vikur eru af sumri hið síðasta. Ef þá er henni ófenginn staður, svo að hún viti, og er rétt þá að hún taki sér grið þar er hún vill, og skal hún þann stað hafa þá tólf mánuði. Ef maður hefir eigi stað þeim mönnum er hann skal fyrir hyggja hinn efsta fardag, og varðar það útlegð um hvern þeirra, og á sá sök er sækja vill.

Maður skal koma til griðs svo sem hann er sáttur á við búandann, annaðtveggja að fardögum eða að miðju sumri. Karlmaður sextán vetra gamall skal ráða sjálfur heimilisfangi sínu, eða eldri. Mær tvítug eða eldri skal og sjálf ráða heimilisfangi sínu.

Þess á maður kost að koma til griðs að miðju sumri og iðna annað þangað til ef hann vill. Ef hann vinnur búverk, og skal hann eigi taka meira kaup en hálfa mörk sex álna aura til miðsumars, en frá miðju sumri skal hann vinna búanda allt til vetrar, slíkt er hann vill, fyrir smalaför utan. Hann skal ganga á fjall um sinn og slátra og fara heimanfarar með húsbónda og slæða um vor og bæta túngarð. Það skal hann vinna til matlauna.

Það er og vítislaust að griðmenn taki tvo aura til allraheilagramessu frá veturnóttum að kaupi. Ómagamenn þeir er eigi hafa fé til að færa ómaga sína fram skulu meira taka ef þeir vilja. Ef maður gætir nauta, og skal öln kaupa gæslu á kú eða oxa fjögurra vetra gamlan en tvö naut við kú ef yngri eru, sex álnum á þrjátíu gamla sauði en á fjóra tigu lamba eyri, brytjun fyrir tíu menn sex álnar vaðmáls. Það er lögeyrir, eða þangað sé virt til ellegar.

Þess á hann og kost að gefa honum umfram. Nú verður honum stefnt um það, og verður eigi gjöf ef það ber að það voru undirmál. Nú kaupir maður dýrra en mælt er, og bergst hann ef það ber kviður að hann náði honum eigi ellegar, enda gjaldi hann eigi meira en lögkaup. Nú vill hann öllu halda, og á hinn heimting til alls þá.

Þrim mörkum verður maður sekur ef hann fer eigi til vistar sinnar. Þar skal stefna til alþingis eða til vorþings eða til hins þriðja þings. Svo um verkakaup, ef hann hafði reitt honum. Sá verður og sekur þrem mörkum er við honum tekur, ef hann veit að hann hafði vist tekið í öðrum stað, við þann búanda er hinn hafði vist tekið. Tekin er vist þegar er búar bera að þeir voru á sáttir.

Nú bregður hann máli við fleiri menn, og eigu jafna sök allir við þann er bregður. Slíka sókn eigu griðmenn við bændur ef þeir bregða við þá.

Þá er maður á braut heitinn, ef honum er eigi deildur matur að málum, þótt eitt mál sé haldið fyrir honum.

Ef maður mest dýrra en nú var talið áður, og svo ef hann selst dýrra á leigu, það varðar hvorumtveggja þriggja marka sekt. Ef búandi kaupir dýrra en nú er talið, og varðar honum það þriggja marka sekt.

Smiðar þeir er hús gera úr austrænum viði eða brúar um ár þær eða vötn er netnæmir fiskar ganga í eða gera búðir á alþingi, þeir eigu kost að taka dagakaup um engiverk. Þeir skulu tekið hafa þó sér löggrið á fardögum þótt þeir hirði eigi það. Annartveggi þeirra búandans skal sagt hafa til búum að sá maður hefir þar grið þótt hann sé af landi farinn eða slíka hluti iðni hann sem nú voru taldir, og verður hann þá með þeim búandanum vistfastur, og þar í þingi með þeim goða sem bóndinn er, sá er hann hefir löggrið með.

Ef maður tekur grið með manni, og verður þar löggrið hans meðan hann er af landi héðan. Ef hann læst eða kemur aftur hið sama sumar, og er rétt að hann taki sér annað grið, ef hann vill, enda er rétt að stefna honum að því heimili eða að festarhælum ellegar. Ef að festarhælum er stefnt, og skal eigi kviðu að því heimili ryðja, og eigi að því heimili er hann tók síðar, nema þeir hafi sagt á þingi eða á leið eða búum að hann hefir þar lögheimili.

Ef maður tekur grið með manni, sá er í fiski fer, og varðveitir það ekki og vitust þeir það við málamunda þann, eða svo þótt hann iðni annað nokkuð, og varðar þriggja marka sekt hvorum þeirra.

Ef maður veit eigi lögheimili manns eða hvar honum er löggrið handsalað, enda væri hann úr öðrum fjórðungi á brott, eða veit hann eigi festarhæla þótt samfjórðungs sé, og er honum rétt að stefna þar er hann vissi lögheimili hans síðast.

'''60.'''

Ef maður kemur á land úr för, og er rétt að stefna honum að skipi meðan hann hefir búðir þar að skipi, og skal hann tekið hafa sér grið á hálfum mánaði þeim er hann kemur frá skipi, ef hann vill í þeim fjórðungi verið hafa. Ef hann vill sér fá heimili í öðrum fjórðungi, og skal hann fengið hafa sér grið á hálfum mánaði þeim er hann kemur í þann fjórðung. Ef maður á sér konu, og verður hann eigi á sáttur við bónda þann er konan er í vist með áður að þau sé þar bæði, og á hann kost að taka þeim vist í öðrum stað, bæði sér og konu sinni, og varðar henni ekki við lög brottförin, en virða skal verk hennar og fúlgur.

Ef maður fiskar til miðsumars og fer þá í grið, og verður hann þar þingfastur ef hann hefir löggrið, og er það rétt að stefna honum að því heimili. En meðan hann er í fiskiskálunum, og er rétt að stefna þar um það er hann gerir þar eða hann hefir áður gert. Ef maður fiskir um annir, og gengur í grið að vetri, og er rétt að stefna honum að því heimili um þær sakir allar er hann gerir síðan er hann kemur á griðið. Stefna skal honum að fiskiskálum um þær sakir allar er hann gerir áður hann komi á griðið. En þingfesti hans verður þar er sá maður er í þingi, er land það á er hann fiskti af.

'''61.''' UM HEIMILISFÖNG PRESTA.

Prestar skulu hafa sér lögheimili að átta vikum sumars eða fyrr og segja til heimilis síns. En ef prestur segir eigi til lögheimilis síns, og er rétt að stefna honum að þess búanda er maður vill, þeirra manna er hann hefir lögtíðir haft að kirkju búandans. Ef prestur kemur á land síðar en að tvímánaði, og skal hann fengið hafa sér heimili á hálfum mánaði þeim er hann kemur frá skipi ef hann vill sams fjórðungs vera, en ellegar á þeim hálfum mánaði er hann kemur í þann fjórðung er hann vill verið hafa.

Ef maður tekur tveggja missera vist, og er hann á því griði tvær vikur fyrir alþingi og um þing og tvær vikur eftir, og þótt hann fari á brott af vistinni, og er þar lögheimili hans og þingfesti að þess búanda er hann var þær vikur sex, og er rétt þar að stefna honum.

Ef maður fer með dagakaup, og er rétt að stefna honum þar er hann er hálfan mánað um annir eða lengur. En ef hann er hvergi hálfan mánað í einum stað um annir, og er rétt að stefna honum þar er hann var þrjár nætur eða lengur um annir. Ef hann var hvergi svo, og er rétt að stefna þar er hann vissi náttstað hans síðast.

Í öllum stöðum þeim er maður veit eigi lögheimili manns, enda á hann eigi kost að koma lögspurningu við hann, þá er rétt að stefna þar er maður vissi lögheimili þess manns síðast. Hann skal kveðja heimilisbúa sína fimm, hvort hann vissi þar lögheimili hans síðast eða eigi, eða hvort hann átti kost að spyrja hann lögspurninganna eða eigi. Því aðeins er manni skylt að spyrja mann heimilisfangs til stefnustaðar ef hann finnur þann mann svo að máli að hann kennir hann og hann hefir votta til, á því méli er hann spurði sökina og hann vill stefna honum.

Ef maður vill eigi fara til griðs þess er hann tók, eða hann fer á brott af vist sinni foráttalaust, og varðar honum það þriggja marka sekt, og á bóndinn að sínu heimili að stefna þar um kaup, ef hann hefir reitt. Ef búandi bregður við griðmann, og varðar honum þriggja marka sekt.

Ef sá maður deyr er grið hefir handsalað manni fyrir fardaga, og ef erfingi býr þar því búi hinu sama, og er föst þá griðtaka þess manns. Kost á hann að bregða búi ef hann vill. Ef hann býr þar, og varðar þriggja marka sekt hvorum þeirra sem bregður við annan. Ef búandinn deyr á hinni sjöndu viku, og á erfinginn kost hvorts hann vill, að búa þar eða að bregða búi ef hann vill, og fá slíkan stað og máldaga þeim griðmönnum er áður voru teknir, sem þeir áttu sér mæltan. Ef erfingi vill hvorki þeirra gera, og varðar honum þriggja marka sekt við hvern þeirra. Ef bóndinn deyr þá er sjö vikur eru af sumri eða síðar, og skal erfinginn þá búa.

Ef griðmaður liggur af verkum sínum, og skal búandinn hafa hann hálfan mánað ef hann þarf eigi gæslu. Ef hann þarf gæslu, og hefir eigi vitfirring, þá er rétt að færa hann þeim manni er framfærslu hans á. Ef hann hefir vitfirring, og skal þá færa bónda þeim er skylstur er, þeirra búanda er eigi þarf að auka hjú til að gæta hans. Þá þarf eigi að auka hjú til að gæta hans, ef hann hefir hjónalið til að gæta hans, ef hann getur af þeim. Ef bóndi á eigi framfærslu hans að lögum, og á sá til að fara að gæta hans er arf hans á að taka, ef bóndi kann þess þörf. Ef maður ger eigi til fara, og er hann sekur þá þrem mörkum, en sá skal inna fúlgur búandanum, er framfærslu á hins óða manns, slíkar sem búar meta, enda á hann við að taka hinum óða manni að fardögum.

Ef griðmaður liggur af verkum, og á bóndinn kost lengur en hinn hefir legið hálfan mánað, hvort hann vill, færa hann þeim manni er framfærslu hans á, eða vill hann hafa hann til fardaga og heimta fúlgu. Sá er framfærslu á, og á hann kost að hafa hann heldur heim til sín, hinn sjúka mann, ef hann vill heldur það en fela á brott.

Hvorts maður liggur af verkum langa stund eða skamma, og skulu búar virða fúlgu eða verk þau er hann vann eða hin er óunnin eru. Að því skal virða sem máldagar voru með þeim.

Ef sá maður andast á griði er verk skyldi vinna, og skulu búar meta hvort meira sé vert, verk þaðan frá er hann lagðist eða fúlgan.

Ef sá maður andast er fólginn var inni, og skulu búar telja til hvers hann hafði neytt eða hvers óneytt í vistinni, eða hví hann var þá verri að hafa er hann var sjúkur en þá er hann tók sér vistina. Ef griðmaður liggur um engiverk þrjá daga, hvort sem hann liggur samfast svo eða eigi, og skal-at búandanum tigla það, en ef hann liggur lengur þá á bóndinn kost að láta virða alla leiguna saman.

Ef griðmaður kvongast, og á í sínum stað hvort þeirra heima, og skal í þeim stað hvort þeirra vera sem þau eigu heimili ef þau eru í verkum föst. Ef þau eru eigi í verkum föst, og skulu þau vera á hans vist að tveim hlutum en að þriðjungi á hennar vist.

Ef maður mælir við griðmann annan fullrétti eða gerir hálfrétti, og skal hann fara af vistinni og hafa ekki veturvistar. Of sakar þær allar, ef hann hafði áður gervar áður hann færi af griðinu, og svo um þá sök er hann fór í brott fyrir, og er þar rétt að stefna þeim sökum að því heimili, og verður hann þar þingfastur um þær sakir. Hann skal fengið hafa sér löggrið á hinum næsta hálfum mánaði er hann fór brott, og verður þar rétt að stefna um þær sakir er hann gerir síðan að því heimili, og verður hann þar þingfastur um þær sakir.

Ef kvongaður maður fer af vist um sakir og ef konan fer í brott, og varðar henni ekki brottförin, og á hann heimting til hennar veturvistar, svo og ef konan fer um sakir á brott en bóndi hennar fylgir henni, og er þá heimting til hans veturvistar.

Ef bóndinn lætur þann á brott fara er vanhluti er, og á hann heimting til veturvistar, og skal-at hann gjalda fyrir það að þau verk sé vanunnin er hann skyldi vinna.

Ef griðmaður gerir fullrétti við búanda, og á griðmaður á brott að fara og hafa ekki veturvistar, og á þó búandinn sókn við hann. Ef griðmaður mælir hálfrétti við búandann, og skal griðmaður á brott fara. Nú fer hann eigi, og verður þá að fullrétti það mál, og varðar honum það fjörbaugsgarð. Þetta eitt er hálfrétti í orðum, er nú var talið, svo að sækja má um. Það er enn um fullrétti þau er griðmaður gerir eða mælir við búanda eða við húsfreyju, og ef eigi ger hann á brott fara og eykst réttur þeirra hálfu.

Ef búandi heitur griðmann sinn af vist foráttalaust, og varðar búanda það þriggja marka sekt, og á griðmaður heimting til vistar við búandann ef hann beiðir vistarinnar við votta bóndann, og lætur hann honum eigi þá uppi.

Ef vígsakir gerast með mönnum lýritnæmar, og skal frændi vegandans á brott fara og hafa veturvistar sinnar slíkt sem búar virða. Það eru lýritnæmar sakir er eyris bót kemur til eða meiri í baugatali. Það er við þriðjabræðra og nánari menn.

'''62.'''

Maður sá er bú gerir um vor skal segja sig í þing þar er hann vill. Það er bú er maður hefir málnytan smala. Þó skal hann segja sig í þing, þótt hann hafi eigi málnytu, ef hann er landeigandi. Ef hann er-at landeigandi og hefir-at málnytu, og verður hann þar í þingi er sá búandi er, er hann felur sig inni um. Ef hann er í fiskiskálum, og verður hann þar í þingi er sá maður er, er land það á er hann býr á.

Maður skal segja sig í þing á alþingi eða á vorþingi ef hann vill, við þann goða er hann vill. Hann á kost að selja öðrum manni það mál að láta segja sig í þing á alþingi eða á vorþingi. Hann skal mælt hafa við goðann, að hann vill í þing þar fara, áður um vorið, ef hann lætur sig segja á alþingi. Ef hann hefir eigi sig í þing sagðan, og verður hann spurður hvar hann er í þingi, og skal hann nefna til þann goða er hann vill í þingi með vera, og verður hann þar þingfastur ef goði vill. Ef maður hefir eigi sig í þing sagðan á vorþingi, og skal hann sagt hafa á alþingi áður til dóma sé gengið.

Maður skal segjast í þing með goða þeim er hann vill. Skulu þeir nefna sér votta báðir, hann og goðinn, að því vætti, að hann segst þar í þing og hjú hans og bú og fé, en hinn tekur við. Ef annar maður fer með goðorð en sá er á, og hefir goðinn játt honum þingvist, en sá vill eigi við honum taka er með goðorðið fer, og skal hann þar þó í þing segjast, og verður hann þar þingfastur.

Ef maður segir mann í þing með öðrum goða en hann bauð um, og verður hann þar þingfastur er hann er sagður, ef hann vill. En ef hann vill eigi þar hafa þingvist, og skal hann þar segja búum þegar er hann fregn að hann vill hisi í þingi vera, er hann bað sig í þing segja. Sá maður er hann sagði í annað þing en hann vildi verið hafa verður útlagur þrem mörkum við hvern þeirra þriggja, goðana tvo, enda þann er sagði í þing. Ekki varðar goða að hann gangi við þingfesti hans, þeim er hann var í þing sagður. Hinum varðar og eigi að hann gangi eigi við.

Ef goði þiggur grið með þriðjungsmanni sínum, og verður hann þar í þingi með sér. Ef goði þiggur með annars manns þriðjungsmanni, og skal hann segja um vorið á vorþingi í þeim stað er menn mæla málum sínum, svo að meiri hlutur heyri þingheyjanda, að hann á bú með þeim manni þótt hann gegni eigi tillögum og verður hann þar í þingi með sér. Ef hann leggur ekki í, og verður hann þar í þingi er hann hefir vist. Ef goði hefir vist með þeim búanda er eigi er með honum í þingi, og verður hann útlagur um það þrem mörkum og úr goðorði sínu ef hann fer sjálfur með, og á sá sök er vill.

Ef maður gerir bú eftir alþingi, og er rétt að hann segist í þing á leið helgaðri.

Ef maður kaupir bú manns, griðmaður, og verður hann þar þingfastur sem búið var áður og þar heimili hans um þær sakir er síðan gerast.

Ef menn leggja ger bú saman, og verður þar hvor þeirra í þingi sem áður var, nema þeir vili eina þingvist hafa báðir, og skal þá segja úr þingi annað bú. Ef maður fer minna búi í meira, þá skal hann láta segja sig úr þingi þar er hann var áður og segja sig í þing þar sem sá er í þingi er hann á bú við, og fyrir háða dóma.

Ef maður á bú tvö í einum fjórðungi, og skal hann þaðan gegna lögskilum frá hinu meira búinu, og ef bæði eru jafnmikil, þá skal hann segja til á vorþingi frá hvoru hann vill gegna lögskilum. Ef maður mælir ekki um, þá skal hann gegna frá hvorutveggja.

Ef menn leggja bú saman, þeir er í sínum fjórðungi er hvor áður, og skulu þeir segja búum til hverir hvors griðmenn eru. Ef þeir segja ekki til, og verða þeir hvors griðmenn sem þeir hafa handsalað. Ef þeir hafa eigi handsalað, og er rétt að sækja hjú þeirra í hvort þing sem vill, þeirra er bændurnir eru í.

Ef maður á bú í tveim fjórðungum, og skal í fjórðungi hvorum segja búið í þing, og skal þar lögheimili hvorra hjónanna sem þau eru til bús tekin. Ef hjú fara á miðil búa, og skal búandinn sagt hafa um vorið hver hjú eru að hvoru búinu heimilisföst. Ef ekki er til sagt, og er rétt að stefna í hvort þing sem vill, og svo honum sem hjúum hans.

Ef búandi tekur þá konu er bú á, og á hann kost að kjósa að eiginorði sína þingfesti og heimilisfang þangað er hún á bú eða hennar heimili og þingfesti til bús síns, og þeirra manna er þau eigu varða orð og verk fyrir. Ef maður kýs ekki um, og verður þar hvors þeirra þingfesti sem áður. Ef griðmaður tekur konu þá er bú á, og á hann kost að kjósa heimilisfang sitt og þingfesti til hennar bús.

Ef griðmaður tekur þá konu er grið þiggur, og er þar hvort þeirra í þingi er áður var, enda á hann kost að brullaupinu að kjósa hennar þingvist þangað er hann er áður í þingi. En ef bóndi tekur búlausa konu, og færist hennar þingfesti þá til hans bús.

Ef sá maður andast er býr, og er rétt að kona sú er hann átti kjósi þingfesti sína fyrir fimm búum þangað með lögráðanda sínum, ef hún vill, á fjórtán nóttum þaðan frá er bóndi hennar andaðist, og svo þeirra manna er hún á varða orð og verk fyrir. Ef kvongaður maður skilst við konu sína, og segja lög þingfesti hennar á brott með lögráðanda sínum. Nú eru þeir fleiri en einn, og á hún kost að kjósa með þeim er hún vill.

'''63.'''

Ef maður fer vaflunarförum hálfan mánað eða lengur innan fjórðungs, og varðar það útlegð, og svo ef hann fer alls mánað og úr fjórðungi enskis örendis nema hlífa búi sínu eða griði. Ef maður fer og þiggur ölmusugjafir hálfan mánað eða lengur eða hefir gistingar þar er hann getur, og er sá göngumaður.

Ef maður gerist húsgangsmaður, heill og svo hraustur að hann mætti fá sér tveggja missera vist ef hann vildi vinna sem hann mætti, og varðar það skóggang, og er rétt að stefna þar er hann vissi náttstað hans síðast og kveðja til níu búa á þingi frá stefnustöðum.

Ef maður vill færa þingfesti sína, og skal hann þó sitja um skapþing þrjú kyrr, vorþing og alþingi og leið.

'''64.'''

Ef maður vill segjast úr þingi, og er rétt að hann segist úr á vorþingi ef hann fer í þess goða þing er samþingisgoði er við hinn, svo og ef hann fer við þann goða í þing, er þing á í hinu sama þingmarki. Rétt er að hann segist úr þriðjungi goða á alþingi, að háðum dómum að Lögbergi, ef goði heyrir. Ef goði heyrir eigi, og skal hann segja honum til, enda er rétt að hann segist brott með votta fyrir honum sjálfum. En hinn sama dag skal hann segja sig í þing við annan goða.

Ef maður segur þá menn úr þingi manns er honum hafa eigi um boðið, og verður það rétt ef þeir vilja það. Ef þeir vilja eigi, og skulu þeir segja búum fimm sínum að þeir vilja í sama stað hafa þingfestina, en hinum varðar útlegð við hvern þeirra.

Ef maður fer búi sínu úr fjórðungi og í annan, og segja lög mann þá á brott nema í Hrútafirði, þótt hann fari þar um fjörð þveran, og má hann hafa þá hina sömu þingfesti. Því að einu er rétt að hafa þingfesti í öðrum fjórðungi heldur en maður býr, ef goða er það lofað þeim að Lögbergi að taka þriðjungsmann utan fjórðungs.

Ef goði vill segja þingmann sinn á brott úr þingi við sig, og skal hann segja honum fjórtán nóttum fyrir vorþing eða meira méli, enda er rétt að hann segi honum á vorþingi.

'''65.''' EF GOÐI FER BROTT AF LANDI.

Nú vill goði fara á brott af landi, og er rétt að hann segi um vorþing hver með goðorð hans skal fara. Ef hann fer mánað úr fjórðungi, þann eftir páska, og skal hann segja á samkomu áður hver með goðorð hans skal fara meðan.

Ef þeir eigu tveir goðorð saman, og skal hinn sami með fara þrjú þing, vorþing, alþingi og leið. Þá skulu þeir skipta á leið háðri. Þá er leið háið er upp er sagt. Nú er og rétt að menn selist á þingi goðorð að háðum dómum. Nú vill sá eigi selja meðför goðorðs er með fer. Þá skal hinn stefna honum til skila um og telja hann af sínum hlut goðorðsins og útlagan þrem mörkum. En síðan skulu þeir reyna dóm um. Sínum þriðjungsmanni skal meðför goðorðsins selja en eigi annars.

Ef goði þiggur grið með annars goða þriðjungsmanni, og skal hann eigi við taka áður hann er á brott þaðan.

Nú vill hvorgi goðinn með goðorð fara. Þá skal sá er með fer bjóða hinum meðför goðorðsins. Sá er af sínum hluta goðorðsins og útlagur þrem mörkum ef hann ger eigi þá við taka, en sá skal þá með fara þrjú þing.

Þriðjungsmenn eigu goðorð ávallt þar er goði verður útlagur og úr goðorðinu. Þeir skulu hluta með sér.

Ef maður hefir keypt goðorð eða var honum gefið, og skal það að erfðum fara.

Nú verður goði sekur, og eigu þriðjungsmenn þá goðorðið, en virða skal það að féránsdómi.

Ef goði verður vanheill, og er rétt að hann seli þá meðför goðorðsins. Nú andast hann, og er þar eftir sonur tólf vetra gamall, og er rétt að hann fari með ef menn lofa það. Nú tekur kona þar arf, og skal hún selja þar goðorð nokkurum þeim manni er í þeim þriðjungi er. Nú andast goði fyrir einmánað, þá skulu þeir hluta og hafa fund að hver með skal fara goðorðið, skera krossa og láta fara á alla vega. Nú andast hann eftir einmánað. Þá skulu þeir koma nótt fyrr til vorþings en aðrir menn og hluta hver með skal fara. Nú andast hann nær alþingi eða andast hann í þingför, og skal sá með fara er skylstur er á alþingi. Nú er þar engi til, þá skulu þeir ráða, er þing áttu við hann, hver með skal fara, og hafa ráðið fyrir dóm.

Ef sakar eru til vorþings, þá varðar goða fjörbaugsgarð ef hann kemur eigi til þings öndverðs, og svo þótt þar gerist.

'''66.''' UM HVAÐ BÚAR ERU SKYLDIR AÐ BERA.

Eigi eru búar skyldir að bera um hvetvetna. Um engi mál eigu þeir að skilja þau er erlendis hafa gerst eða fyrir austan mitt haf, þótt hér sé sótt. Eigi eigu búar enn að bera um það hvað lög eru á landi hér.

Ef búar eru kvaddir um það er nú var talið, og þeir áttu eigi um að skilja, þá skulu þeir ganga til dóms og nefna sér votta að því að þeir láta það standa fyrir kviðburð sínum að þeir eru um það mál kvaddir er þeir eigu eigi um að skilja, og svo ef þar eru níu búar kvaddir er fimm búar áttu að vera, eða svo fimm búar þar er níu ætti, eða eigi tylftarkviður að skilja það mál er búar eru um kvaddir. Þá skulu búar ganga til dóms og nefna sér votta að því að þeir láta það standa fyrir kviðburði sínum að þeir eru níu kvaddir til þess er fimm eigu að skilja, eða þar fimm er níu ætti að vera, eða eru þeir um það mál kvaddir er tylftarkviður kemur til.

Ef goði er kvaddur tylftarkviðar um það er hann á eigi að skilja, þá skal hann ganga til dóms og nefna sér votta að því að hann er um það mál kvaddur goðakviðar er búakviður eða vottorð átti að skilja.

Hvervetna þess er manni verður svo mjög mistekið til gagna sem nú var tínt, þá varðar ekki þótt gögnum sé haldið, enda er ónýtt málið hvort sem það er sókn eða vörn.

Grágás/Vígslóði

2024-07-25T01:52:08Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Grágás}}
'''1.''' UM LÖGMÆT FRUMHLAUP.

Fjörbaugsgarður varðar ef maður hleypur til manns lögmætu frumhlaupi. En þau eru fimm hlaup, ef maður höggur til manns eða drepur eða leggur eða skýtur eða kastar. Þá varða öll fjörbaugsgarð ef eigi kemur á, en skóggang ef á kemur.

En þá er frumhlaup lögmætt ef maður reiðir fram þann vígvöl er hann vill öðrum mein með gera, og væri hann svo nær að hann mundi taka til hins ef hann hæfði, eða ekki stöðvaði á gangi. Það er enn frumhlaup, hverju sem hann skýtur eða verpur, ef hann væri svo nær að hann mundi því koma til þess ef hann hæfði eða ekki stöðvaði.

'''2.''' UM ÞAÐ EF FRUMHLAUP ER Á GANGI STÖÐVAÐ.

Þá er frumhlaup á gangi stöðvað ef kemur á vopn eða voðir eða á völl, eða taki menn við á lofti. Ef menn þræta um frumhlaup, hvort á hafi komið eða eigi, og skal því að einu drep vera ef kviður ber það að á hinn mundi koma ef hann stæði ber fyrir.

En um þau frumhlaup fimm, er nú eru talið og fjörbaugsgarð varða, þá er eigi sókn til nema þau sé lýst fyrir búum fimm fyrir þriðju sól, eða nefndir að sýnarvottar ella á hinum sama vettvangi.

'''3.''' UM ÞAÐ FRUMHLAUP ER MAÐUR FELLIR MANN.

Það er hið sétta frumhlaup ef maður fellir mann, og varðar það skóggang. En það er fall ef hinn styður niður kné eða hendi, allra helst ef hann fellur meir.

En það er hið sjönda frumhlaup, ef maður rænir mann handráni. En það er handrán ef maður slítur úr höndum manni það er hinn heldur á áður, eða af baki honum. Það varðar og skóggang. En það er hið áttunda ef maður ryskir mann, og varðar það skóggang. Það er hið níunda ef hann kyrkir mann, og varðar það skóggang.

Um frumhlaup þau níu, sem þar eru nú talið, þar er vígt í gegn þeim öllum á hinum sama vettvangi, og eigi lengur en svo.

'''4.''' UM HANDRÁN OG FELLING OG RYSKING OG KYRKING.

Það er mælt um þau frumhlaup fjögur er skóggang varða, felling og handrán, rysking og kyrking, að þau er eigi skylt að lýsa ef þau fara ein saman, og gerist ekki fleira af á þeim vettvangi. En þó skal búa kveðja heiman til. Nú gerist fleira af á þeim vettvangi. Þá skal þau lýsa sem önnur frumhlaup, og mest til óhelgi þeim manni er hljóp fyrir öndverðu nokkuru því frumhlaupi.

'''5.''' UM ÞAÐ FRUMHLAUP ER ÁUNNIN VERK VERÐA.

Ef maður hleypur lögmætu frumhlaupi til manns á þeim vettvangi er áunnin verk verða með mönnum af því síðan, og varðar það skóggang þótt það varði fjörbaugsgarð ef það færi eitt saman.

Það er enn, ef maður hleypur lögmætu frumhlaupi til manns, og hleypur hann til óhelgi sér og sínum lagsmönnum, þeim er vissu með honum að hann mundi því hlaupi hlaupa á þeim vettvangi, nema hann hlaupi til þess manns er áður hefir til óhelgi sér verkað. Nú hleypur maður í gegn úr öðrum flokki, og hleypur sá til þess manns er eigi vissi með honum ráð, og verða þá frumhlaup í báða flokka. Ef menn verða vegnir eða sárir í hvorntveggja flokk, og verða alls sárir þrír eða fleiri, þá skal í þann flokk frumhlaup bera er fyrri var úr hlaupið, en hvorirtveggju eru ælir til dóms.

'''6.''' UM SÁR.

Ef maður særir mann, og varðar það skóggang. En það er sár ef þar blæðir sem á kom. En þó að maður ljósti mann á meðal herða eða á nasir, svo að blóð hrjóti úr munni eða nösum, og er það eigi sár ef eigi blæðir þar sem á kom.

'''7.''' UM VÍG.

Ef maður vegur mann, og varðar það skóggang. Sá maður er óæll til dóms er hann vegur mann eða veitir hin meiri sár. En þau eru hin meiri sár, heilund og holund og mergund. Það er heilund er rauf er á hausi til heila, hvort sem hann er höggvinn eða rifnaður eða brotinn. En þá er holund ef blóð má falla á hol úr sári. En þá er mergund ef bein er í sundur til mergjar, það sem mergur er í, hvort sem það er höggvið eða brotið.

Það mest sem hin meiri sár ef maður sker tungu úr höfði manni eða stingur augu úr höfði eða sker af manni nef eða eyru eða brýtur tenn úr höfði manni. En þá er skorið er skeður beini eða brjóski. Svo er og ef maður geldir mann eða höggur klámhögg um þjó þver. Ef maður lýstur mann svo að bein brotni, og mest það sem hin meiri sár þótt eigi blæði, með hverigu sem maður lýstur mann, og varðar það skóggang. Slíkt skal og allt hið sama þótt hann veiti hinum af öðrum hlutum beinbrot.

'''8.''' UM HEIMANFARAR TIL ÁVERKA.

Hvar þess er menn fara með þann hug heiman að þeir vilja á mönnum vinna, og varðar skóggang ef fram kemur en fjörbaugsgarð ella. Þeir verða og óhelgir við áverkum öllum, er fyrri koma á för til þess fundar er þeir hittast á, þótt hinir hlaupi fyrri er síðar fóru heiman.

'''9.''' EF MAÐUR STENDUR FYRIR VEGANDA.

Ef maður stendur fyrir þeim manni er mann hefir vegið eða á manni hefir unnið eða veitir hann honum lið á þeim vettvangi, og varðar það skóggang. Hann verður þá óheilagur fyrir öllum áverkum á þeim vettvangi við þá menn alla er hins vilja hefna þar er á er unnið, nema hann vildi skilja þá réttum skilnaði, og verði hinum það að liði er á hefir unnið, og varðar honum ekki sú veisla. En þá skill hann þá réttum skilnaði ef hann getur þann kvið að hann mundi svo skilja þá, þótt sá hefði slíkan svo áverka á sér fengið er nú hefir öðrum veitt, sem hinn hefir er þá er fyrir orðinn. Þótt eigi verði fleiri menn vegnir eða sárir eða lostnir, svo að blátt eða rautt sé eftir, en tveir, og sé úr sínum flokki hvor, þá eru hvorirtveggju ælir til dóms ef þeir bregðast frumhlaupum við, hverngan veg er um frumhlaup berst.

''Nýmæli:'' Ef menn forða fjörvi frumhlaupsmanns þess er áverk lét fylgja svo að þeir veri hann oddi eða eggju, og varðar það fjörbaugsgarð ef eigi er á vettvangi. Nú hleypur áverkamaður í einstigi, og standa menn fyrir honum þar. Þá eigu þeir er eftir sækja að beiða hina frágöngu eða framsölu að honum. Þá varðar svo fyrirstaða sem nú var tínt, ef nokkur maður sækir sá eftir er sín á að hefna þar að lögum, eða annars manns, en þeygi verða þeir óhelgir fyrir áverkum er fyrir standa, ef eigi er á vettvangi. Um þau áverk varðar fyrirstaða fyrir utan vettvang, er lýst verða annaðtveggja áður eða síðan, svo að bjargir varða. Um þá fyrirstöðu alla er eigi er á vettvangi, og eru það allt stefnusakir, og skal kveðja til níu búa á þingi þaðan frá er sök gerðist.

'''10.''' UM DREP ÞAÐ ER BEIN BROTNA.

Ef maður drepur mann svo að bein brotna, og mest sem hin meiri sár, hvargi er maður drepur mann, og varðar það skóggang.

Það er drep ef maður lýstur annan með öxarhamri, og svo hverngi vígvöl er maður hefir. Jafnt er drep þótt maður leggi til eða kasti, ef á kemur. Slíkt er þótt klæði verði á milli, brynja eða hjálmur, ef á myndi koma ef eigi yrði það fyrir. Drep er og þótt maður spyrni fæti á öðrum, eða hvoti hnefa. Drep er og þótt maður reiði þann vígvöl frá manni er hann veit að þá mundi hlaupa að honum sjálft ef hann lætur laust. Svo er og ef hann fellir á mann það er hann fær högg af.

'''11.''' UM DREP ÞAÐ ER EIGI VERÐUR ÁSÝNT.

Þrjú eru drep og varða öll skóggang, og skal sækja við tylftarkvið. Það er eitt ef svo lítt kemur á að eigi verður ásýnt eftir. Þess dreps skal hefna á hinum sama vettvangi, og eigi lengur en svo, og skal lýsa ef fleira gerist af, sem felling eða kyrking, og verður sá þá óheilagur er drap.

Svo skal sækja um drep þetta að maður skal stefna um það að hann hafi drepið hann og hlaupið til hans lögmætu frumhlaupi, og láta varða skóggang. Eigi má tvær sakir úr því drepi gera þótt tvennum sé lýst, en sækja um frumhlaup eitt til fjörbaugsgarðs, ef vill, og kveðja búa heiman. Nú vænist sá maður því, er drap, að hinum yrði ásýnt þar er eigi varð. Þá verður hann svo óheilagur fyrir áverkum sem ásýnt yrði.

Það er drep annað er áverk heitir, ef maður lýstur mann svo að blátt eða rautt verður eftir, eða þrútnar hörund eða stökkur undan hold eða hrýtur blóð úr munni eða úr nösum eða undan nöglum. Þess dreps á maður að hefna jafnlengi sem sára, og svo þeir menn er honum fylgja til, og er rétt að aðrir menn hefni til jafnlengdar annars dægurs þótt þeir fari eigi sjálfir til. Slíkt er þótt hnefa sé lostið eða spyrnt, ef ásýnt verður.

'''12.''' UM ÞAÐ DREP ER HEYRN EÐA SÝN SPILLIST.

Það er og áverkadrep ef heyrn eða sýn meiðist af. Svo er og ef maður er lostinn í öngvit fyrir bringspölum eða á böll þótt ekki verði ásýnt, og svo er jafnan ef maður er lostinn í svima. Því drepi skal stefna svo að öllu sem hinu áður, nema þá skal telja rétt úr fé hans. Þar er kostur að lýsa sér hvort, frumhlaup og drep, og verða þá tvær sakir, og á skal kveða hver áverk þau hafa fylgt drepinu er nú voru tínd. En ef í einni lýsingu er haft bæði drep og frumhlaup, eða annað verður lýst eða bæði ólýst, þá er ein sök.

Það er drep hið þriðja ef bein brotna, og verður sá óæll til dóms er drepið hefir og á eigi þingreitt. Svo skal sækja sem um sár hin meiri um björg, ef lýst verður, og skal á kveða ef maður lýsir það drep að beinbrot hafa fylgt. Tvær eru sakir ef tvennum er lýst.

Ef maður vill um frumhlaup sækja, og skal kveðja níu búa heiman. Um drep það skal stefna og kveða á það að hinn hafi veitt honum beinbrot í því drepi og láta varða skóggang og telja rétt úr fé hins. Ef maður heldur manni undir drep, og varðar það skóggang, og skal kveðja níu vettvangsbúa heiman. Ef tveir menn eða fleiri verða vegnir eða sárir eða drepnir svo að blátt eða rautt verður eftir, og úr sínum flokki hvor, þá eru ælir hvorirtveggju til dóms ef þeir bregðast frumhlaupum við, hvegi er um hlaup berst.

'''13.''' UM ÞAÐ HVERSU MAÐUR Á AÐ HEFNA SÁRA SINNA.

Sá maður er á er unnið á að hefna sín til þess alþingis er hann er skyldur að sækja um sár sín, eða þann áverka sem hann fékk, og svo skulu þeir menn er vígs eigu að hefna. Sá maður fellur óheilagur fyrir honum sjálfum, er á honum vann, og svo fyrir þeim mönnum öllum er honum fylgja til vettvangs, enda er rétt að aðrir menn hefni hans ef vilja, til jafnlengdar annars dægurs. Þeir menn eigu vígs að hefna er aðiljar eru vígsakar og þeir menn er þeim fylgja til vettvangs, enda á hver að hefna er vill til annars dægurs.

Hvatki er maður gerir þess að öðrum manni er þar blæðir er á kemur, og skal sár lýsa, en ben ef að bana gerist. Maður er óæll til dóms af vöðvasári ef hann er með votta inni staðinn. En ef maður lýgst sári á eða særir hann sig sjálfur, svo og ef hann ræður annan mann til, og svo hvatki sem hann gerir þess er hann fær af því sár, og varðar það fjörbaugsgarð. Sá á sök er hann kennir sár, eða sá hver er vill, þeirra manna er í andskotaflokki hans voru, þá er hann kvaðst sár fá, enda kvað hann á engan um.

Þess á maður og kost, ef hann verður fyrir drepi, að sækja um frumhlaup til fjörbaugsgarðs, ef honum þykja þau atkvæði betri að hann sæki eigi um drep. Nú vænist hinn því að hann hafi drepið hann, og verður honum það ekki sakarvörn. En það varðar fjörbaugsgarð, og skal það sækja sem annað illmæli. Verður hann þar dæmdur skógarmaður af fjörbaugssökum tveim, ef í einn dóm eru báðar sóttar, því að einn er aðili að báðum sökunum.

'''14.''' UM VETTVANG.

Svo er mælt að það skal vettvangur vera er öru má skjóta á fjóra vega úr þeim stað er hið fyrsta hlaupið varð, hvort sem það er úti eða inni. Og skal það vettvangur vera þó að þeir hafi víðara farið áður þeir eru skildir. En þá eru þeir skildir, er aðrirtveggju eru lengra í brott komnir en ördrag úr þeim stað sem þeir hljópust síðast til, og er þeirra lengra á meðal en ördrag.

[Tr: En þá eru menn skildir að lögum að aðrir hvörjir eru lengra burt komnir en ördrag úr þeim stað er þeir hlupu síðast til. En það er ördrag er ör er sett á bogastreng og sé svo skotið frá þeim stað er síðasta hlaupið varð og til þess staðar er örin fellur sjálf niður, ef ei stæði þar fyrir svo henni megi hamla.]

'''15.''' UM ÞAÐ HVERSU GRIÐA SKAL BEIÐA.

Hvarvetna þess er vegnar sakir standa óbættar á milli manna, enda vili menn sættast á þau mál, þeir er hlut eigu í, hvorirtveggju sem fyrst má, sækjendur og verjendur og hollendur. Hvatki er sátt þeirra dvelur, hverigra hluta er þeir beiða, þá eigu menn grið að selja hvorir öðrum ef menn vilja þess beitt hafa. Það eru forn lög á Íslandi. Ef vegandi beiðir sér griða nás nið eða nefa, eða hans frændur honum, eða sér, fyrir þriðju sól eftir vígið með votta og til heilla sátta við frændur veganda eða vini, fulltíða menn og frjálsborna, þá skulu þeir eigi griða varna ef að lögum er beitt. Rétt er mönnum að beiða griða, hvargi er menn eru staddir þar er áunnin verk verða með mönnum, þótt engir sé vegnir. En þá er að lögum beitt griða ef maður nefnir sér votta fimm eða fleiri, lögsjáendur, mann tólf vetra gamlan eða eldra, frjálsan og heimilisfastan, áttræðan eða yngra, svo heilan og hraustan að hann sé bæði vegandi og verjandi fjörs síns og fjár, skildi að valda eða skjóta af bendum boga: „Nefni eg í það vætti, að eg beiði N. og hans lagsmenn, vini og frændur, fégriða og fjörgriða mér og mínum mönnum til farnaðar og til ferðar, til happs og heilla sátta.“ Þá varðar fjörbaugsgarð ef hinn varnar griða, hvegi er hann svarar, eða svo ef hann svarar engu. Þá skal votta að nefna, enda varðar jafnmikið hverngi veg sem hann varnar griða. Griða er eigi varnað þótt sá nefni sér fimm votta eða fleiri. Þá skal svo vanda að öllu sem hina fyrri tvo, þá er griða var beitt. Sá nefnir í það vætti, er griða var beiddur, að hann spyr votta hins, og nefna hann eða vitnismenn, hvort þeir sé hyggjendur eða hollendur hvorratveggju þeirra er tveim megin standa að þessu máli, til heilla sátta og hollrar veislu, eða sé þeir eigi. Nú svara þeir öngu vottarnir, eða öðru en þeim er í hug. Þá varðar þeim fjörbaugsgarð, enda er hann eigi skyldur að láta þeim grið uppi. Nú grunar hann það að þeir vili eigi heilar sáttir við hann. Þá skal hann beiða með votta þann er hann beiddi griða, og svo votta hans, að þeir vinni tryggðaeið að því að eigi sé undirmál við hann af þeirra hendi, áður hann láti þeim grið uppi. Nú vilja þeir vinna eiðinn, þá skal gefa eiðinn, nema þeir vili vinna hvorirtveggju. Þá skulu þeir á þessa lund að kveða að vitni Guðs og allra heilagra manna hans: „Sé mér Guð hollur ef eg satt segi, en gramur ef eg lýg. Sé mér Guð hollur.“ Þá skal hann grið láta þeim uppi. En ef þeir varna eiðanna, þá er það fjörbaugssök um eiðfallið. En önnur fjörbaugssök er sú við þá er þeir vilja véla hann í nokkuru og heitir það griðabrek ef eigi kemur fram. En fram komið griðarof varðar skóggang. Á sá sakir þær er griða beiddi, og við votta hans. En ef hann vill eigi sækja, þá varðar honum þriggja marka útlegð. Þá er sá sóknaraðili um griðarof er vígsökina á að sækja, eða um eiðfallið, nema sá sé allur einn er griðanna var beiddur og vígsakaraðilinn er eða áverkans. En ef sá vill eigi sækja, þá varðar þeim fjörbaugsgarð er fyrst átti sökina um griðarof og um eiðfallið, er vottar eru þess er griða var beitt. En ef þeir vilja eigi sækja, þá varðar skóggang þeim er fyrstur átti sökina um griðarof. Sá á sök við hann er griðanna beiddi. En honum varðar eigi við lög þótt hann stefni eigi um niðurfallið sakanna. En því aðeins eyðir hann fyrir honum dæmd mál ef hann stefnir honum af sökum, enda væri sá eigi óæll til dóms. Því aðeins eru mál hans mæt ef hann er eigi sannur að griðarofinu eða eiðfalli. En ef sá er óæll er griða beiddi, enda sé hann sannur að griðarofi, þá á nokkur votta hans að stefna honum af sökum, og helpur honum þó því aðeins það, ef eigi er á vettvangi svo að hann verði æll til dóms, enda sé hann eigi að griðarofi sannur, hvort sem þeir eru á vettvangi eða annars staðar, enda sé griða að lögum beitt, hvergi sem beiðir. Þá verður vegandi æll til dóms, nema nokkur þeirra sé er þrem mörkum væri gildur ef sekur yrði. Þá varðar það eigi við lög að þeim sé griða varnað.

Griðabeiðandanum er rétt að stefna í þeim stað er griða var beitt um það er griða var varnað, og svo um það allt er þar gerist af. En ellegar nefna votta að og stefna að heimili þess er sóttur er, og skal þá við vottorð sækja, það er að var nefnt, ef eigi var stefnt, nema þar sé stefnt er griða var beitt, þá skal við hin fyrri vottorðin sækja jafnan, þau önnur sem fylgt hafa en stefnuvætti, nema á vettvangi sé, þá skulu vettvangsbúar níu skilja, þeir er um víg eða áverka eigu kviðu að bera um fjörbaugssakir og um skóggangssakir, en fimm annars staðar. Nú ber svo að þeir vitu eigi hvort búar munu heiman kvaddir um víg eða áverka. Þá skal spyrja með votta áður þeir skili, hvort hinir ætli búa að kveðja heiman eða eigi, eða hverja þeir vilja kveðja. Ef þeir svara engu eða óskilum, þá skal nefna að votta níu, og varðar lögvilla slíkt svo þar.

'''16.''' UM LÝSINGAR.

Lagalöstu þessa alla sem hér eru taldir, um víg og um sár og um drep og um öll frumhlaup, er rétt að lýsa fyrir vettvangsbúum fimm, þeim er réttir sé að leiðarlengd í níu búa kvið frá vettvangi, og vanda að engu annars, og skal lýst fyrir þriðju sól þaðan í frá er frumhlaup eða áverk gerðust og þeir skildust. [K: Að engu skal búa vanda til lýsingar nema að leiðarlengd, og að því að þeim sé eigi áverk kennd né lagalestir.]

Rétt er að lýsa sár og frumhlaup um nótt sem um dag, og svo á helgum tíðum og um langaföstu. En ef ólýst verður eða ranglýst, og verða þeir þá ælir til dóms er áverk hafa veitt og eiga þingreitt.

Manni er rétt að lýsa frumhlaup á hönd öllum þeim mönnum er í andskotaflokki honum voru þá er hlaupið var til hans, ef hann veit eigi víst hver til hans hljóp. Ef maður veit eigi víst hvort er hið meira eða hið minna sár, og skal þá hið meira sár lýsa, en slíkt varða bjargir hins sem sár reynist til. [K: Það er mælt, ef maður lýsir hið meira sár þars hið minna er, og verður þó rétt lýst hið minna sárið, en það skiptir um eldi sem sárið reynist.] Nú lýsir maður hið minna sár þar sem hið meira er, og skal þá svo sækja um björgina sem hið minna hafi verið sárið, en svo mest að öllu öðru sem áður.

Ef maður er einu sári sár, og skal hann einum á hönd lýsa. Rétt er að hann lýsi tveim mönnum á hönd ef hann er tveim sárum sár, enda er rétt að hann lýsi þrimur á hendur ef hann er þrem sárum sár, en eigi skal hann fleirum á hendur lýsa en þrem mönnum, þótt hann sé fleirum sár sárunum.

Svo er enn mælt, hvort sem er að maður vill eigi lýsa eða má hann eigi lýsa, þá er honum rétt að hann seli öðrum manni í hönd að lýsa sár sitt, og svo þótt hann hafi fleiri sár en eitt, og allan þann áverka sem hann fékk. Nú selur hann í hönd öðrum manni að lýsa áverka sinn, svo að hann er eigi í för sjálfur, enda lýsir sá rangt er til er fenginn, þá skal hann lýsa sjálfur í annað sinn. En hann skal svo fara að lýsingu þeirri að hefja upp ferð sína á næsta hálfum mánaði er hann er fær og hafa lýst fyrir þriðju sól þaðan frá er hann kemur til vettvangs, enda skal hann slík atferli hafa öll hin sömu, ef hann fékk engan mann til fyrir öndverðu að lýsa, þá er hann varð vanhluti. Nú selur hann svo í hönd öðrum manni að lýsa áverka sinn að hann er í ferð sjálfur, enda lýsi hinn rangt, þá á hann eigi að taka upp lýsingina í annað sinn.

'''17.''' UM ÞAÐ EF MAÐUR VERÐUR ÓMÁLI AF SÁRUM.

Ef maður er ómáli af áverkum eða óviti, þá skal sá maður lýsa er aðili væri vígsakar eftir hinn sára ef hann væri veginn. Hann skal spyrja hinn sára mann hvort hann megi mæla eða eigi. En síðan skal hann nefna votta að því að hinn má eigi mæla eða mælir eigi af viti ella. Hann skal lýst hafa fyrir þriðju sól. Nú verður sá eigi við staddur, og er rétt að lýsi hver er vill, þeirra er fulltingja hinum sára manni, og skal sá slík atferli hafa öll um lýsingina sem áður var tínt.

Nú batnar hinum sára manni, og er honum rétt að hafa hina sömu lýsing, enda er honum rétt að hann lýsi í annað sinn sjálfur, og fara svo að lýsingu sem hinum var til handa mælt er hann seldi lýsingina.

'''18.''' UM VÍG OG BENJAVÆTTI.

Ef maður verður veginn og er þar sakaraðili hjá, þá skal hann lýst hafa fyrir hina þriðju sól og svo nefnt votta að benjum. Honum er rétt að lýsa jafnmörgum mönnum á hendur sem benjar eru á hinum dauða manni, þeim er í andskotaflokki hinum voru á þeim vettvangi er sá fékk banasár. Svo skal nefna jafnmarga menn til benja, ef hann vill, sem benjar eru á hinum dauða. Hann skal nefna votta að benjum og sýna þeim benjar [K: eigi eigu þeir það að bera hve margar voru] og kveða á til hverrar benjar hann nefnir hvern þeirra sem hann vill til hafa nefndan. „Nefni eg mér benjavætti þetta að lögum,“ skal hann segja, „eða þeim manni hverjum er njóta þarf þessa vættis.“ Honum er rétt að hafa eina vottnefnu þar sem hann nefnir votta að benjum, enda er rétt að nefna sér að hverri ben ef hann vill. Benjavotta skal svo vanda að þeir sé réttir að tengdum í níu búa kvið við sakaraðilja. Þeir eigu þá að bera hve margar benjar eru, en búakviður hverir sannir eru að.

Nú verða eigi vottar nefndir að benjum. Þá skal búakviður skilja um hvorttveggja, hve margar benjar eru og hverir sannir eru að benjum, og skulu níu vettvangsbúar skilja það, heiman kvaddir, hverir sannir eru að benjum. En fimm búar úr þeim sóknarkvið, þeir sem næstir búa vettvangi, skulu það skilja hve margar benjar eru.

'''19.''' UM BENJALÝSING.

Þar skal ben lýsa er þau sár finnast á dauðum manni er metast ætti sem hin meiri sár ef hann lifði. En eigi það sem hin smærri sár eru, nema því að einu ef kviður ber að það sár sé að bana orðið er minna sé ásýnar.

Nú verður aðili eigi við staddur þar er maður er veginn, og er rétt að hver lýsi er vill og nefni votta að benjum, þeirra manna er fulltingja vilja aðiljanum, og hafa þau atferli sem áður var tínt.

Nú spyr sakaraðili vígið, og er honum rétt að hafa þann tilbúning sem aðrir menn hafa til búið. Enda er honum rétt að hefja upp ferð sína á hinum fyrsta hálfum mánaði er hann spyr og hafa lýst og nefnda votta að benjum fyrir þriðju sól þaðan í frá er hann kemur til að lýsa. Hann á þá kost að lýsa öðrum mönnum öllum á hendur en áður sé lýst, og svo nefna alla menn aðra til benja en áður væri nefndir. Búakviður á þá að skilja hve margar benjar eru, enda er rétt að hann nýti það allt er áður hefir verið til búið, ef hann vill, hvort sem hann vill allt eða sumt. Svo skal nefna votta að sárum sem að benjum, og svo skal þar vanda votta.

Ef rétt lýst er hinu meira sári á hönd manni, og gerist það að banasári, og þó að eigi verði víginu lýst á hönd hinum sama manni, þá er jöfn sókn til um bjargir sem áður. Ef maður lýsir sár sín sjálfur og gerist það að vígi síðar, og á sakaraðili þó að lýsa víginu ef hann vill, og nefna votta að benjum. Honum er þá rétt að lýsa öllum öðrum mönnum á hendur en áður sé lýst, og svo nefna aðra menn til benja ef hann vill.

'''20.''' UM ÁVERKALÝSING Á MANNFUNDUM.

Ef menn vinnast á á mannafundum þeim er búendur eru við staddir níu eða fleiri, og er rétt að lýsa fyrir þeim öllum saman níu sem þar eru við staddir, þó að þeir sé eigi vettvangsbúar, ef þeim eru eigi áverk kennd á þeim vettvangi. Enda er rétt að lýsa fyrir fimm vettvangsbúum ef það þykir betra, og jafnrétt er þó að þeir hafi á vettvangi verið, ef þeim eru eigi áverk kennd.

Nú finnast menn á fjöllum eða á fjörðum, þá skal lýst fyrir þriðju sól þaðan frá er þeir koma af fjalli eða af firði.

Svo skal að lýsingu fara sem nú var tínt, hvar þess er lögsegjendur eða lögsjáendur ganga hvorntveggja veg frá vígi, en þeir eru lögsegjendur eða lögsjáendur karlar tólf vetra gamlir eða eldri, þeir er fyrir eiði og orði kunnu hyggja, frjálsir menn og heimilisfastir. Hvar þess er menn ganga annan veg aðeins frá vígi, þá skal vegandi lýsa samdægris á hönd sér víginu nema það hafi verið á firði eða fjalli, þá skal hann samdægris lýst hafa er hann kemur þaðan. Hann skal fara til næsta bæjar, þess er hann hyggi óhætt fjörvi sínu vera munu fyrir þá sök og aðra, og segja þar til lögföstum manni einum eða fleirum, og nefna hann á nafn hinn sára ef hann veit, og kveða á þessa lund að: „Fundur okkar N. N-sonar varð,“ og kveða á hvar varð, „og lýsi eg mér á hönd allan þann áverka sem á honum er unninn. Lýsi eg sár ef að sárum gerist en víg ef að vígi gerist.“

Ef hann fer frá dauðum manni, þá skal hann hræ hylja svo að hvortki eti dýr né fuglar. [K: Hann skal segja hvar það er.] En ef hann hylur eigi hræ, og varðar það fjörbaugsgarð [K: og er það stefnusök, og skal kveðja níu búa á þingi, þá er næstir eru hræjum]. En ef hinn sári maður gengur síðan ördrag eða lengra frá fundi þeirra og segir öðrum mönnum frá þeirra skiptum, þá þarf hinn eigi að lýsa. Nú má hinn sári maður eigi finna lögfasta menn svo að hann mæli við þá, þó að hann sé gengur ördrag eða lengra. Þá skal sá er áverka hefir veitt honum lýsa fyrir búum fimm, þeim er næstir eru þeim stað sem hann er, þá er hann spyr dauða hins, ef hann lýsti eigi fyrr. En ef hann lýsir annan veg en nú er tínt, og mest það þá sem morð að því að hinn hafði ekki þess til saka gert er hann félli fyrir því óheilagur.

Ef maður verður lostinn svo að eigi verður lýst, og er hann samvistum við þann mann er lostið hefir hann, svo að hann væri fær í brott, og á hann eigi þá að taka rétt sinn úr fé hins, en það eru átta aurar hins fimmta tigar, nema sá maður sé er eigi á sjálfur forráð saka sinna, hvað sem til þess ber, og á sá þó að taka rétt sinn.

En þó á hinn að sækja sök sína til skógar, en rétt skal eigi dæma úr fé hins. Ef manni verður svo banað að eigi er á sýnt á honum og finnast eigi ben á honum, verður hann eltur á vötn eða fyrir björg eða kyrktur eða kafður í nokkuru til heljar, og svo hverngi dauða er þeir deyða hann, þess er hann fær af þeirra völdum bana, enda verði honum eigi á sýnt, þá á því vígi eigi fleirum mönnum á hendur að lýsa en þrem, svo að þingfarar stöðvi, þó að fleiri hafi að verið.

'''21.''' UM ÞAÐ AÐ LÝSA FRUMHLAUP EÐA SÁR EÐA VÍG.

Sá maður er hann vill lýsa frumhlaup á hönd manni, eða drep eða sár eða víg, hann skal nefna sér votta tvo eða fleiri „í það vætti, að eg lýsi lögmæt frumhlaup á hönd honum,“ og skal hann nefna þann er hljóp og svo þann er hlaupið var til og þann hinn þriðja er hann lýsir fyrir, og hann lýsir löglýsing. Hann á kost að hafa hvort sem vill í einni lýsingu frumhlaup og þann áverka er í því hefir gerst, og skal hann á kveða hver áverk fylgt hafa, hvort sem verið hafa drep eða sár, eða hann særði hann því sári er að ben gerðist þar sem hann fékk bana af, enda skal hann þá eina sök úr gera ef hann hafði í einni lýsingu. Honum er og rétt að lýsa sér hvort, frumhlaup og þann áverka sem fylgt hefir, og skulu þá vera tvær sakir.

Sá maður er hann lýsir sár eða drep, hann skal nefna sér votta tvo eða fleiri í það vætti, að hann lýsir löglýsing á hönd N., sár eða drep, og kveða á hver áverk eru, hvort sem er heilund eða holund eða mergund, eða svo þótt þau sé önnur áverk er metast ætti sem hin meiri sár, og svo ef hin minni sár eru, að nefna þá til. Hann skal nefna hvorntveggja, þann er hann lýsir á hönd og þann er á er unnið, og þann hinn þriðja er hann lýsir fyrir.

Ef maður vill gera tvær sakir úr vígi og frumhlaupi, þá skal hann nefna sér votta tvo eða fleiri. „Nefni eg í það vætti,“ skal hann segja, „að eg lýsi lögmætt frumhlaup á hönd N. um það að hann hafi hlaupið til N. á þeim vettvangi er hann særði N. því sári er að ben gerðist, og N. fékk bana af. Lýsi eg fyrir N., lýsi eg löglýsing.“ Síðan skal hann enn nefna votta tvo eða fleiri „í það vætti, að eg lýsi á hönd N. að hann hafi veitt sár N. það er að ben gerðist og að bana á þeim vettvangi er N. hljóp lögmætu frumhlaupi til N. Lýsi eg löglýsing.“

Rétt er að maður lýsi frumhlaup og áverk fyrir öllum búum saman, þeim er hann náir fundi í einum stað og hann vill fyrir hafa lýst, og skal hann nefna þá alla á nafn og hafa þar eina vottnefnu, enda er rétt að lýsa fyrir sérhverjum. Þar er maður vill selja öðrum í hönd að lýsa frumhlaup eða áverk, þá skulu þeir nefna votta sín á milli að því að hann selur hinum í hönd að lýsa frumhlaup eða áverk löglýsingu. Selur hann að lögum, en hinn tekur að lögum.

''Nýmæli:'' Ef áverk eru ólýst, þá skal eina sökina úr gera og kveðja búa heiman um það hvort hann hafi hlaupið lögmætu frumhlaupi til hans og særðan hann því sári sem hann hafði fengið, og skal á kveða hvert sár er.

''Nýmæli:'' Þar er menn skulu lýsa frumhlaup eða áverk, þá er rétt að lýsa þaðan frá er sá atburður gerðist, þann hinn sama dag og þá nótt er þá kemur eftir og tvo daga þaðan frá og tvær nætur. Þá er lýst fyrir hina þriðju sól sem að kveður í uppsögu ef það er rétt skilt sem þar kveður að.

'''22.''' UM KVAÐIR.

Það er mælt um sakir þær allar sem hér eru taldar, um frumhlaup og um sár og um víg og lagalöstu alla er á þeim vettvangi gerast er áunnin verk verða með mönnum bæði í ráðum og tilför og aðvist og fyrirstöðu, þar skal um það allt kveðja til níu vettvangsbúa heiman.

En ef maður drepur mann, og er það stefnusök, og skal kveðja til tylftarkviðar goða þann er sá er í þingi með er sóttur er, nema allt verði á einum vettvangi, drep og sár eða víg. Þá skulu vettvangsbúar níu, heiman kvaddir, skilja um hvorttveggja, en tylftarkviðar á jafnan á þingi að kveðja þar sem hann kemur til saka.

Ef maður hefnir drepi dreps á hinum sama vettvangi, svo að þeir bregðast frumhlaupum við, þá skal tylftarkviður skilja um drepin. En vettvangsbúar níu, heiman kvaddir, skulu um það skilja hvor þeirra fyrri hljóp. Nú hefnir maður drepi dreps á öðrum vettvangi. Þá skulu enn tylftarkviðir skilja um drep, en sá skal kveðja, er síðar drap, fimm heimilisbúa sína á þingi til bjargkviðar sér að bera um það hvor þeirra fyrri var drepinn. Nú hefnir maður vígi eða sárum dreps á öðrum vettvangi. Þá skulu vettvangsbúar níu, heiman kvaddir, skilja um víg eða sár, hvort sem var, en tólftarkviður um drep. Vegandi, eða sá er sár hefir veitt, skal kveðja sér bjargkviðar fimm búa þá er næstir eru vettvangi, úr þeim sóknarkvið er á hann bar áður víg eða sár, að bera um það hvort fyrr var að hann var drepinn eða hann vann á hinum vegna eða hinum sára. Níu vettvangsbúa skal kveðja heiman um áverk þau öll sem nú eru tínd. Þá skal kveðja er réttir sé að tengdum við þá menn alla er áverk eru kennd, og svo við sakaraðilja.

'''23.''' UM BÚAKVÖÐ.

Ef maður vill búa kveðja, og skal hann nefna sér votta tvo eða fleiri „í það vætti,“ skal hann segja, „að eg kveð þig, N., búakviðar að bera um það,“ og skal á það kveða um hvað hann kveður, og til hvers þings hann kveður hinn. „Kveð eg þig að bera kvið þann að dómi og í dóm fram, þar er sök er áður fram sögð með nauta þína átta, en þú sér sjálfur hinn níundi, og bera annaðhvort á eða af. Kveð eg lögkvöð,“ svo að hann heyrir á sjálfur eða að lögheimili hans ella svo að lögfastir menn heyra. „Kveð eg um handselda sök,“ ef svo er. Svo skal að því máli fara í hvert sinn, þar til er allir eru kvaddir.

Honum er þar rétt búa að kveðja sem hann hittir þá að máli og að heimili þeirra. Ef nokkurir heyra eigi, lögfastir menn, á kvöð hans, þá skal hann lýsa kvöðina fyrir búum þrem, þeim er engir sé níu nærri, þeir er lögbú hafi og á götu hans eru, og nefna votta að því að hann lýsir kvöð þá löglýsing fyrir N., og skal hann kveða á um hvað hann kvaddi og til hvers þings hann kvaddi og hann kvaddi lögkvöð.

Það er manni rétt, hvort sem hann hefir handselda sök eða eigi, að selja öðrum manni í hönd búakvöð, hvort sem hann vill um alla eða suma, og svo þótt votta skyli kveðja, og skal hann með votta selja, og selja kvöðina eina af sökinni. Selur hann að lögum, en hinn tekur að lögum.

'''24.''' UM ÞAÐ HVERJA BÚA KVEÐJA SKAL.

Búar eru í kvöð rangir, þeir er næstabræðra eða nánari eru sakaraðilja, eða þeim er sök er á hendi, og námágar þrír, ef maður á móður manns eða dóttur eða systur, hvor sem annars frændkonu á, og guðsifjar þrír, sá er heldur manni undir prímsignan eða undir skírn eða undir biskupshönd. Maður skal kvið ryðja við sjálfan sig að frændsemi og að mægðum, en að guðsifjum skal eigi ryðja við sjálfan sig. Skal-a maður kvið bera um hýja sinn. Búa skal ryðja jafnan að frændsemi og að mægðum og að guðsifjum og að sökum við sóknaraðilja og við varnaraðilja, hvergi sem með sókn eða vörn fer. Svo skulu búar að sökum réttir sem að frændsemi þar er vegnar sakir eru, og skal við þann mann einn að sökum ryðja er kosinn er til veganda að lögum, en eigi við fleiri menn þótt að vígi hafi verið.

Sá maður er rangur í kviðum er kosinn er til veganda jafnan síðan við sakaraðilja, og frændur hans og mágar hans þrír, svo nánir hvorirtveggju sem áður var tínt. En svo skal að hrörum fara við þá menn að telja skal frændsemi með þeim er kvaddur er og veganda, og með aðilja og hinum vegna, og skal leggja það undir þegnskap síðan að sú er frændsemistala sönn og rétt, er þá er talið, með hvorumtveggjum. „En þær sakir eru með þeim er kvaddur er og aðilja,“ og skal nefna þá báða. Búar eru í kvöð réttir þótt þeir hafi á vettvangi verið, ef þeim eru engir lagalestir kenndir á þeim vettvangi.

Ef maður býr sök á hönd manni af því að hann vill hann úr kviðum ráða, en eigi af því að hann hyggi hinn að sökum sannan, og varðar það fjörbaugsgarð, og á sá maður sök þá er að meðferð hefir frumsökina, þá er sjá gerist af. Það er stefnusök, og skal kveðja til heimilisbúa á þingi þess manns er sóttur er.

'''25.''' UM ÞAÐ HVERIR ÞINGFARARKAUPI EIGU AÐ GEGNA.

Þá skal búa kveðja er fé eigu svo að þingfararkaupi eigi að gegna. En þeir eiga að gjalda þingfararkaup, og eru þess skyldir, er skuldahjón hans á hvert kú eða kúgildi, skip eða net, og skal hann eiga umfram eyk, oxa eða hross, og alla búsbúhluti þá er það bú má eigi þarfnast. En skuldahjú hans eru þeir menn allir er hann á fram að færa, og þeir verkmenn sem þar þurfu að skyldu fyrir að vinna.

'''26.''' UM EINVIRKJA.

''Nýmæli:'' Einvirki er réttur í kvöð ef hann á svo fé að hvert skyldahjóna hans hljóti tvö kúgildi.

Sá er eigi einvirki, er hann tekur við manni að lögfardögum til tveggja missera vistar, og er sá með honum þar til er liðið er alþingi eða lengur, karlmanni tólf vetra gömlum eða eldra, svo hraustum að hann sé matlauni eða betur, svo að hann megi heim reka smala hans svo að það sé skaðalaust, ef hann vill.

Of kvaðir þær allar er kveðja skal fyrir fardaga, og er hann því að einu réttur í kvöð ef maður var hið fyrra sumarið þar, sem sá er þá er með honum, tólf vetra gamall eða eldri, nema sá væri fúlgumaður. Ef tveir menn búa í einu húsi, og er rétt að kveðja báða ef þarf, en þann sem nær er vettvangi ef í því deilir, enda þarf eigi báða. En ef þeir hafa einn smalamann báðir og eigi fleiri verkmenn, þá er einvirki hvortveggi, nema annar einn fæði hann, og er sá þá réttur í kviðnum. Ef tveir menn eigu bú saman þeir er báðir eru réttir í kvöð, og skal landeiganda þar kveðja ef annar er leiglendingur en annar landeigandi. Ef tveir landeigendur eða tveir leiglendingar eigu bú saman, þeir er réttir eru í kvöð, þá skal þann kveðja er meira á í búi. En ef þeir eiga jafnmikið í búi, þá skal kveðja hvorn sem vill af hvorumtveggjum. Ef tveir menn eigu bú saman, þeir er gjalda eiga þingfararkaup, og hafa þeir enga griðmenn, og er þótt réttur annar þeirra í kvöð ef hinn er matlauni eða betur, er heima situr, en gegna skal hálfum kostnaði hvor.

Þann mann skal eigi kveðja er eigi er þingfær. En sá maður er þingfær er hann má ríða fullum dagleiðum og taka hest sinn á áiföngum, og sé hann svo skyggn að hann megi hitta leið sína þar sem honum er kunnigt. Þótt maður sé sár eða sjúkur, og er rétt að kveðja hann fyrir þeim sökum ef von er að þess batnaðar, að hann megi þingfær verða á því méli er þar til er sem hann skal heiman ríða. En hvertki veilindi sem maður hefir, það sem batnaðar er eigi að von, svo að hann verði þingfær þá er hann skal heiman ríða, og skal þann mann eigi kveðja.

'''27.''' UM ÞAÐ HVERN ER AÐ KVEÐJA FYRIR ÓFÆRS MANNS BÚ.

Fyr bú ófærs manns er rétt að kveðja fjóra menn ef þeir eru þar heimilisfastir með honum. Einn er sonur, annar stjúpsonur hans, þriði er námágur búanda sá er dóttur hans á, fjórði er fóstri hans sá er hann tók að fæða átta vetra gamlan eða yngra, og var það þá ráðið þegar að hann skyldi fæða hann þar til er hann væri sextán vetra gamall. [K: Það er lögfóstur er maður tekur við manni átta vetra gömlum eða yngra og fæði til þess er hann er sextán vetra gamall.] Þá eru þeir menn fjórir þingheyjendur fyrir bú hans ef þeir eru tólf vetra gamlir eða eldri og svo vitugir að þeir kunni að ráða fyrir orði og eiði, og sé frjálsir menn. Þeir skulu og réttir hvorirtveggju að tengdum og að sökum, búandinn og sá þeirra fjögurra sem kvaddur er.

Kvöð skal yfir hefja þar sem kona býr, nema þar sé nokkur þeirra manna með henni er þingheyjandi sé fyrir bú hennar. Þeir menn hinir sömu fjórir, er kveðja skyldi fyrir ófærs manns bú, eru réttir fyrir konu að kveðja, enda er réttur búandi hennar hinn fimmti maður, ef þeir eru þar heimilisfastir.

Þar er býr fyrir ófær maður eða kona, og hefir það þeirra er kvöðin tekur til ráðið sér griðmann til tveggja missara vistar, og hafi hann þar verið um alþingi, enda væri hann tólf vetra gamall eða eldri og matlauni eða betur, enda komi út nokkur þeirra er þingheyjandi sé fyrir bú hennar, eða þess þeirra er kveðja þarf, og sé þar heimilisfastur, og er rétt að kveðja hann ef hann kemur þar fyrr til vistar en kvöðin sé upp hafið.

Eigi skal kveðja þann mann er aðili er á vist með, og eigi þann er sá er í vist með er mál er á hendi, og eigi þann er hinn vegni var í vist með.

Þá skal búa kveðja er réttir sé fyrir alls sakir, og sé eigi nefndir til sára né benja. En ef maður ifar um hvort maður sé réttur í kviðum eða eigi, þá skal hann nefna sér votta tvo eða fleiri. „Nefni eg í það vætti,“ skal hann segja, „að eg spyr þig, N., hvort þú sér réttur þingheyjandi eða eigi að gegna lögskilum fyrir bú þitt,“ eða svo fyrir ófærs manns bú eða fyrir konu bú, ef þess þarf heldur að spyrja. „Spyr eg lögspurning.“ Hann skal nefna votta að svörum þeim sem verða. Honum er rétt þá að skipa svo kvöðinni sem hinn svarar. En sá verður útlagur þrem mörkum er spurður var ef hann lýgur eða svarar hann engu, og á sá maður að sækja þá sök er lögfréttar spurði hann. Nú vill hann eigi sækja hann, þá á búi sá sökina er kvaddur er í stað hins. En ef hann vill eigi sækja, þá skal sá þeirra sækja þá sök er vill. En ef þeir bregðast um, þá skulu þeir hluta. Það er stefnusök, og skal kveðja til fimm búa á þingi þess er sóttur er.

Hvar þess er menn kveðja búa heiman og sitja feðgar fyrir, og þó að annar einn eigi í búi, þá er þó rétt að kveðja hvorn er vill, þar er þeir eru réttir í kviðinum, og skal kveðja hinn elsta sonanna ef þeir eru fleiri. Rétt verður og þó að sá leysi kviðinn af hendi er til þings kemur, þótt hinn hafi kvaddur verið er heima situr. En þann skal sækja um heimasetuna er kvaddur var, ef hvorgi þeirra fer. En við þann þeirra er sök er á för kemur, hvatki sem að þrýtur.

Þar er menn kveðja búa um þá lagalöstu er á þeim vettvangi gerast er menn bregðast frumhlaupum við, þá skal kvöð upp hefja um morguninn og kveðja hvern búa að öðrum þar til er allir eru kvaddir, og skal hann á einum degi kveðja ef því má við koma. Þeir skulu og hina sömu búa kveðja er síðar hefja upp kvöðina, sem hinir kvöddu áður, enda eigu þeir ruðningar allar er síðar kvöddu. Nú bregðast menn við um búakvöð og fara að sínum enda hvorir, og ef þeir hittast á, þá eru hvorirtveggju skyldir að segja hverja þeir kvöddu og svo hverja þeir ætla enn að kveðja. Þeir eiga eina búa allir að kveðja, enda eiga þeir hvorirtveggju ruðningar, og um þá búa hvorir er þeir kvöddu síðar.

Nú hittast þeir og verða eigi á sáttir hverjum búum við skal auka, þeim er þeir hafa áður hvorigir kvadda, og eiga þeir fyrir kvöð að ráða er fleiri höfðu kvadda búana, þá er þeir fundust. En ef þeir hafa jafnmarga búa kvadda, þá skulu þeir fyrir kvöð ráða er fyrri hófu upp kvöðina. Nú finnast þeir svo að þeir hafa jafnmarga búa kvaddir hvorirtveggju, enda verða þeir eigi á sáttir hvorir fyrri hófu upp kvöðina. Þá skulu það skilja níu búar, þeir sem réttastir verða vettvangsbúar um sakir þær sem þeir kveðja um ef þeir kveðja um einn vettvang, enda kveðja þeir eigi eina búa allir — hvorir fyrr tóku til. En mál þeirra verða öll ónýt, þau er þeir kveðja um, er kviður ber þann vanhag að síðar hæfi upp kvöðina eða síður ætti fyrir að ráða. En ef þeir hittast á svo að hvorirtveggju hafa svo mjög framað kvöð sinni að fleiri búar verða þá alls kvaddir en níu um þann vettvang, ef þeir kveðja hvorir eftir öðrum sem mælt er, þá skulu þeir er síður áttu fyrir kvöð að ráða þá er þeir fundust — en það skal fara eftir því sem áður var tínt — fara til húss að þeirra búanna er þeir einir kvöddu og nefna sér votta að því að þeir nema af þeim búakvöð þá er þeir kvöddu þá, af því að þeir eru fleiri heiman kvaddir en níu um þann vettvang. Og skulu þeir þá á kveða um hvað þeir kvöddu, og nefna þá, og skulu svo mæla það mál að lögfastir menn heyri eða lýsa ellegar sem búakvöð. Þeir skulu það að hafa gert fyrir þriðju sól þaðan frá er þeir kvöddu.

En ef þeir finnast eigi, og kveðja þeir þó einn dag allir, og eigi eina búa alla, þá skal allt svo fara um mál þeirra sem áður var tínt. En ef þeir nema eigi kvöð af búum er skyldir eru til, þá eru ónýt öll mál þeirra, þau er þeir hafa um kvatt. Enda varðar búum ekki heimaseta, þeim er einir kvöddu, ef kviður ber hinum þann vanhag, er þá kvöddu, að þeir hæfi síðar upp kvöðina. Slíkan kost eiga þeir og við sína búa er kvöð áttu að halda, og öll hin sömu atferli skulu þeir hafa sem hinum var til handa mælt. Enda þó að þeir nemi kvöð af sínum búum er eigi væri skyldir til nema vildi, þá verða ónýt mál þeirra er kviður ber þann vanhag að þeir hæfi síðar upp kvöð, enda fengi þeir eigi af numið kvöð af sínum búum.

En ef þeir verða á sáttir hvorir kvöð eiga að taka af búum sínum, þá skulu þeir segja, er kvöð eiga að halda, af hverjum búum þeir eigu að taka kvöð, og svo hverja þeir skulu kveðja. Enda verður þá hvorigum að sakarspelli þó að fleiri væri kvaddir fyrst en níu um þann vettvang, ef þeir fá þó numið kvöð fyrir þriðju sól af þeim búum sem umfram eru.

'''28.''' UM BÚAKVÖÐ.

Ef þeir atburðir verða að svo mjög hæfist á með mönnum um búakvöð að búar vilja það borið hafa að þeir kveddi jafnsnemma hvorir þá búa tvo er þeir kvöddu fyrsta, þá verður hvorigum að sakarspelli, hvar þess er þeir vilja hvorigir glepja fyrir öðrum, enda ráða þeir saman um ef búar eru fleiri kvaddir en níu. Sækjendur verða útlagir þrem mörkum ef þeir leyna kvöð eða ljúga til ef þeir eru með votta spurðir, enda verða öll mál þeirra ónýt, þau sem þeir hafa um kvatt. Búum varðar fjörbaugsgarð ef þeir gera eigi segja hvort þeir eru kvaddir eða eigi, og svo ef þeir ljúga til, enda sé þeir spurðir með votta. Það eru bæði stefnusakar, og skal kveðja til níu heimilisbúa á þingi þess er sóttur er um fjörbaugssök, en fimm til útlegðar. Þeir menn eigu þær sakir er þá spurðu lögfrétta og meðför höfðu þeirra mála er þeir glöptu. Hvar sem maður spyr mann lögfrétta, þá skal hann nefna sér votta að spurningunni og svo að svörum þeim er verða, og svo þótt engu sé svarað, þá skal þó hafa votta við.

Það er þeim mönnum rétt er síðar kveðja búa að kveðja þá búa er þeir hyggja réttasta, hvar þess er þeir vita eigi víst hverja hinir hafa kvadda er fyrri kvöddu. Ef maður dvelur kvöð sína eða skyndir hann til þess dags er hann veit að aðrir menn vilja búa kveðja, fyrir þeim sökum að hann vill glepja í því sakir þeirra, en hann spillir í því sök þeirri er hann kveður um, enda varðar honum það fjörbaugsgarð. Það er stefnusök, og skal kveðja til á þingi níu heimilisbúa þess er sóttur er. Sá maður á sök er þá hefir meðför þeirra saka er hinn vildi glepja.

'''29.''' UM HEIMANKVAÐIR VIÐ VOTTA.

Votta sína á maður að kveðja heiman, hvort sem hann vill hafa þá votta til sóknar eða varnar. Hann skal kveðja meira hlut þeirra votta er hann man að nefndir voru að þeim orðum er hann vill þá vottorð um reyna, nema því að einu að þeir hafi því játt, þá er þeir voru nefndir í vættið, að þeir myndi þó það vætti bera þótt þeir væri eigi fleiri en tveir, og hlýðir honum þá þó að hann hafi minna hlut kvatt votta sinna, og eru þeir jafnskyldir að bera vætti það þótt þeir sé tveir einir kvaddir.

Hann skal kveðja mann vættis þar er hann heyrir á sjálfur, eða að lögheimili þess er hann telur í því vætti. [K: Skal hann kvatt hafa votta sína heiman hinn fimmta dag viku er átta vikur eru af sumri.] Hann skal nefna sér votta tvo eða fleiri „í það vætti, að eg kveð þig vættis þess, N., er eg nefnda þig þá að,“ og kveða á hvað það var. „Kveð eg þig að bera vætti það með neyti það sem eg fæ þér til að dómi og í dóm fram, þar sem eg vil segja fram sókn á hönd N. N-syni,“ eða vörn fyrir þann mann ef þess þarf heldur. „Kveð eg þig lögkvöð.“ Hann skal á kveða til hvers þings hann kveður hinn, og skal lýsa kvöð þá sem stefnu ef eigi heyra lögfastir menn á.

Ef búandi sá er kvaddur vættis er þingfararkaupi á að gegna, og skal hann eigi kveðja í gegn hests né matar. En ef sá bóndi er kvaddur vættis er eigi á þingfararkaupi að gegna, eða griðmaður, þess vættis er hann mætti eigi úr segjast, þá er rétt að kveðja í gegn hvorumtveggja þeirra allrar þeirrar reiðu er til þingfarar þarf að hafa. Ef maður er þess vættis kvaddur er hann vissi von að þingfarar mundi af gerast þá er hann var nefndur, og skal hann enskis kveðja í gegn, nema hann ætti eigi úr að segjast. Ef maður er vættis kvaddur og heyrir á kvöð hins, þá skal hann þegar kveðja þess sem hann vill. Hann skal nefna hins förunauta í vætti, ef eigi eru aðrir til, enda á engi maður að segjast úr því vætti. Ef maður er svo vættis kvaddur að hann heyrir eigi á kvöð hins, eða verður hvimsi við þótt hann heyri, og er honum rétt að fara til lögheimilis þess manns er hann kvaddi vættis eða kvöð seldi og kveðja þann þar þeirrar reiðu sem hann þarf til þingfarar. Svo skal maður kveðja þess að nefna sér votta tvo eða fleiri „í það vætti, að eg kveð þig, N. N-son, hests og söðuls, að komi til lögheimilis míns fyrr en eg ríða heiman,“ og kveða á hvar það er. Matar á hann og að kveðja hann og tjalds og búðarrúms og þeirrar reiðu allrar sem hann þarf á þingi að hafa. „Kveð eg þig lögkvöð svo að þú heyrir á.“ Lýsa skal þá kvöð sem stefnu ef eigi heyra lögfastir menn. [K: Hann á að bjóða honum fylgju sína og þingmenn þá er hann hlýtur, er þeir koma til þings.]

Honum er eigi skylt að fara til þings nema honum sé hestur fenginn, sá er honum sé fær til þings að fara fullum dagleiðum með öðrum mönnum. Ef hestur kemur svo til handa honum sem mælt er, þá skal hann þeim manni fylgja, er kvaddi hann, til þings og til búðar, ef sá vill það er kvaddi, enda skal sá er kvaddi hafa þingfararkaup þau er hinn hlýtur er kvaddur var. En ef hann lætur honum eigi uppi matinn, þá er þeir koma til þings, þá skal stefna honum um að Lögbergi og láta varða þriggja marka útlegð og kveðja til fimm búa þess er sóttur er. Hann skal láta bera vætti það í dóm, ef þess er kostur, er hann nefndi að er hann kvaddi matarins. En á þingi skal hann vera þótt hinn haldi matinum fyrir honum, þar til er hann hefir málum lokið, þeim er hann var til kvaddur heiman.

Ef maður kveður mann vættis þess, er sá hyggur það er kveður að hinn væri eigi í er kvaddur er, og vill hann það gera til ógagns hinum, og varðar þar ekki heimaseta, en hinum fjörbaugsgarð er kvatt hefir. Sök þeirri skal stefna heiman og kveðja til níu heimilisbúa á þingi þess er sóttur er.

Ef maður er þess vættis kvaddur er hann þykist eigi í hafa verið, og skal hann þó til þings fara. Hann skal ganga til dóms og vinna eið. Síðan skal hann nefna votta að því að hann berst úr vætti því, og kveða á hvert vætti það er. „Berumk eg úr að lögum. Berumk því úr að eg var eigi í nefndur.“ Ef maður segst úr því vætti er hann var í nefndur, þá er það ljúgvitni, og varðar honum slíkt allt sú meðferð sem hann hafi borið ljúgvætti. Þar er maður kveður mann vættis þess er hann veit að hann var eigi í nefndur, þá á sá kost er vættis er kvaddur að stefna sök þeirri að Lögbergi og sækja hið sama sumar. Enda á hann kost að sækja síðar ef hann vill.

'''30.''' UM ÞAÐ HVE HEIMAN SKAL KVATT HIÐ SÍÐASTA.

Maður skal kvatt hafa heiman votta sína eða búa hið síðasta fjórtán nóttum fyrir alþingi en sjö nóttum fyrir vorþing.

Ef vottur manns verður sjúkur eða sár, þá skal hann gera orð þeim manni er hann hefir kvatt þingfarar, að hann komi til fundar við hann þar sem hann kveður á, eða til heimilis hans ella ef hinn sjúki þykist hvergi fær. Hinn sjúki skal bjóða honum að rétta vætti það sem hann var í nefndur við þá menn aðra sem í það vætti voru nefndir með honum. [K: Skal hann bjóða að lögheimili sínu.] Sá maður skal fara, er vættis kvaddi, að finna þá menn aðra er í vætti voru með hinum sjúka, og kveðja þá að þeir fari að finna hinn sjúka mann og rétta vætti við hann. En ef vottar vilja eigi fara að rétta vætti við hinn sjúka mann, og varðar þeim það þriggja marka útlegð. En hinn sjúki skal rétta vætti það fyrir þeim svo sem þeir verða á sáttir, og skal hann eið vinna að hann man vætti rétta sem hann hyggur réttast og sannast og helst að lögum. Þá er hinn sjúki maður hefir unnið eið, þá skal hann á kveða hvert vætti hann mundi bera, og svo skal hann mæla þeim málum öllum sem að dómi.

Ef hinir koma eigi til fundar við hinn sjúka mann, er í vætti voru nefndir með honum, þá skal hann rétta vætti fyrir þeim er kvaddi hann og fyrir þeim mönnum er við vætti hans taka. Þar skulu tveir menn taka við vætti hans, enda er rétt að þrír menn taki við vætti tveggja manna ef tveir eru sjúkir. Þeir menn er við vætti taka skulu styðja með frumvottum á þingi að dómi og kveða á hvert vætti hinn sjúki bar. En þeir skulu þá vætti fram telja og bera að öllu ef engir eru frumvottar á þingi, enda verður það þá jafnrétt er þeir bera sem hinir bæri, er frumvottar voru.

Ef sá maður er kvaddur vættis er hann vill fara af landi, og er hann kominn til skips með vöru sína á fljótandi furu. En þá er hann kominn á fljótandi furu er hann hefir föt sín á skipi og skipverjar hafa meira hlut á skip borið vöru sinnar. Hann skal þá fara með málum sínum og leysa vætti það af hendi svo sem tínt var áður ef maður væri sjúkur, að öllu öðru en hann skal fara til fundar við þann mann er hann hefir kvaddan.

Ef vanheill maður lætur í vætti nefnast, og skal það eigi standa fyrir þingför hans, nema hann hafi þá meiri sótt er hann skal heiman ríða en þá er hann var í vættið nefndur.

'''31.''' UM HVERJAR KONUR MAÐUR Á VÍGT.

Svo er mælt í lögum að sex eru konur þær er maður á vígt um. Ein er kona manns, önnur móðir, þriðja dóttir, fjórða systir, fimmta er fóstra sú er maður hefir fædda lögfóstri, sétta er fóstra sú er hann hefir fæddan lögfóstri.

Ef maður kemur þar að er annar maður brýtur konu til svefnis, þá er hann á vígt um, og hafi hinn fellda hana og látið á fallast, eða hittir hann hinn í sama sæng henni svo að þau hvíli bæði samt, og er hinn af því þar kominn að hann vildi misræðu ráða við hana, og á hann þar vígt um í hvorumtveggja stað og á þeim vettvangi en eigi lengur en svo. Hinum varðar það skóggang hvorttveggja þótt eigi hafi tekist misræðan [K: og á sá maður þar vígt um í hvorumtveggja stað þótt misræðan hafi eigi tekist].

Þar er maður vegur um þá konu eða vinnur á manni, er eigi hefir tekist misræða við, og var þó til stýrt, þá eiga einir vettvangsbúar að skilja hvorttveggja, um víg eða um þau áverk sem eru, og svo um það ef hann vill til óhelgi hinum vegna láta færa eða þeim er á var unnið.

Þar er legorðssök hefir tekist, þá á maður vígt um til hins næsta alþingis. Hinn fellur óheilagur fyrir honum og fyrir þeim mönnum öllum er honum fylgja til áverka við hinn og veita honum lið. En þá skulu þar þeir búar skilja um víg eða áverk, er næstir eru þeim vettvangi er það gerðist. En þeir búar skulu skilja um legorð er næstir eru þeim stað er það gerist, nema allt gerist á einum vettvangi. Þá skulu hinir sömu búar skilja hvorttveggja, helgi manns og svo óhelgi.

Hvar þess er maður vegur mann um þá konu er hann á vígt um, eða vinnur á manni, og er annar aðili legorðssakar, sá er eigi vill sækja sök þá. Þá er rétt að sá búi til sökina er vígið hefir vegið, eða áverk veitt manni um konu sakir, og sæki það mál eða seli svo sem hann sé réttur aðili, og slíkt þó að eigi hafi tekist legorð. Þeir menn er verja skulu mál fyrir þá menn er að vígi hafa verið með veganda eða fyrir hann sjálfan — og svo þó að minni áverk hafi verið — fyrir konu sakir, þá skulu þeir kveðja til bjargkviða allra fimm vettvangsbúa, þá er næstir búa vettvangi, í þann sóknarkvið er á ber víg eða áverk, um það sem þeir vilja honum til óhelgi fært hafa, og svo um það allt sem þeir vilja til varna hafa um þau mál.

Þar er maður hefir vegið um þá konu er hann á vígt um, þá skal hann stefna hinum dauða manni þar er lögheimili hans var síðast og mæla svo: „Nefni eg í það vætti, að eg stefni N. N-syni um það,“ og kveða á hvað hann færir til óhelgi hinum, „og tel eg hann hafa óhelgan fallið, tel eg hann eigi eiga kirkjulægt,“ ef hann vill svo að kveða. Þá skal biskup því ráða. „Tel eg sekt fé hans allt,“ og skal hann fara þeirri stefnu sem öðrum og kveða á til hvers þings hann stefnir og stefna lögstefnu. Svo skal það mál að öllu til búa sem þá að hann lifði, nema hann sækir til óhelgi en til sektar ef hann lifir.

'''32.''' UM ÞAÐ EF YNGRI MAÐUR VEGUR MANN EN TÓLF VETRA.

Þar er yngri maður vegur mann en sextán vetra [K: en tólf vetra] gamall, og skal hann eigi verða um það víg sekur þó að hinn væri saklaus. Frændur hins unga manns skulu gjalda hinn vegna niðgjöldum, og bæta það víg. Þar skal rekja til baugatal.

Ef yngri maður vinnur á manni en tólf vetra gamall, þá á maður að færa hann úr höfði sér svo sem þá mundi ef hann væri fóstri eða faðir, og skal eigi gera örkumbl að hinum unga manni. En ef hinn vaxni maður gerir örkumbl að hinum unga manni, og verður hinn ungi maður eigi að heldur óheilagur þó að hann hefði áður unnið á hinum vaxna manni saklausum.

'''33.''' UM ÓRAVERK.

Ef ær maður vegur mann, og skal það því að einu óraverk berast eða dæmast, ef hann hefir áður unnið á sjálfum sér þau áverk er hætt væri við bana eða örkumblum, eða vinna vildi, og verður þó því að einu óraverk ef búar bera svo. En ef óraverk berst, þá er sá maður þó æll [K: óæll] til dóms, enda verður hann jafnsekur um víg sem óær maður að öllu annars, en þar eigu menn að sættast á fyrir lof fram.

'''34.''' UM VOÐAVERK.

Engi skulu vera voðaverk. En eigi sekst sá maður er á vopni heldur kyrru þótt annar maður hrapi á vopn hans og skeinist á, hvar þess er þó ber kviður það að hann vildi eigi að hinn skeindist á, og engi annar maður. Nú ber það kviður að hann heldur af því kyrru vopninu, og brá eigi undan, að hann vildi að hinn skeindist á, og varðar honum það skóggang.

Hvargi sem maður hefir komið vopni sínu og skeinist annar maður á, enda hafi hann eigi sjálfur á haldið, og ábyrgist hann eigi ef það ber kviður að hann hygðist þar hafa látið vopn sitt er hann vænti engum manni skaða af, og hann vildi engum manni að skaða láta verða. Ef maður festir vopn sitt upp þar er það fellur sjálft ofan, og sé eigi komið við það, þá ábyrgist sá er upp festi ef menn fá skaða af. En um þau mál öll skal maður taka bjargkviðu alla úr þeim sóknarkvið er hann er við sóttur og taka fimm búa úr kviðnum, þá er næstir búa vettvanginum.

[K: Hvar þess er maður gengur til fangs að vilja sínum eða leiks, og sé hann eigi lengur að en hann vill, þá skal hann sjálfur sig ábyrgjast ef hinn vill honum eigi mein gera, nema hann fái örkumbl eða bana, og mest þá sem engi leikur sé.]

'''35.''' UM AÐILDIR VÍGSAKA.

Sonur manns er fyrst vígsakaraðili eftir föður sinn, sextán vetra gamall eða eldri, frjálsborinn og arfgengur og heimilisfastur, svo hygginn að hann kunni fyrir erfð að ráða og fyrir orði og eiði hyggja. En faðir á næst sök um víg ef sonur er eigi til eða yngri en sextán vetra. Þar næst bróðir samfeðri, þá bróðir sammæðri, en þá er sonur laungetinn þar næst vígsakaraðili, og verður hann hinn fimmti maður.

Ef bræður bregðast um vígsök, og er rétt að þeir búi allir mál til, og þarf engi af öðrum að taka þá sök, enda eiga þeir jöfnum höndum allt það sem þeir taka á. En ef sumir vilja sækja en sumir sættast á, og skulu þeir ráða er sækja vilja til fullra laga. En ef þeir búa allir mál til, þá skal hins elsta mál dæma.

Nú vill hinn eldri bróðir selja sök, og fær hann öðrum manni mál til meðfarar, en hinn yngri sækir sjálfur, og skal hins yngra mál þá dæma. Ef maður hefir handselda sök af jafnnánum manni tekna sem sá er annar er sjálfur sækir, enda vili sá sættast á, þá skal sá ráða er sækja vill. Svo er þar mælt þó að sumir aðiljar hafi sæst á eða vili sættast, eða þeir er með sakar fara, en sumir vili eigi, þá skulu þeir jafnan ráða er sækja vilja til fullra laga.

Ef þeir menn eru eigi til vígsakar sem nú eru taldir, þá á vígsök hinn nánasti karlmaður, samlendur og arfgengur, frjálsborinn og fulltíði, heimilisfastur og hygginn svo sem áður var tínt. En ef fleiri eru jafnnánir, og skal þá vígsök og svo bætur hverfa í knérunna allt jafnt sem erfð, þó að einn maður sé úr öðrum knérunni en fleiri úr öðrum.

Alls hvergi hverfur vígsök undir konu. Þess er kostur að þeir búi allir sök til er jafnnánir eru. Nú vilja allir sækja til fullra laga. Þá skulu þeir hluta um hvers mál dæma skal, nema þeir verði allir á annað sáttir. Hvergi ræður aldur með jafnnánum mönnum öðrum en bræðrum.

Rétt er að sonur sæki vígsök tólf vetra gamall og yngri en sextán vetra, ef aðilja þykir sveinn sá svo röskur að viti að hann vill það lofað hafa, og þarf hinn ungi maður af engum að taka þá sök, enda skal engi af honum taka nema sveinn fái þá vanheilsu er hann ætti að selja handselda sök.

Ef kona verður vegin, sú er gift er, og á hann börn með henni til arfs alin, þá verður búandi konunnar aðili að þeirri vígsök. Ef kona sú átti sonu fulltíða, þá verða þeir aðilja að vígsök þeirri jafnt sem bóndi konunnar, enda eiga þeir hálfar bætur að taka allar, hvorir við aðra. En ef eigi eru synir til, og lifir faðir konunnar eða bróðir samfeðri, og verður annar þeirra senn aðili þeirrar vígsakar að helmingi við bónda konunnar, og svo eigu þeir bætur, og þó búandi fyrri. Nú eru þessir menn eigi til, þá á bóndi konunnar sök. En ef nokkur lifir svo skyldur konunni að til arfs er taliður í lögum, þá á sá bætur hálfar við bónda konunnar. Nú er sá engi til, þá á hann einn bætur.

[K: Ef útlendur maður norrænn eða úr Noregskonungs veldi, hér kvongaður á landi, verður veginn, þá eigu þeir menn vígsök eftir hann er ætti eftir konuna ef hún væri vegin.]

Ef kona sú er vegin er með barni er kviku, og eru þar tvær vígsakir. Skal svo fara um víg barns sem um aðrar vígsakir. Eigi á maður að vega að konu þeirri er hann veit að barn hefir kviknað í kviði, þó að hún hafi áður til óhelgi sér gert, og svo þótt hún sé sek, og er hún þó eigi óheilög.

[K: Bætur allar um vígsakar eigu arftökumenn, hvort sem þeir eru karlar eða konur, hvergi er sök sækir eða hvergi sem aðili er, og er sá réttur seljandi er réttur er sækjandi.]

[K: Ef annar maður sækir réttafarssök en aðili, af því að hann þykist aðili vera, en aðili gefur því engi gaum að, að hann hyggur annan aðilja vera en sig, og skal þá aðili eignast þrjá hluti sáttar, en hinn fjórðung er sótti. Nú þarf hann að leggja fé til sóknar eða til liðs, og skal þar af sátt til taka, en þeir skipta öðru með sér. Nú veit sá er sækir að hann er eigi aðili, þá á hinn heimting til allrar sáttar, slíkrar sem ger var.]

'''36.''' UM LÖGSKULDARMENN.

Hvar þess er lögskuldarmaður er arftökumaður hins vegna, og skal hann eigi með sök fara. Hann á jafnmikið af bótum sem hann er skuldfastur. Ef lögskuldarmaður verður veginn, og eigu frændur hans sök þá. Þeir skulu bjóða þeim manni er fé hafði átt að hinum jafnmikið fé sem hinn vegni var skuldfastur. En ef þeir verða eigi á sáttir hve mikið fé hinn vegni átti honum að gjalda, og skulu heimilisbúar hans fimm telja tölur með þeim. Nú bjóða þeir eigi féið á hálfum mánaði hinum næsta. Þá á sá sök er fé átti að hinum vegna.

Ef leysingur verður veginn, þá á sonur hans sök þá, frjálsborinn og fulltíði, en ella frjálsgjafinn. Börn leysings eigu bætur að taka jafnan, ef þau eru til. Ef frjálsgjafi vegur leysingja sinn sonlausan, eða er sonur eigi fulltíði, þá á goði sá sök og bætur er hinn vegni var í þingi með. Nú er sá allur einn, þá eigu samþingisgoðar. Hvar þess er þá skill á, þá skulu þeir hluta. Ef barnlaus leysingur er veginn og sé andaður frjálsgjafinn, þá á sök og bætur erfingi frjálsgjafans. Nú er hann eigi karlmaður fulltíði, þá á goði sá sök er hinn vegni var í þingi með. En ef sá vegur, þá eigu samþingisguðar hans. En þeir skulu hluta ef þeir bregðast um. Ef sá leysingur verður veginn er hann situr búðsetu, og er hann hvergi þingfastur, og á goði sá sök er búandi sá er í þingi með er land það á er hinn átti búð á. En ef goði vegur, þá eigu samþingisguðar hans svo að öllu sem áður var tínt. En ef leysings leysingur verður veginn, og á hinn æðri þar sök og bætur. Ef hann vegur eða lifir hann eigi, þá hverfur sök og bætur undir frjálsgjafa þann er frelsi gaf hinum fyrra leysingja, eða undir hans erfingja ef leysingur leysings var barnlaus.

Nú ber undir þann bætur er eigi er karlmaður fulltíði, þá hverfur undir goða sök, sem áður var tínt. En þá verður svo ef eigi lifa börn hins æðra leysings, enda á slíkt leysingjan að taka bætur eftir leysingja sinn sem leysinginn. Ef fleiri menn gefa manni frelsi en einn, þá skal að slíkum hlut hver þeirra taka af vígsbótum eftir hann sem þeir gáfu honum frelsi til.

'''37.''' UM VÍG ÚTLENDRA MANNA.

Ef útlendir menn verða vegnir á landi hér, danskir eða sænskir eða norrænir, úr þeirra konunga veldi þriggja er vor tunga er, þar eigu frændur þeirra þær sakir ef þeir eru út hér. En af öllum tungum öðrum en af danskri tungu þá á engi maður hér vígsök að sækja af frændsemis sökum, nema faðir eða sonur eða bróðir, og því að einu þeir, ef þeir höfðu hér áður við kennst.

Ef útlenskur maður verður veginn á skipi er hann fer út hingað, sá er engi á frænda hér, þá á félagi hans sök og svo bætur, nema þeir hefði til þess félag gert að aðrir menn skyldi eigi taka fé eftir þá, og er þá sem þeir hafi ekki um mælt. Sá er félagi að lögum er hinn óauðgari leggur til félags allt sitt fé. Nú er eigi félagi til, eða vegur félagi að honum, þá á mötunautur hans sök og svo bætur, sá er oftast átti mat við hann. Nú eru mötunautar fleiri, þeir er jafnoft áttu mat við hann, og eigu þeir að hluta hver með sök skal fara. En að jafnaði skulu þeir eiga bætur allir. Ef mötunautur er eigi til, eða sá er að honum hefir vegið, þá á stýrimaður sök og svo bætur, sá er mest á í skipi. En jöfnum höndum eigu þeir, er jafnmikið eiga í skipi, bæturnar. En þeir eigu að hluta um sökina með sér.

Ef stýrimaður vegur þann mann er eigi á félaga innanborðs né mötunaut, þá eigu aðrir stýrimenn sök, ef þeir eru til, og svo bætur, og sá þeirra er mest á í skipi, ef í því deilir. Ef stýrimaður sá verður veginn er einn á skip og er einn í mötuneyti og á engan félaga, eða er sá einn stýrimaður er vegur að þeim manni er hvortki á þar félaga né mötunaut, þá á goði sá sök þá hvoratveggju, er búandi sá er í þingi með er land það á er þeir búa á, eða bera flestir föt sín af skipi, ef það varð áður þeir kæmi til lands.

'''38.'''

Ef útlendur maður verður veginn þá er hann fer frá skipi til vistar, og skal þá svo fara vígsök sem hann væri að skipi veginn. En ef sá maður verður veginn þá er hann kemur í vist með búanda, og á þá búandi bætur og sök. En ef þeir eiga fleiri bú saman, og á sá sök er mest á í búi. En allir eiga þeir jafnt bætur er jafnmikið eiga í búi, og skulu hluta sök. Ef búandinn er einn, og vegur sá að honum, þá á goði sá bætur og sök er bóndi sá er í þingi með. En ef sá er allur einn, þá eigu samþingisgoðar hans, og skulu þeir hluta sök með sér og eiga báðir bætur að jafnaði.

Ef sá maður var, er á vist með konu, enda sé þar þingheyjandi nokkur fyrir bú hennar heima með henni, þá á sá sök en hún bætur. En ef sá er eigi til, eða vegur sá að honum, þá á goði sá sök er hún er í þingi með, en hún bætur. En ef goði vegur, þá á hún bætur, en samþingisgoðar sök. En ef hún vegur að hinum, þá á sá goði sök og bætur er hún er í þingi með.

Svo skal og fara um sök þá, þó að hann verði á götu veginn er hann fer til skips, sem hann væri á vist veginn, þar til er hann kemur til skips alfari. En þá skal fara sem tínt var um hið fyrra sumarið.

Ef sá hinn útlendi maður situr búðsetu og er hvergi þingfastur, þá á goði sá sök og bætur, ef hinn er veginn, er bóndi sá er í þingi með er land það á sem hinn átti búð á. Ef sá hinn útlendi og hinn frændlausi býr hér á landi, og verður hann veginn, þá á goði sá sök og bætur er hinn var í þingi með. En ef goði vegur hann, þá eigu samþingisgoðar hans sök og bætur og skulu hluta sök með sér. Ef sá hinn útlendi maður á börn eftir, frjálsborin og skírgetin, þá hverfur sú sök, ef hann er veginn, í móðurátt barnanna, og eigu börnin bætur en sök karlmaður sá er nánastur er börnunum, fulltíði og frjálsborinn, heimilisfastur og svo hygginn að hann kunni fyrir sökum ráða. Svo skal fara jafnan um víg útlendra manna sem nú er tínt, nema hér sé maður veginn af danskri tungu eða sé hér frændur hans, þeir er eru þriðjabræðra og nánari, þá eiga þeir sök og bætur þótt þeir komi síðar, vaxtalausar.

Fé það allt sem aðrir menn taka hér en erfingjar, hvort sem er vígsakabætur eða arfur, þá skal láta virða sem ómagaeyri, og eignast þeir þá vöxtuna. En ef eigi er rétt að virðingu farið, þá verða að rakna leigurnar.

'''39.''' UM ÞAÐ EF MENN SÆTTAST Á VÍG FYRIR LOF FRAM.

Um víg þau öll sem hér er um tínt og um hin meiri sár, þá varðar fjörbaugsgarð ef menn sættast fyrir alþingislof fram. En ef menn sættast svo um víg, þá eigu hinir nánustu frændur hins vegna þá sök fyrstir. En ef þeir vilja eigi sótt hafa, þá á hver er vill. Það er stefnusök, og skal kveðja til níu búa á þingi þess er sóttur er.

Sá maður er sækir þessa sök skal stefna, hvort sem hann vill, báðum eða öðrum, þeim er á hafa sæst, enda á sá að taka upp frumsökina og sækja til laga. En ef menn vilja heima sættast á þessi mál, þá skal stefna heiman til sáttaleyfis og láta varða skóggang og kveðja til níu búa á þingi.

'''40.''' UM ÞÁ MENN ER EIGI EIGU ÞINGREITT.

Þeir menn eiga eigi þingreitt er sár eða ben eru rétt lýst á hönd. En ef þeir menn fara á helguð þing, og varðar það fjörbaugsgarð, enda verða ónýtar sakir þær allar og svo varnir, ef þeir eru aðiljar á því þingi. Svo og þær sakir allar og varnir er sá hefir til búnar, þó að handseldar sé á því þingi, ef hann fer þá með.

Ef þeir menn fara á alþingi, þá skal stefna sök þeirri að Lögbergi og kveðja til níu búa á þingi. En ef þeir fara á önnur þing helguð, þá skal stefna heiman þeirri sök og kveðja níu búa til á þingi, sem um alþingisreið þess er sóttur er, að bera um það hvort hann hafi komið eða eigi á helgað þing síðan er sár eða ben voru lýst á hönd honum. Fjörbaugsgarð varðar og þeim mönnum öllum er ríða með honum á þing helgað af því að þeir vilja hann efla til þingreiðar, og svo ef þeir eru á þingi honum til afla, og skal það svo sækja sem áður var tínt.

'''41.'''

Ef þeir menn fara á þing helguð er eigi eiga þingreitt, eða eru þeir á helguðu þingi, og verða þeir þar óhelgir fyrir öllum áverkum, og svo þeir allir er af því eru í þeirra flokki þar að þeim vildu lið veita.

Ef maður hittir þann mann á helguðu þingi er eigi á þingfært, þá er kostur að hann nefni votta að því að hann hafi hann hittan á helguðu þingi, og skal hann sækja þá við vottorð. Ef kviður ber á mann þingreið, og á hann að kveðja sér bjargkviðar fimm heimilisbúa sína að bera um það hvort hinn lýsti af því á hönd honum sár eða ben að sá vildi glepja þingreið hans, en eigi af því að hann hyggi hann að sökum sannan. Ef hann getur þann bjargkvið að honum hafi það til gengið, og verst hann þá þeirri sökinni.

'''42.''' UM BJARGIR VEGANDA.

Björg þeirra manna allra varðar fjörbaugsgarð ef rétt lýst er á hönd víg eða sár hin meiri eða hernað hafa drýgðan eða brennda menn inni, svo að hinir höfðu bana af eða örkumbl, eða hvatki sem þeir hafa þess gert að mönnum er þeir verða skyldir til að lögum að gjalda hinn aftur niðgjöldum. Það eru allt stefnusakir, og skal kveðja til tylftarkviðar goða þann er sá er í þingi með er sóttur er.

'''43.'''

Þar er maður lýsir hin minni sár á hönd manni, enda komi hann þar að sem hinn er inni staddur, þá skal hann nefna sér votta að því að hann hefir hann inni hittan að þess búanda, N., þann mann, N.N., er hann hefir sár lýst á hönd, og nefnir hann sér vætti það að lögum að njóta og neyta. Enda varðar þá fjörbaugsgarð búandanum, og svo þeim mönnum öllum er þar eru inni með honum og þar hafa verið um nóttina áður með hinum, og sé þar heimamenn. Það er og stefnusök, og skal kveðja til tylftarkviðar goða þann er sá er í þingi með er sóttur er að bera um það hvort hinn hefir þar verið um nóttina áður inni eða eigi, enda skal hann láta bera vætti það í dóm fram er hann nefndi að því er hann hitti hinn inni.

'''44.'''

Sú er veganda björg, svo að varðar þeim er spurt hafa, að lýst var víginu, ef maður er alinn eða hefir verið við hann samvistum þar sem þeir deila við hann svefn og mat, en bjargráð varða eigi við lög.

Ekki varðar og eldi þeirra manna við lög, er á óhelgum mönnum hafa unnið, og svo þó að þeir fari á þing helguð.

'''45.''' UM ÞAÐ AÐ SELJA VÍGSÖK.

Vígsök á maður að selja í hönd öðrum manni, ef hann vill, til sóknar fullrar eða sáttar, og skal þá sá fyrir ráða er við hefir tekið, svo sem hann sé réttur aðili að, og allar sakir á maður að selja öðrum manni, þær sem hann vill seldar hafa. En svo skal sök selja að þeir skulu takast í hendur, sá er sök tekur og hinn er sell, og nefna sér votta tvo eða fleiri að því að aðili selur sök þá hinum, og kveða á sök þá, að sækja og að sættast á, og svo allra gagna til að neyta sem hann sé réttur aðili að. Selur hann sök þá að lögum, en hinn tekur að lögum.

Frumsök á maður að taka af manni, en um allar þær sakir er af gerast síðan, þá er hann sækjandi þeirra allra og seljandi öðrum manni, og þarf hann þá eigi að taka þær. Frumsök á maður eigi að selja, sá er handselda sök hefir, nema hann seli aðilja þeim er honum seldi. Aðili á þeim að selja sem hann vill og nýta það af því öllu er hinn hafði til búið, sem aðili vill. Hvergi á maður svo fyrir sökum að sjá að þær komi undir þriðja mann, nema sá maður verði sjúkur eða sár er handselda sök hefir, í þingreið eða á þingi, þá á hann að selja handselda sök, en hvergi annars staðar.

Ef maður tekur sök af manni, og verða þau mein á að sök verður eigi sótt fyrir nauðsynjum, þá á aðili sjálfur að taka til sakar sinnar og sækja hið næsta sumar eftir. Ef maður tekur sök af manni, og vill hann eigi sækja og vill svo ónýta fyrir hinum, og varðar honum fjörbaugsgarð við aðilja, og skal kveðja til níu búa á þingi, enda á hann sjálfur þá sök sína að sækja, ef kviður ber hann sannan að því.

'''46.''' UM ÞAÐ Í HVERN DÓM SAKIR SKULU KOMA.

Sakir þessar allar sem hér eru taldar um víg og áverk með mönnum skulu koma í þann fjórðungsdóm sem áverk hafa í fjórðungi verið. En ef menn berjast að fjórðungamóti, þá skulu sakir koma í þann fjórðungsdóm sem búar eru fleiri kvaddir úr fjórðungi.

'''47.''' UM LÝSINGAR Á VORÞINGUM EÐA LEIÐUM.

Á vorþingum helguðum eða á leiðum helguðum skulu menn lýsa áverk og sár í þingbrekku, eða í þeim stað er menn eru vanir að hafa uppsögu, ef þar eru eftir tuttugu þingheyjendur eða fleiri. Á engi sár eigu menn að sættast fyrir lof fram, þau er þar verða.

Ef menn hlaupa þar í búðir inn, þeir er á mönnum hafa unnið, þá varðar fjörbaugsgarð þeim mönnum öllum er fyrir standa fyrir hinum, ef eigi er á vettvangi, en skóggang varðar ef á vettvangi er. Ef þeir menn standa fyrir þeim þar er búð eigu, og verður óheilög búð þeirra manna þá við broti, ef þeir eru beiddir með votta frágöngu frá búð. Þá skal búa kveðja er næstir búa vettvangi, þeirra manna er eigi sé þar áverk kennd.

'''48.''' UM ÞAÐ EF MENN VINNAST Á Í ÞINGFÖR.

Þar er menn hlaupast til eða verða vegnir í þingför, og er rétt þar að lýsa fyrir búum níu, ef þeir eru þar svo til eða fleiri, þeir er hann hyggur að eigi myni þar að áverkum sannir á þeim vettvangi, og þeim sé eigi þar áverk kennd. Enda er rétt að lýsa fyrir vettvangsbúum fimm, þeim er réttir sé í níu búa kvið að leiðarlengd.

Sá er hinn þriði kostur á þingi helguðu að lýsa að Lögbergi, ef það er svo nær alþingi að hann fær þar lýst fyrir þriðju sól. Þeirri sök skal stefna að heimili þess er sóttur er, eða þar ella er hann heyrir á sjálfur, ef hann vill á því þingi sækja, og kveðja til níu vettvangsbúa á þingi.

''Nýmæli:'' Enda er þar rétt að maður stefni fyrr en hann lýsi frumhlaup eða áverk á hendur manni.

Ef lýst eru áverk á hendur manni að Lögbergi, þau er í þingför hafa gerst, og sé maður á þing kominn þá, sá er á hönd er lýst, og á hann eigi þá lengur þingvært. Hann skal fara af þingi samdægris er lýst er á hönd honum. Nú fer hann eigi svo í brott, og varðar honum það fjörbaugsgarð. Sök þeirri skal stefna að Lögbergi og kveðja til níu heimilisbúa á þingi þess er sóttur er. Þess er og kostur að lýsa þar sök þá að Lögbergi og sækja hið sama sumar og kveðja vettvangsbúa níu til, ef ráðrúm er að því áður dómur fari út til saka.

'''49.''' UM ALÞINGISÁVERKA.

Ef menn vinnast á á alþingi, þá skal kveðja til búðakviðar í þær búðir þrjár sem næstar eru því er áverk gerðust, þeirra búða er þó sé þrír menn réttir í hverri að tengdum, og skal eigi kveðja í sútarabúðir né sverðskriðabúðir né trúða né göngumanna og í engar þær búðir er færri menn sé í en fimm.

Þá menn skal fyrst kveðja er búðir eigu, ef þeir eru réttir að tengdum, og þá fyrst þeirra er mest eiga í búð, ef eigi þarf fleiri en þá að kveðja. Þá skal kveðja aðra búendur úr búð ef þess þarf, og sé þeir réttir. Nú eru þeir eigi réttir eða þurfi fleiri, þá skal kveðja griðmenn ef eigi vinnur þörf ella.

'''50.''' UM ÞAÐ HVE LÝSA SKAL ALÞINGISÁVERKA.

Um áverk öll og um frumhlaup, og um þann lagalöst allan er menn gera á þeim vettvangi er menn fá sár á alþingi, og skal þær sakir allar lýsa að Lögbergi, enda skal búðakviður um skilja. Þar er menn verða kvaddir búðakviðar á alþingi, og hafa þeir eigi af hendi leyst kviðuna, þá eru þeir skyldir að fara til þings hið næsta sumar eftir, jafnt sem þeir búar er heiman eru kvaddir þingreiðar. Ef maður deyr úr sárum þeim er hann fékk á alþingi, þá er rétt að lýsa fyrir búum fimm víg það, þeim er næstir eru þar sem hinn andast.

'''51.''' UM ÞAÐ HVERIR SKÓGARMENN ERU GILDIR ÞREM MÖRKUM.

Ef maður verður sekur um víg það er hann vegur á alþingi, þá er sá skógarmaður gildur þrem mörkum lögaura. Sá maður skal annar svo gildur er menn brennir inni til bana og verður sekur um það. Þriði er þræll eða lögskuldarmaður sá er vegur að drottni sínum eða drottningu eða að börnum þeirra eða að fóstrum. Fjórði er morðvargur sá er menn hefir myrða. En aðrir skógarmenn allir, þá eru gildir átta aurum.

'''52.''' UM ÞAÐ AÐ KJÓSA MANN TIL VEGANDA.

Þar er menn verða um víg sekir, þá skal sækjandi kjósa mann til veganda að dómi eða að sættamáli fyrir sáttarmönnum, þann er hann vill, þeirra manna er að vígi voru, og skal hann í þess átt telja til sakbóta, enda á hann þar ruðningar við þann mann. En ef sækjandi ger eigi kjósa mann til veganda, og telur hann eigi þar þá til sakbóta né til ruðninga.

'''53.''' UM MORÐ.

Ef maður myrðir mann, og varðar það skóggang. En þá er morð ef maður leynir meira hlut manna í hrepp eða hylur hræ til launar eða gengur eigi í gegn, enda hefir sá er myrður er ekki til saka gert svo að hann félli fyrir því óheilagur, og svo þótt hann væri sekur.

Stefna skal manni um morð og kveðja tylftarkviðar goða þann er sá er í þingi með er sóttur er. Rétt er og að kveðja heiman níu heimilisbúa þess er sóttur er og lýsa sök á þingi því er hann hefir búa til kvadda. Hinn er kostur hinn þriði, að hræjum fundnum, að kveðja níu búa heiman þaðan frá er hræ fundust en lýsa sök á þingi.

Það er og um sár eða ben eða drep þau er þar fylgja morðinu, þá er þar kostur að kveðja vettvangsbúa níu heiman og lýsa sök á þingi og stefna heiman og sækja sem aðrar vígsakir.

'''54.'''

Ef sjáendur eða segjendur ganga annan veg aðeins frá vígi, það eru karlar en eigi konur, þá skal vegandi lýsa vígi á hönd sér og kveða á fyrir nokkurum mönnum lögföstum, og þó er rétt að hann segi einum lögföstum karlmanni hvar fundur þeirra varð, og nefna hann, og er þó rétt að hann skýri það eigi meir en hann segist bani hins, ef hann gekk af dauðum manni. Hann skal lýst hafa samdægris ef hann má. En ef hann má eigi svo geta lýst þar er honum sé óhætt, þá skal hann lýsa sem hann má fyrst.

'''55.'''

Ef þar er aðili máls við sem maður er veginn, þá skal hann færa lík það til kirkju. Nú er hann eigi þar, þá skulu lagsmenn hins vegna. Nú mega þeir eigi, eða er sá einn hjá þar er að honum vó. Þá skal hann hylja hræ grjóti eða torfi eða klæðum eða snæ, ef eigi er annað til. En ef eigi er hulið fyrir dýrum eða fuglum, þá skal kveðja níu vettvangsbúa heiman, og varðar það fjörbaugsgarð.

'''56.'''

Skóggangur varðar manni ef hann vegur karlmann eða konu, hvort sem menn eru yngri eða eldri, þeir sem vegnir eru. Nú átti kona sú sér búanda, er vegin verður, þá á ver hennar tvítylftarbaug úr gjaldinu þó að hann eigi engi börn með henni.

Jafnsek verður kona sem karlmaður ef hún vegur karlmann eða konu, eða vinnur á, og svo er um öll lagaafbrigði mælt.

'''57.'''

Ef sár eru lýst á hönd manni og gerist það að benjum þá skal ben lýsa á hendur hinum sömum mönnum sem sár voru á hendur lýst, enda er þá og rétt að lýsa öðrum mönnum á hendur, og þó þeim einum er á vettvangi hafa verið.

Ef aðili er utan fjórðungs við víg, þá er það er vegið, þá skal hann hefja upp för sína á hinum næsta mánaði er hann fregn, og hafa lýst fyrir þriðju sól þaðan frá er hann kom til vettvangs, og skal hann fylgja láta frumhlauplýsingu, ef það hefir þar verið.

'''58.''' UM ÞINGFERÐIR ÞEIRRA MANNA ER BEN EÐA SÁR ERU RÉTT LÝST Á HENDUR.

Ef þeir menn fara á þing helguð er sár eða ben eru rétt lýst á hönd, og varðar þeim það fjörbaugsgarð, enda verða mál þeirra ónýt öll, þau er þeir fara þá með eða eru aðiljar að.

Nú fara þeir sumir til þings en sumir eru heima og er þó víg eða sár lýst á hendur hvorumtveggjum, þá sekjast þeir hvorirtveggju ef frumhlaup ber á hendur þeim er heima sitja. Ef sá maður er þar á þing kominn er sér fær þann bjargkvið að þeir vissi hann ósannan að áverkum, og væri fyrir þær sakir lýst á hendur honum að þeir vildu glepja þingferð hans en eigi af því að þeir hygði hann að sökum sannan, og verst hann þá þeirri sök um þingreiðina, þó að hinn hafi þar votta þá er að voru nefndir þá er hann lýsti sár eða ben.

'''59.''' UM SÁR.

Það eru sár er þar blæðir sem á kom, en drep ef annars staðar blæðir. Lýsa skal jafnan hvort sem eru hin meiri sár eða hin minni. Það varðar fjörbaugsgarð ef maður fylgir þeim manni að sínu ráði er hin meiri sár eða ben eru á hönd lýst.

Þau eru hin meiri sár ef maður er heilundi eða holundi eða mergundi. En þá er maður heilundi er kera kennir inn til heilabasta. Þá er maður holundi er kera kennir inn til himnunnar eða í hol. En þá er mergundi er kera kennir inn til mergjar.

Það er og jafnt hvort sem maður ger eigi lýsa eða lýsir hann rangt. En ef maður hefnir sín á öðrum vettvangi en til hans var hlaupið á, og bregðast þeir frumhlaupum við, þá skal kveðja hvoratveggju vettvangsbúa heiman. En það er vettvangur er örskotslengd er á alla vega þaðan frá er þeir fundust fyrst og hljópust til, og svo er þó að þeir vinnist á í húsum inni.

''Nýmæli:'' Örskotshelgur er nú tvö hundruð lögfaðma tólfræð á sléttum velli.

'''60.''' UM ÁVERKA Á ÞINGUM EÐA LEIÐUM.

Situr maður rétti sínum ef hann er vísvitandi að verði eða að virði við þann er drap hann, eða gerir hann ranglýst.

Ef maður drepur mann eða særir á þingum eða á leiðum helguðum, og varðar það skóggang, enda eykst þar réttur manns hálfu. Nú vill maður hefna sín, en hinn er á honum hefir unnið er hlaupinn í búð inn, og standa menn þar fyrir honum. Þá skulu þeir er eftir sækja beiða þess að þeir megi ganga inn í búðina. Nú vilja hinir það eigi og standa fyrir, og varðar það fjörbaugsgarð ef eigi er á vettvangi en skóggang ella, enda er búðin óheilög nema þeir vildi svo skilja þá að sá hafði hlaupið er þá er vanhluti. Þá skal búa kveðja er þar búa næstir þinginu ef eigi eru þeim áverk kennd.

Nú drepast menn eða særast eða vegast á alþingi, og eykst þá hálfu réttur þeirra manna er á er unnið, enda varðar eigi að menn standi þar fyrir mönnum. Nú verður maður veginn á alþingi, eða ómáli eða óviti af áverkum. Þá er sá karlmaður fulltíði sakar þeirrar aðili er skyldastur er þar á þingi, ef sá er þar á þingi, næstabræðri eða nánari, en því að einu firnari ef hann er réttur aðili, og er engi heima skyldari fulltíðra manna. En ef engi er þeirra á þingi, eða vilja þeir eigi sækja, þá skal goði sá með sök fara er sóknaraðili er í þingi með, hvort sem maður er veginn eða ómáli.

Nú verða áverk á alþingi að þinglausnum, þá er menn bregða tjöldum sínum, og er þá eigi skylt að færa dóm út nema vili. Enda er rétt að beiða dóms út meðan eigi er upp sagt misseristal. En ef að öðru þingi er sótt, þá skal búa kveðja þá er næstir búa þingvelli, þeirra manna er réttir sé að hrörum.

'''61.''' UM ÞAÐ EF MAÐUR SÆRIR SIG SJÁLFUR.

Það er mælt að þar er maður verður sár að hann skal nefna votta að sárum sínum og sýna þeim hverjum sárum hann er sár. Vettvangsbúar skulu skilja hverjum sárum hann var sár ef eigi eru vottar að nefndir.

Ef maður særir sig sjálfur fyrir öndkost, eða lætur hann annan mann særa sig, og varðar það fjörbaugsgarð, enda er hann eigi þá æll til dóms, heldur en áður, eða hans lagsmenn, þó að hann vildi til þess breyta. Ekki varðar það við lög þó að maður láti ljósta sig ef hann vill.

'''62.''' UM VÍGSBÆTUR.

Ef maður verður veginn, og eru þeir karlar erfingjar hans er eigi eru fulltíða eða konur, þá eru þangað ruðningar allar við þá, enda eiga þeir fé það allt sem á tekst. Móðir á þriðjung úr vígsbótum eftir börn sín skírborin, við föður og bræður samfeðra hins vegna.

''Nýmæli:'' Þar er kona á að taka vígsbætur eða sá maður er eigi á að sækja sakir sínar, þá á aðili vígsakar þriðjung vígsbóta.

'''63.''' UM ÞAÐ EF MAÐUR LÝSTUR HROSS UNDIR MANNI.

Ef maður lýstur hross undir manni, og varðar það fjörbaugsgarð ef kviður ber það að hann vildi manninn drepa, þó að hann haldist á baki. Ef hross þau færa mann af baki er annar maður fer með, eða fellur hann fyrir þeim þó að hann gangi eða standi áður, þá varðar fjörbaugsgarð þeim er með hross fer, en skóggang ef honum blæðir eða lemst hann, og skal kveðja til níu búa á þingi þess er sóttur er um þær sakir allar. En ef maður fær bana af hrossum, þá skal heiman kveðja búa.

'''64.''' UM VOPNAÁBYRGÐ.

Sá maður ábyrgist vopn er upp festir. Nú færa aðrir menn síðan vopnið, og ábyrgjast þeir þá er færa, nema menn hrati á eða hrindist á, þá ábyrgjast þeir er hrinda.

'''65.''' UM ÁVERKA Á ÞINGUM.

Ef maður særir mann á skapþingi helguðu, og skal eigi sættast á þótt hin minni sár sé, en þó eigu þeir þingreitt hvorirtveggju á því þingi. Allar sakir þær sem í þingmarki gerast skal lýsa í þingbrekku, og mest að öllu það er í þingmarki er aflaga gert sem það væri á þingvellinum sjálfum.

'''66.''' UM SAKATILBÚNING.

Sakar þær allar sem verða með mönnum er rétt að sækja á alþingi. Enda er rétt að sækja á héraðsþingum, hvort sem það er á fjórðungaþingum, þá er þau eru höfð og fjórðungsmenn allir eiga þar saman sóknir. Enda er rétt á vorþingum þeim öllum er aðiljar eru allir samþinga, og svo þeir menn allir er fyrir sökum eru hafðir. Áverkamál þau öll er einir vettvangsbúar eiga um að skilja eru því að einu rétt til vorþings að búa ef þeir menn eru allir á því þingi þingfastir er fyrir sökum eiga að ráða og aðiljar eru, eða leggja leyfi sitt til ella að mál sé til þess þings búin, þótt þeir sé eigi þar allir þingfastir, enda sé þeir menn allir þar þingfastir í því þingi er fyrir sökum eru hafðir, eða hvergi ellegar.

Nú vilja þó sumir búa mál þau til vorþings en sumir til alþingis. Þá skulu þeir er til alþingis vilja búa láta koma lýrit fyrir á vorþinginu. Nú eru aðiljar tveir að einni sök, og vill annar til vorþings búa en annar til alþingis. Þá skal sá hinn er til alþingis vill búa láta koma lýrit fyrir sökina á vorþinginu. En ef annar vill sækja sökina á vorþingi, en annar vill sættast á, þá skal sá ráða er á vorþinginu vill sækja, ef þangað er rétt til að búa.

Sínum lýriti sjálfs skal maður verja þessi mál öll. En ef sökin er búin á hönd honum í það vorþing er hann er eigi þingfastur í, og skal hann goðalýrit láta koma fyrir sök þá á vorþinginu.

'''67.''' UM ERLENDISVÍG OG RÁN.

Það er mælt ef vor landi er veginn erlendis, þá er aðilja rétt að lýsa víg það að Lögbergi hið næsta sumar er hann fregn, og verður þá vegandinn þegar óæll er hann kemur út hingað. En svo fremmi varðar skipamönnum er þeir fregna lýsingina. Ef vor landi verður sár eða drepinn austur, enda komi hann eigi út á þrimur sumrum, en sá komi út er á honum vann, þá er rétt að sá maður sæki sök þá er hann væri vígsakaraðili eftir hinn.

Ef maður vill sækja um erlendisvíg eða áverk, þá skal hann spyrja að Lögbergi ef nokkurir menn vilja aðrir sækja um það mál. En síðan skal hann þess spyrja ef fleiri menn vili sækja um þau mál nokkur, er í þess konungs veldi hafa gerst. Nú vilja eigi fleiri menn sækja, þá skal hann í þann dóm sækja sem hann sjálfur er í, ef hann sækir fleiri mál, þau er í þess konungs veldi hafa gerst. Nú sækir hann um eitt mál. Þá skal í þann dóm sækja er sá er í er sóttur er. Ef hann sækir fleiri mál en eitt, og eru þeir allir í einum fjórðungi er sóttir eru, þá skal í þann dóm sækja sem þeir eru í er sóttir eru. Nú vilja þeir fleiri sækja, þá skal hluta í hvern dóm þeir skulu allar sakarnar sækja, þeirra er þeir eru úr fjórðungi er sóttir eru.

''Nýmæli:'' Ef maður verður ræntur erlendis, og varðar það skóggang. Skal svo að sókn fara sem um erlendisvíg, fyrir það fram að hinn var ræntur en eigi veginn.

'''68.''' UM RÓG VIÐ HÖFÐINGJA.

Ef maður rægir mann við konung eða jarl eða nokkurn ríkismann erlendis, svo að hann verður landflótti eða lætur hann fé sitt, og varðar það fjörbaugsgarð. Skal sækja við tylftarkvið.

Nú verða varnir þær til þessa mála er metast eigu, er erlendis hafa gerst, og skal fangakvið þar til hafa í öllum stöðum. En ef þær varnir verða til, er hér hafa gerst, og skal þá hafa heimilisbúa fimm til, þess er sóttur er. En ef þær varnir verða til er í hafi hafa gerst, þá er menn fara út hingað, og skal þá hafa til varnar fimm búa, þá er næstir eru höfn þeirri er flestir menn bera föt sín af skipi eða á skip, ef þá verður er þeir fara héðan.

'''69.''' UM HRÆ.

Ef maður hylur eigi hræ manns þá er hann gengur frá dauðum manni, og varðar það fjörbaugsgarð, og skal sú sök fylgja vígsökinni að tilbúnaði og kveðja búa heiman.

Nú gengur maður frá dauðum manni, þeim er honum hefir fylgt áður, hvort sem hinn verður dauður af sótt eða af kulda eða af vopnum annarra manna, eða hvatki sem honum verður til bana, þess er hinn þurfti að hylja hræ hans, og varðar það fjörbaugsgarð, og er það stefnusök, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er.

'''70.''' UM LÝSINGAR.

Sakar þessar allar sem hér eru taldar, þær skal lýsa á þingi en kveðja búa níu heiman. Svo skal víg lýsa að maður skal nefna sér votta tvo eða fleiri „í það vætti,“ skal hann segja, „að eg lýsi sök á hönd N. N-syni, þá að hann hafi hlaupið lögmætu frumhlaupi til N. N-sonar og veitt honum í því frumhlaupi þau sár er að ben gerðust á þeim vettvangi er N. fékk bana. Tel eg N. eiga að verða um sök þá sekjan skógarmann, óælan, óferjanda, óráðandi öll bjargráð. Tel eg sekt fé hans allt. Tel eg mér rétt úr fé hans, eða þeim manni er aðili er sakarinnar, átta lögaura hins fimmta tigar. Síðan tel eg mér hálft það er eftir er, en hálft öllum fjórðungsmönnum þeim er sektarfé eigu að taka að lögum. Eg lýsi sök þessa til fjórðungsdóms þess er sökin á í að koma að lögum. Lýsi eg nú til sóknar í sumar, en til sektar fullrar á hönd N. N-syni. Lýsi eg löglýsing. Lýsi eg í heyranda hljóði að Lögbergi, og handselda sök,“ ef svo er.

Rétt er að lýsa þær sakir allar er heimankvöð kemur til, enda sé heiman kvaddir búar. Enda er rétt að stefna hvar þess er rétt er að lýsa.

'''71.''' UM ÞAÐ HVENÆR SAKIR ERU HÉRAÐFLEYGJAR.

Allar sakar þær er aðili hefir spurt er fjórar vikur eru af sumri eða fyrr, og eru þá héraðfleygjar. En þá eru sakir héraðfleygjar er meiri hlutur hefir spurt, þingheyjanda, í þeim hrepp er sakir koma upp, og hyggi menn að satt sé. Aðili skal og spurt hafa, hvort sem hann er í þeim hrepp eða öðrum þá er sök er héraðfleyg, og skal þeim sökum stefnt vera hið síðasta miðvikudag þann er sex vikur eru af sumri hinn næsta dag eftir, ef heimankvöð kemur til. En búar skulu kvaddir laugardag þann eftir á hinni sjöndu viku hið síðasta.

'''72.''' UM BÚAKVAÐIR.

En ef maður spyr síðar sök, eða gerist hún síðar en svo, og þó fyrir hinn efsta fardag, þá er rétt að stefna allt til þess er sjö vikur eru af sumri hið síðasta. En búar skulu kvaddir er átta vikur eru af sumri. En þar er gagnkvöð kemur til, og hafi aðrir kvatt fyrir fardagahelgi, en aðrir vili kveðja eftir, og skulu þeir hina sömu bændur kveðja og á þeim bæjum sem þeir áttu heimili fyrir fardaga, nema þeir hitti þá að máli. En ef maður hefir upp kvöð eftir fardaga um þau mál er eigi er svo til farið sem nú var tínt, og skal hann kveðja þá búa er þau missari er þá eru komin skulu þá næst búa þeim stað sem hann kveður um. Ef maður spyr sök þá er hann er aðili að drottinsdag í fardögum eða síðar, og á hann kost að búa þá sök eigi til sóknar á því sumri, enda er rétt að sækja á hinu næsta alþingi. En ef sú sök er, er heimankvöð kemur til, þá skal hann stefnt hafa, ef hann hyggur, hið síðasta fimmtadag þann er átta vikur eru af sumri, og svo kvadda búa. Annaðhvort skal alla búa kveðja, þá er búið hafa, fyrir hinn fimmta dag í fardögum, eða eftir fardaga ella.

Sakar þær allar er síðar koma upp en átta vikur eru af sumri, þar er eigi heimankvöð til, og svo um þær sakir allar er svo síðarla koma upp, þó að heimankvöð komi til ef fyrr gerðust, að hann má eigi fá kvadda búana þá er átta vikur eru af sumri. Þeim sökum öllum skal stefna heiman, svo nær alþingi sem hann vill, ef hann vill á hinu næsta alþingi sækja. En ef heimankvöð er til sakanna, ef hann hefði fyrr spurt, og skal hann þá kveðja til níu búa á þingi, þá er næstir búa þeim stað er hann á um að kveðja, ef hann kvaddi heiman til hinnar sömu sakarinnar.

Ef aðili er utan fjórðungs, og er honum rétt að hafa þann tilbúning að lýsa sök á þingi um víg og kveðja búa heiman. Enda er honum rétt að stefna heiman og kveðja til níu vettvangsbúa á þingi. Ef svo nær alþingi verður að utanfjórðungsmaður þykist eigi mega komast að búa mál til sóknar á því sumri, hvatki er að þrýtur, og er þá rétt að hann lýsi sök þá að þinglausnum, ef hann vill, til sóknar annað sumar. En hann skal kveðja búa, hvort sem hann vill, heiman eða á þingi. Það er og rétt að lýsa sökina hið sama sumar er hann spyr vígið og sækja hið sama sumar, og skal hann þá kveðja til níu vettvangsbúa á þingi, þá er hann hyggur að réttir sé að öllum tengdum.

Um sakir þær allar er upp koma um alþingi, og svo ef sóknaraðili verður þá hið fyrsta vís, þá er rétt að stefna heiman þeim sökum öllum, hvar þess er maður fær þó gagna til kvatt fyrr en dómur fari út til saka.

'''73.''' UM ÞAÐ EF MÁL ER BÚIÐ TIL ÓHELGI HINUM VEGNA.

Ef hinum vegna manni eru sakir á hendur búnar til óhelgi, enda fregni sakaraðili vígið á þingi, eða svo síðarla að honum sé á því sumri eigi skylt að búa mál til sóknar nema hann vili, þá er honum rétt að hann lýsi vígið til sóknar þá þegar og sækja hið sama sumar. Ef hinir hafa þeirra vettvangsbúa kvadda heiman, er næstir búa þeim vettvangi er hinn vegni fékk banasár á, þeirra manna er réttur er að kveðja, þá skal sakaraðili kveðja á þingi þá hina sömu bændur sem hinir kvöddu heiman. Nú búa hinir síðan til, og kveðja þeir búa til óhelgi hinum vegna [K: á þingi] um þann vettvang sem hann fékk banasár á. Þá skulu þeir kveðja nótt fyrr en dómar fari út til saka, eða meira méli. En sá er um víg sækir skal kveðja hina sömu búa sem hinir hafa áður kvadda, og á sá þar jafnan ruðningar er síðar kveður. Nú ef eigi verða allir einir búar, þeir er hinir hafa kvadda til óhelgi hinum vegna, og þess vettvangs búar er hinn dauði fékk banasár á, og skal sá er um vígið sækir kveðja á þingi vettvangsbúa þá er hann hyggur hið réttasta.

Ef vegandi hefir sér til óhelgi hagað á öðrum vettvangi við þann er veginn er, en mál sé búin til óhelgi hinum vegna um þann vettvang sem hann fékk banasár, enda sé vígsakaraðili á þingi, þá er rétt að hann lýsi til sóknar á hönd veganda, bæði vígið og þann lagalöst allan er hinn hafði áður unnið til óhelgi sér við hinn vegna. Sækjandi skal kveðja níu búa til á þingi um það er vegandi hafði sér til óhelgi ráðið við hinn vegna, og kveðja um þann vettvang er það varð með þeim.

Ef eigi er vígsakaraðili á þingi, en mál búin á hönd hinum vegna til óhelgi, enda sé þó frændur hins vegna á þingi, næstabræðri eða nánari, þá skal sá þeirra er vill sækja vígsökina, svo sem hann mundi þó að hann væri réttur aðili. En ef þeir bregðast um, þá skal hinn nánasti sækja. Nú eru þeir jafnskyldir, þá skulu þeir hluta með sér. En ef engi er þeirra á þingi, eða vilja þeir eigi sækja, þá skal goði sá með sök fara er sóknaraðili er í þingi með. Hvort sem maður er veginn eða sár svo að hann er eigi fær sjálfur að búa mál sín til, enda fær hann engan annan til, þá eigu frændur þann kost, sem nú var tíndur, á því öllu um sök þá sem sóknaraðili ætti ef hann væri á þingi, enda er slíkt mælt til handa goðanum.

Nú hvergi sem sækir, þeirra manna er nú eru hér taldir, enda berist gögn í hag hinum vegna, þá skal dæma hann sýknan hafa fallið þeirra saka er á hönd honum eru búnar, og svo fé hans allt, en vegandann sekjan fullri sekt.

Ef eigi er vígsakaraðili á þingi, og engi þeirra manna sem nú eru taldir, en málin sé búin á hönd hinum vegna til óhelgi, en vígsökin sé eigi tilbúin, eða vili frændur eða goði eigi þó að þeir sé til, þá á sá er vill að kveðja bjargkviða allra þeirra er þarf, og skal hann svo kveðja búa til þess sem áður var tínt, að sá skyldi kveðja er málin byggi til sóknar þar á þingi. Nú hvatki sem ber í hag hinum vegna, það er vegandinn ætti sekur um að verða ef að lögum væri málin búin á hönd honum, þá á að dæma hinn vegna sýknan hafa fallið þeirra saka, og svo fé hans allt. Sömu leið skal og þar fara er hinn sári maður er ómáli, og sé mál búin á hönd honum til óhelgi.

'''74.''' UM SAKIR ÞÆR ER MÆR EÐA EKKJA Á AÐ SELJA.

Ekkjur og meyjar tvítugar og eldri eigu sakar að selja ef hlaupið er til þeirra, og svo um sárin minni ef þær taka fullrétti eða bætur, og svo að sættast á. En ef þær taka eigi fullrétti eða halda eigi til fullnaðar, þá eiga lögráðendur þeirra, og svo um hin meiri sár.

''Nýmæli:'' Nú tekur maður sök af öðrum manni til þess að hann vill eigi sækja, og vill hann í því glepja sökina fyrir hinum, og varðar það fjörbaugsgarð við sakaraðilja, og skal hann stefna heiman sök þeirri og kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess manns er sóttur er, enda á aðili að taka upp sök sína og sækja hið næsta sumar.

'''75.''' UM ÞAÐ AÐ KVEÐJA VÆTTIS.

Svo er og mælt ef annar maður kveður mann vættis en sá er hann nefndi fyrir öndverðu í vætti, og er honum rétt að kveðja hvorn sem hann vill, þann er kvaddi eða hinn er hann nefndi í vættið fyrir öndverðu, þeirrar reiðu sem hann þarf til þingfarar.

'''76.''' UM BYRGING.

Ef maður byrgir mann inni í húsi svo að sá má eigi út komast nema hann lesti húsið að lásum eða að viði eða að torfi, eða heldur manni eða heftir för hans á nokkura lund, svo að hinum verður sú dvöl að hann mundi fara meðan ördrag eða lengra. Það varðar fjörbaugsgarð, og skal kveðja til níu búa á þingi þess er sóttur er, en stefna heiman.

'''77.''' UM ÞAÐ EF MAÐUR ELTIR HROSS UNDIR MANNI.

Ef maður eltir hross undir manni svo að hinn fellur ofan eða fælir, eða eltir hann klyfjað hross á hann eða smala, svo að hinn fellur af því af baki, eða á hverngi veg er hann fer þess að er hinn fellur af baki af því, og varðar það fjörbaugsgarð ef hinn kemur standandi niður, og skal kveðja til níu búa á þingi en stefna heiman.

Ef maður lýstur hross undir manni, og varðar það þriggja marka sekt, og skal hann kveðja til fimm búa á þingi þess er sóttur er en stefna heiman. Nú lýstur maður hross undir manni, og varðar fjörbaugsgarð ef kviður ber það að hann vildi manninn drepa, þó að hann haldist á baki. En hvatki sem maður gerir þess er hinn fellur af baki af hans völdum, og varðar það skóggang, og skal þar kveðja heiman búa til um þau mál bæði, og mest sem önnur frumhlaup.

Ef hross þau færa mann af baki er annar maður fer með, eða fellur hann fyrir þeim þó að hann gangi eða standi áður, þá varðar fjörbaugsgarð þeim er með hross fer, en skóggang ef hinum blæðir, eða lemst hann, og skal kveðja til níu búa á þingi þess er sóttur er um þær sakir allar. En ef maður fær bana af hrossum, þá skal heiman kveðja búa.

'''78.''' UM ÁVERK VIÐ UNGA MENN.

Ef hlaupið er til ungra manna eða unnið á þeim er eigi eiga forráð fjár síns, þá á sá maður sök þá er vígsök ætti eftir þá ef þeir væri vegnir. En ef konur þær er gefnar eru eiga fjárvarðveislu ungra manna, þeirra er á er unnið, þá eiga bændur þeirra sakirnar. En ef á mannskonu er unnið, og á búandi hennar sök þá.

Nú er unnið á þeim manni er hann er fulltíði að aldri, en hann er svo vitlítill að hann á eigi forráð fjár síns, og á sá maður sök þá er hann er réttur mælandi máls hans, en það skal fara að því sem áður var tínt um hina ungu menn.

Ef unnið er á þeim manni, er hann er tólf vetra eða eldri, og þeygi fulltíði [K: á yngra manni en sextán vetra gömlum], þá er rétt að hann sæki sök þá ef aðili lofar, og skal hann af engum manni taka sök þá, enda skal engi maður af honum taka nema þær nauðsynjar verði er hann ætti að selja handselda sök. Svo skal fara um þær sakir allar er við hann eru gervar sem nú var tínt um áverkin.

En ef maður er eigi fulltíði, enda gerist sök sú er hann væri aðili að ef hann hefði aldur til, þá á sá maður sökina er nánastur er, fulltíði. En ef hann hefir hvortki sök þá selda né til búna hinn fimmta dag þann er fyrstur er í sumri, þá er hinn ungi maður er sextán vetra gamall, þá á hinn ungi maður sök sína að sækja og að sættast á. Ef sá maður andast, er sakaraðili er, fyrr en hann hafi sök selda eða til búna eða sæst á, þó að sök væri upp komin svo að hann hefði fregið, þá á sá maður sökina er nánastur er fulltíðra manna, en því aðeins erfingi aðiljans ef eigi er annar skyldri.

'''79.''' UM ÞAÐ EF SÁ MAÐUR ER VEGINN ER EIGI ER Í ÆTT KOMINN.

Ef sá maður verður veginn er eigi er að lögum kominn í föðurátt, þó að hann sé kenndur nokkurum manni að syni, þá eiga móðurfrændur vígsökina og svo bætur, enda fer svo um erfð.

Aldregi skal maður arf taka að þann mann er hann vegur eða ræður bana fram kominn.

'''80.''' UM HERVÍGI.

Svo er og mælt, ef menn finnast að brautamóti og gerist það að hervígi er þeir hittast, þá verða þeir allir óhelgir fyrir áverkum, er úr þeim flokki eru sem fyrr var úr hlaupið, nema þeir sé skilnaðarmenn réttir. En það er hervígi er menn verða alls vegnir eða sárir þrír eða fleiri, og sé hlotnir í hvorntveggja flokk. En þeir eru skilnaðarmenn réttir er með hvorigum fóru heiman vísir vitendur, enda vildi þeir svo skilja þá sem þá mundi ef þeim þætti allir jafngóðir á þeim vettvangi, og þó svo að til þeirra væri hlaupið er þá hljópu, enda fylgi þeir hvorigum í braut. Þá er barsmíð skilið er lengra er á meðal þeirra en ördrag.

Hvar þess er svo mikil áverk verða flokka á meðal sem nú voru tínd, þá varðar eigi við lög þaðan frá, þótt menn standi fyrir á þeim vettvangi, enda eru þá hvorirtveggju ælir til dóms.

Ef maður fylgir manni til vettvangs og til áverka við annan mann, og varðar honum það skóggang, enda verður hann þar óheilagur við áverkum. En ef hann fylgir áverkamanni í brott af vettvangi, og varðar það fjörbaugsgarð.

'''81.''' UM ÞAÐ EF FORÐAÐ ER FRUMHLAUPSMANNI.

Ef menn forða fjörvi frumhlaupsmanns þess er áverk lét fylgja, svo að þeir veri hann oddi og eggju, og varðar það fjörbaugsgarð ef eigi er á vettvangi. Nú hleypur maður í einstigi, og standa menn þar fyrir honum. Þá eiga þeir er eftir sækja að beiða hina frágöngu eða framsölu að þeim manni. En ef þeir vilja hann eigi framselja þá er beitt var, og varðar það fjörbaugsgarð ef eigi er á vettvangi. Þá varðar svo fyrirstaða, sem nú var tínt, ef nokkur maður sækir sá eftir er sín á að hefna þar að lögum eða annars manns, en þeygi verða óhelgir þeir menn er fyrir standa ef eigi er á vettvangi.

Um þau áverk varðar fyrirstaða fyrir utan vettvang er lýst verða annaðtveggja áður eða síðan, svo að bjargir varða. Fyrirstaða sú öll er eigi verður á vettvangi, það eru allt stefnusakir, og skal kveðja til níu búa á þingi þaðan í frá sem sök gerðist.

Sá maður er æll til dóms á laun er hann veitir öðrum manni vöðvasár. En ef sá stendur hann inni og nefnir votta að, þá varðar fjörbaugsgarð, og skal sækja við það vottorð.

Heyrn sína eða sýn skulu vottar bera með hverju vætti.

Það er sár er odds farvegur er á eða eggjar. Enda er þó sár að maður ljósti til, ef þar blæðir sem við kemur, og svo hvað sem hann gerir þess er blæðir sem við kom.

'''82.''' UM DREP.

Ef maður drepur mann og varðar það skóggang, enda á hinn að taka rétt sinn úr fé hans ef ásýnt varð, bauga tvo hina mestu, og eigu menn eigi að standa fyrir þeim manni er drepið hefir annan. En hann er þó æll til dóms, nema drep sé svo mikið að bein brotni, þá er hann óæll ef lýst verður.

'''83.''' UM KVAÐIR UM DREPRÁÐ OG SÁRRÁÐ OG BANARÁÐ.

Ef maður ræður um mann drepráðum eða sárráðum eða banaráðum, og varðar fjörbaugsgarð ef eigi kemur fram en skóggang ef fram kemur. Hann skal kveðja heiman níu heimilisbúa þess er sóttur er ef eigi koma ráð fram. En ef fram koma, þá skal kveðja vettvangsbúa níu heiman.

Svo er mælt um drepráð og um sárráð og fjörráð, þau er á þeim vettvangi eru ráðin, sem fram koma, og svo þau er annars staðar eru ráðin og koma þar fram á vettvanginum, að þar skal kveðja jafnan vettvangsbúa níu heiman. Ef maður ræður um mann drepráðum eða sárráðum eða áljótsráðum, hverigu þeirra sem hann ræður, og skal um þau sækja sem fram koma, þó að hann réði þar drep eða sár er ben kemur fram. Ef maður hefnir drepi frumhlaups, þá skulu vettvangsbúar skilja um frumhlaup en tylftarkviður um drep.

Þau eru ráð svo að maður svo ræður um annan, ef hann mælir það fyrir mönnum nokkuð að hinn sé þá bana að nær en heilindi að firr ef það kæmi fram er hann mælti. Það eru og áljótsráð eða fjörráð ef hann gildrar til þess að vopn skyli sjálf falla á mann eða fljúga að honum, eða annar voði nokkur. Svo er og ef maður vísar manni á foröð nokkur, eða þar er ólm kykvendi eru fyrir.

Of þær sakir allar sem nú voru tíndar, þá skal kveðja búa heiman þaðan frá sem sá maður fékk skaða er fyrir varð. En ef honum verður eigi mein að, og hafði hinn þó til þess stýrt, þá skal kveðja heimilisbúa níu heiman, þess er sóttur er.

[K: Það sagði Guðmundur lög að vettvangsbúa níu skal kveðja um áljótsráð þau er á vettvangi eru ráðin og þar koma fram, en heimilisbúa níu um áljótsráð þau öll er eigi koma fram, og skal kveðja níu heimilisbúa til, þess er réð áljótsráð.]

Ef maður vísar að manni ólmum hundi eða alibirni, og varðar það fjörbaugsgarð ef hinum verður ekki mein að. En ef sá verður beystur eða bitinn, svo að blátt eða rautt verður eftir eða blæðir eða fellur hann fyrir, þá varðar skóggang þeim er því dýri vísaði, og skal kveðja vettvangsbúa heiman, en þaðan er dýri var vísað ef eigi verður mein að. Nú fær hinn hin meiri sár eða örkumbl eða bana. Þá varðar þeim slíkt allt, er dýri vísaði, sem hann hafi sjálfur á honum unnið, og svo skal hann að öllu sækja, enda verður hann þegar óheilagur til dóms. Nú fælir maður að manni hross eða naut til þess að hann vildi að hinn yrði stangaður eða undir fótum eða drepinn. Þá varðar slíkt allt, og skal svo að öllu sækja sem áður var tínt, ef maður leysti hund að manni. Svo skal það allt fara hverigum kykvendum er maður vísar eða fælir að manni.

[K: Ef maður fælir hross að manni eða naut eða önnur kykvendi til þess að hann verði undir fótum eða stangaður eða drepinn, og varðar fjörbaugsgarð ef maður fellur eða verður blátt eða rautt eftir eða blæðir, og skal kveðja vettvangsbúa níu heiman.]

'''84.''' UM HUNDA.

Svo er mælt í lögum að engir hundar eigu helgi á sér. Ef maður á hund ólman, þá skal hann bundinn vera svo að hann taki eigi til manna þá er þeir fara leiðar sinnar. Ef hundur er bundinn fyrir búri manns eða búð eða stíu til varðar, þá ábyrgist sá sig er í band honum gengur. Og svo þó að fénaður gangi í band hundinum, þá ábyrgist sá eigi er hund á. En band skal eigi lengra vera en tveggja álna á meðal staurs og helsis. Ef hundur er bundinn í seti, þá skal hann eigi taka á stokk fram að bíta menn er ganga á gólfi. Nú er hundur bundinn í kamri, þá skal hann eigi taka til manns er hann gengur til kamars eða sest á tré eða tekur sér borðfæri.

Ef maður bindur hund sinn óvarlegar en nú er mælt, eða er hann laus og bítur mann svo að blátt eða rautt verður eftir, eða kemur blóð út, og varðar það þriggja marka útlegð þeim er hund á. Ef hundur bítur mann í brjósk eða í bein eða í sinar, eða svo að örkumbl verða eftir eða ílit svo að lækningar þarf við, þá varðar það allt fjörbaugsgarð þeim er hund á, en skóggang ef hin meiri sár metast. Það eru allt stefnusakir, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er til fjörbaugssaka, en fimm til þriggja marka saka.

Ef hundur bítur mann svo að maður fær bana af, þá varðar þeim skóggang er hundinn á, og skal kveðja til níu búa heiman frá vettvangi og sækja að öllu sem aðra vígsök. En ef hundur manns bítur smala manna eða eltir smala manna á foruð út, þá skal sá maður er hund á bjóða hinum, á fjórtán nóttum hinum næstum er hann spyr, þvílíkt fé sem farist hefir að hundsins völdum. En ef hann vill eigi láta í brott hafa féið sitt, þá skal hann bjóða hinum auvislabætur slíkar sem búar hans fimm virða við bók. Nú býður hann eigi þessa kosti. Þá á hinn að stefna honum um það til útlegðar og til gjalda tvennra og kveðja til fimm heimilisbúa á þingi þess er sóttur er.

Sá maður er hund leysir eða fer með hann svo að hann vill sér láta fylgja, þá ábyrgist sá hundinn þó að annar eigi. En ef hann kemur í för með manni, og biður hann mat gefa honum eða annast um hann er þeir koma til húss, þá ábyrgist hann hundinn þó að annar maður eigi. En eigi ábyrgist hann ef hann veitir sér engi afskipti.

'''85.''' UM BJÖRNU.

Ef maður á alibjörn hvítan, og skal hann svo fara með honum sem með hundinum, og svo gjalda skaða alla þá er hann gerir. Ef maður særir hvítabjörn manns saklausan, og varðar honum það þriggja marka útlegð og bæta auvisla sem búar virða. En ef fimm aura skaði verður að eða meiri, þá varðar fjörbaugsgarð.

Björn verður óheilagur við áverkum ef hann gerir mönnum skaða. Ef maður höggur hund eða björn til háðungar manni [K: þá er sá heldur á er varðveitir], og varðar fjörbaugsgarð. Það varðar og fjörbaugsgarð ef menn ferja viðbjörn út hingað, þeim manni er björn á og stýrimönnum, en hásetum þriggja marka útlegð, og skal kveðja til níu búa á þingi til fjörbaugssaka en fimm til útlegða.

Ef björn [K: viðbjörn] verður laus út hér, og gerir hann skaða mönnum eða fé manna, og ábyrgist sá björn að öllu er út hafði, svo sem annan alibjörn. Slíkt er og mælt hið sama um úlf og ref, ef þeir eru farðir út hingað.

'''86.''' UM GRIÐUNG ÝGJAN.

Hver maður skal sig ábyrgjast við horns gangi og hófs. Ef maður á griðung þrevetran eða eldra, og særir hann menn eða kastar manni svo að honum verður illt við, eða kastar hann fé manna eða særir svo að verður sjúkt af, og varðar það fjörbaugsgarð, nema griðungur sé aktamur og reiði maður með honum saman meira hlut andvirkis síns, og á maður þann að eiga ef hann vill.

Griðungur er óheilagur við áverkum ef hann vinnur á mönnum [K: ef hann er þrevetur eða eldri]. Ef griðungur banar manni, og varðar slíkt þeim er hann á sem björn eða hundur bani manni. Slíkt hið sama varðar og ef hann vinn á manni það er hin meiri sár metast, enda er ekki ætt það er mannsbani verður. Ef griðungur eða björn eða hundur banar manni, og er rétt að sættast á þær sakir allar fyrir lof fram, enda þarf maður eigi að kveðja niðgjalda í þess manns átt er þann grip átti er mannsbani varð. Svo skal sækja sem hann hafi vopnum vegið.

'''87.''' UM ÞAÐ EF MAÐUR MEIÐIR SMALA MANNA.

Ef maður verður að því staðinn að hann meiðir smala manna, og fellur hann þá óheilagur á þeim vettvangi. Hvertki kvikfé er maður meiðir fyrir manni, og verður hann útlagur um það þrem mörkum, og skal bæta auvisla sem búar virða. En ef fimm aura skaði verður að eða meiri, og varðar þá fjörbaugsgarð, og skal kveðja til níu búa á þingi, en fimm til útlegða. En ef fé vinnur á fé, þá ábyrgist að helmingi hvor, sá er fé það á er á vinnur og hinn er það á sem fyrir verður, hið dauða eða hið lamda fé.

'''88.''' UM ÞAÐ AÐ SÆKJA UM FRUMHLAUP.

Ef maður vill sækja um frumhlaup, og skal hann kveða á mann hver honum veitti það. En ef þar verður hervígi, þá er eigi skylt að kveða á mann. Um það skal þá kveðja hvort úr þeim flokki var hlaupið til hans eða úr hvorum flokki fyrr kom frumhlaup. Nú verða frumhlaup flokka á milli eða áverk, og þeygi hervígi. Þá skal á mann kveða, hverjum á hönd er lýst.

Ef maður lýsir frumhlaup eða áverk, þá skal hann lýsa svo að búar heyri. Enda er rétt að hann lýsi að heimili búanna, svo að lögfastir menn heyri.

'''89.''' UM HEIMANKVÖÐ.

Ef menn kveðja búa heiman þvottdag í fardögum eða fyrr, og skal þá búa kveðja er þau misseri hafa þar búið. Rétt er að kveðja að tóftum ef búar eru á brott farnir. Á einum degi skal alla búa kveðja ef svo má vera, eða láta sem skemmst á meðal ef eigi má á einum degi.

Um þær kvaðir er það mælt að á einum degi skyli kveðja ef svo má, ef menn kveðja um fardaga, nema menn bregðist frumhlaupum við. Þar skal svo jafnan kveðja, nærgi sem það er á misserum.

'''90.''' UM VOTTORÐAKVÖÐ.

Kvatt skal vottorða allra, og svo kviða, fjórtán nóttum fyrir alþingi, nema maður láti nefnast nær þingi í það vætti er hann veit þingfarar af von, og skal hann kveðja þess vættis hvegi nær þingi sem það er.

'''91.''' UM BÚAKVÖÐ ÞAR ER MENN BREGÐAST FRUMHLAUPUM VIÐ.

Ef menn bregðast frumhlaupum við, þá skulu þeir menn er fyrri vilja búa kveðja hefja svo kvöð upp að þeir fái lokið svo að hinir megi kvatt fá, er eftir kvöddu, fyrir fardagahelgi. Nú hefja menn svo síð kvöð upp að þeir mega eigi fá lokið fyrir fardagahelgina ef þeir bíða þar til er hinir hafa lokið. Þeir skulu þá bíða til þess er hinir hafa lokið, ef þeir vitu að hinir hafa upp hafið kvöðina, enda er þeim þá rétt, ef þeir eiga gagnkvöð, að hefja upp eftir fardaga. Þeir skulu hina sömu búa kveðja sem hinir hafa kvatt, og á þeim bæjum sem þeir áttu bú fyrir fardaga, nema þeir hitti þá að máli.

Sá býr nær vettvangi er í þeim hlut býr húss er til vettvangs horfir, ef í það deilir.

'''92.''' UM BJARGKVIÐU.

Jafnrétt er hverjum manni er vill að kveðja þeim manni bjargkviða allra er fyrir sökum er hafður á þingi, ef sá er eigi þar, enda hafi hann engum manni selda vörn fyrir sig. En eigi skal sá maður dóm ryðja, er eigi hefir tekið vörn af þeim manni er sóttur er, en ryðja skal hann kviðu ef hann vill.

Það er og rétt að maður kveði búa nónhelgan dag til nætur ef hann hefur upp árdegis kvöðina, enda megi hann eigi fá lokið kvöð fyrir nónið, ef hann kveður hvern að öðrum. Svo skal að sókn fara við þá menn er lið veita þeim manni á helguðu þingi eða í þingför, er sár eða ben eru á hönd lýst, sem við sjálfan hann, fyrir það utan að eigi skal við vottorð sækja.

Ef maður kveður búa heiman of fardaga eða fyrr, og skal hann þá búa kveðja er um alþingi hafa búið á þeim bæjum er hann kveður, ef þeir lifa og eru samlendir. Hann skal þá á þeim bæjum kveðja þó að þeir sé á brott farnir, og skal lýsa kvöð fyrir þrimur.

Leysingjar og laungetnir menn eiga og jafnt vígsakir að börn sín sem arfbornir menn, og svo bætur allar að taka eftir þau, enda skulu jafnt leysingjur og laungetnar konur bætur taka eftir börn sín sem þeir.

'''93.''' UM ÁLJÓTSRÁÐ OG FJÖRRÁÐ.

Ef maður biður annan mann fara til áverka við mann eða til áljótar eða til fjörs manns, eða hann ræður um hinn áljótsráðum eða fjörráðum. Það eru ráð ef maður mælir þeim orðum eða gerir hann það nokkuð er hinn sé fjörvi sínu að firr eða áljóti að nær, ef það væri gert er hann mælti, svo að hann vildi að það kæmi fram, og varðar honum það fjörbaugsgarð, og svo hverjum er heitur. Það eru stefnusakir, og skal kveðja níu búa heiman frá heimili þess er sóttur er.

En ef þeir koma í sát fyrir mann, og skal þá kveðja búa heiman frá sátinni. En þá er sát ef menn bíða af því að þeir hyggja þar til áverka við menn í þeim stað, eða þangað til að ganga. Það er og mælt, ef þeir hittast á, þó að þeir menn hlaupi fyrri er fyrir var setið, og falla hinir óhelgir þá er í sátina gengu, og á þar eigi frumhlaup að ráða. Skóggang varða fjörráð og áljótsráð fram komin.

'''94.''' UM BRENNUR.

Ef maður biður mann fara að brenna menn inni eða fé manna, og varðar honum það fjörbaugsgarð, og svo hinum er heitur, og skal kveðja búa heiman frá heimili hvers þeirra.

Ef þeir koma á för og taka eld til brennu, og varðar það skóggang, og skal þá þaðan kveðja búa sem þeir tóku eld. En með eldi teknum til brennu falla þeir óhelgir. Ef brenna tekst, og skal þá þaðan kveðja búa frá brennustaðnum, en skóggang varðar ef þeir brenna fé manna, og eru þeir þó ælir til dóms. En ef þeir brenna menn inni, og eru þeir þá þegar óælir til dóms, en inni brenndum mönnum mest ekki til óhelgi ef þeir eru sýknir.

'''95.''' UM ÞAÐ EF AUSIÐ ER ELDI Á MANN.

Ef maður eys eldi á mann eða kastar, eða því nokkuru er hinn mundi brenna ef á bert hörund kæmi, og varðar það skóggang. Og svo ef hann hrindur manni í eld, eða nokkur þess er von er að hinn brenni, eða hellir hann á hinn því nokkuru er svo heitt er, eða leggur hann undir hinn, og á hverngi veg sem hann hagar þess er manni er brennu af von, og varðar það allt skóggang þó að eigi takist brennan. Og svo þó að maður svíði hár af manni. Það eru stefnusakir, og skal kveðja til níu búa á þingi þess manns er sóttur er ef eigi tekst brennan.

'''96.''' UM ÞAÐ EF MAÐUR BINDUR MANN.

Ef maður bindur mann eða pínir, þann er hann á eigi að pína, eða brennir hann mann með þeim hlutum er nú voru tíndir, svo að ásýnt verður, og skal hann þá lýsa það sem önnur frumhlaup, og mest til óhelgi ef fleira gerist af, enda skal kveðja þá til níu vettvangsbúa heiman.

'''97.''' UM ÞAÐ EF MAÐUR VILL ÖÐRUM BANA RÁÐA.

Hvar sem maður færir mann, eða hvargi sem hann kemur honum, eða svo hvatki sem hann færir þess að hinum er hann hugði að hinn mundi bana af fá eða vanheilsu, eða hann vildi hinum í því bana gera eða ráða, svo og ef hann gerir það að hinum er sá fær bana af eða örkumbl eða vanheilsu, hverngan veg sem hann fer að því, og varðar það allt skóggang þó að eigi særi hann mann. En þó að eigi gerist að vígum, þá skal kveðja til níu búa heiman, þaðan frá sem það var að hinum gert, og stefna heiman.

'''98.''' UM ÞAÐ EF MAÐUR HVELFIR SKIPI UNDIR MANNI.

Ef maður hvelfir skipi undir manni eða brýtur farskost hans á djúpi, og varðar það skóggang. Ef menn sigla eða róa á menn hafskipi og brjóta farskost þeirra, og varðar skóggang. Ef þeir vilja héðan fara af landi, þá skal búa kveðja frá höfn þeirri er þeir báru flestir föt sín á skip. En ef þeir eru af öðrum löndum komnir, þá skal hann frá þeirri höfn kveðja er þeir báru flestir föt sín af skipi.

Nú sigla þeir menn eða róa á menn, er fara fyrir land á skipi, þá skal búa þá kveðja er næstir búa á land upp frá fundi þeirra. Hvar þess er menn fá manntapa af því, þá eru það allt stefnusakir, og skal kveðja til níu búa á þingi. En ef manntapi gerist af, þá er rétt að lýsa, og skal kveðja búa heiman til.

Það mest sem maður sé veginn ef hann er færður í hólma eða í sker eða í eyjar óbyggðar þar er djúpt vatn er umhverfis, eða sé hann hengdur eða kyrktur, í gröf settur eða heftur á fjalli eða í flæðarmáli, eða sé stungin augu úr höfði honum eða höggnar af honum hendur eða fætur, eða sé hann geldur. Ef menn setja mann í útsker, sá maður heitir skernár. Ef maður er settur í gröf, og heitir sá grafnár. Ef maður er færður á fjall eða í hella, sá heitir fjallnár. Ef maður er hengdur, og heitir sá gálgnár. Og skal þessa menn alla gjalda niðgjöldum, þó að þeir hafi líf sitt, svo sem þeir sé vegnir.

Ef maður mundar til manns og stöðvar sjálfur, og varðar fjörbaugsgarð, og á hinn eigi vígt í gegn. Skal stefna heiman og kveðja til níu heimilisbúa á þingi þess er sóttur er.

'''99.''' UM ÞAÐ EF MAÐUR SKER HÁR AF MANNI.

Ef maður sker hár af höfði manni, eða úlar honum nokkur til háðungar, eða rífur hann klæði af honum eða sker, eða færir hann mann nauðgan ördrag eða lengra, og allt það er maður gerir til háðungar öðrum manni, hverngi veg er hann fer að því, og varðar það allt fjörbaugsgarð. Skal stefna heiman þeim sökum og kveðja til níu búa á þingi þess er sóttur er.

Ef maður hnykkir öðrum manni til sín, og varðar það þriggja marka sekt. Nú hrindur hann honum frá sér, og sekst hann um það öðrum þrem mörkum. En ef hann gerir bæði, og eru þá tvær sakirnar, og skal kveðja til fimm búa á þingi. Ef maður hrindur manni á stokka eða steina, eða hvargi sem hann hrindur honum þess er hart er fyrir, svo að blátt eða rautt verður hörund eftir, eða hrindur maður honum í vatn eða í hland eða í mat eða í saur, og varðar það allt skóggang þótt maður falli eigi, og skal kveðja til níu búa á þingi þess manns er sóttur er.

'''100.''' UM ÞAÐ EF MAÐUR HNYKKIR HETTI AF HÖFÐI MANNI.

Ef maður hnykkir hetti af höfði manni, og varðar það þriggja marka sekt. Ef kverkband er í hettinum, og hnykkir hann fram af, þá varðar fjörbaugsgarð. En ef kverkband heldur hettinum, og hnykki hann aftur af höfði manni, það er kyrking og vígt í gegn og varðar skóggang.

Ef maður drepur hross undir manni, og verður hann sekur þrem mörkum. En ef hann fellir mann af baki, hverngi veg er hann hagar þess er það verður af hans völdum, og varðar það skóggang, og er vígt í gegn jafnt sem önnur felling. Ef maður stingur hnefa á manni eða spyrnir fæti, og varðar það skóggang.

'''101.''' UM BIT OG KLÝPING.

Ef maður bítur mann eða rífur eða klýpir svo að blátt eða rautt verður eftir, og varðar það fjörbaugsgarð. Sár er ef blæðir.

Ef maður hellir á mann mat eða hlandi eða sauri þeim er á sér eftir, og varðar það skóggang. En ef maður hellir á mann vatni, og varðar það fjörbaugsgarð. Ef maður mígur á mann, og varðar það fjörbaugsgarð, en skóggang varðar ef maður skítur á mann.

Þessum sökum öllum sem nú eru taldar, nema kyrking og felling, er eigi vígt í gegn, og skal stefna heiman og kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er til fjörbaugssaka og skóggangssaka, en fimm til útlegðarsaka eða þriggja marka saka.

'''102.''' UM LÆKNING.

Ef maður brennir mann eða nemur blóð manni til heilindis honum, og hvatki sem maður gerir til heilindis öðrum manni svo að hann vildi að hinn fengi bót af en eigi vanheilsu, og varðar þeim það eigi við lög er lækna vildi mann þótt hinn fái bana af eða skaða.

'''103.''' UM HERNAÐ.

Það er mælt ef menn hlaupa í hernað á landi voru og drýgja það er hernaður berst, á hverngi veg er þeir haga þess — fara þeir í hólma eða í hella eða í virki eða á skipi, hvargi sem þeir hafa hæli, þá er þeir drýgja hernað — að þeir eru þá þegar óælir og óhelgir fyrir hverjum manni, gildir átta aurum, og svo skal hylja hræ þeirra sem skógarmanna, þá er menn hafa spurt, og eru þeir þar óælir þótt eigi sé lýst. En það er hernaður er þeir taka menn eða fé manna af þeim nauðgum, eða berja þeir menn eða binda eða særa, ef þeir afla því.

Ef þeir verða eigi drepnir í hernaði, þá er rétt hvort sem vill að stefna heiman um hernað eða lýsa á þingi og sækja hið sama sumar og láta varða skóggang. Þeir menn er fyrstir verða fyrir hernaði þeirra í þeim fjórðungi skulu kveðja heiman níu búa um þann stað sem upp var hafiður hernaðurinn í þeim fjórðungi. En aðrir menn allir, þeir sem fyrir hernaði þeirra manna verða síðan í þeim fjórðungi, skulu gera hvort sem þeir vilja, að kveðja búa heiman um þann stað sem upp var hafiður hernaðurinn innan fjórðungs, eða kveðja ella á þingi um þann stað sem hernaður var ger við þá, er þeir sækja um. Í þann fjórðungsdóm skal sækja sakir þær sem búar eru fleiri kvaddir úr fjórðungi. En ef þeir menn hinir sömu herja í fleiri fjórðunga en einn, þá skal sömu leið fara að sókn við þá í hverjum fjórðungi sem nú var hér tínt um einn.

'''104.''' UM HERNAÐARRÁÐ.

Ef menn eru í hernaðarráðum með þeim er herja, hvort sem þeir eru þar með þeim eða í öðrum stöðum, eða tekur maður við því vís vitandi er þeir hafa í hernaði tekið, þótt það sé eigi þar, og varðar það hvorttveggja slíkt sem þeir hafi hinum fylgt í hernaði.

Ef maður drepur mann í hernaði, þá skal hann kveðja til vettvangsbúa níu um það hvort hinn hafi verið í hernaði síðan hið næsta alþingi áður. Ef það ber kviður að hinn væri í hernaði, þá skal dæma hann óhelgan hafa fallið og sekt fé hans allt, gildan átta aurum, og skal dæma af sektarfé víkingsins skaðabætur þeim mönnum er hinn hafði rænta, slíkan hlut hverjum þeirra sem missti. Ef eigi vinnur svo til, þá skal skerða alla aura jafnt. En ef betur vinnst, þá skal þaðan af taka skógarmannsgjöld. Nú vinnst eigi til þess, og skal hann heimta sem önnur skógarmannsgjöld. Ef maður vill sækja um hernað, þá skal sótt á hinu þriðja alþingi þaðan frá er aðili spurði, en aldregi fyrnist ef leynt er fyrir honum.

'''105.''' UM ÞJÓFNAÐ.

Ef maður tekur fé manns og vinnur þjófskap að, enda standi hinn hann að því er fé það á svo, að handnumið verður, og fellur sá óheilagur, er fé hefir tekið fyrir þeim manni er fé það átti er þjófstolið var, á þeim vettvangi, og svo fyrir þeim öllum er honum veita lið að því. Eigi skulu þeir annars hefna en þýfðar þeirrar sem hinn hefir gert, er það fé tók, er þar var handnumið á þeim vettvangi.

Ef aðili býr sök til á hönd þeim manni er áverk hefir veitt hinum, er þýfð var í höndum staðin, þá skal sá er sök er á hönd búin stefna hinum í gegn, er féið hafði tekið, til óhelgi ef hann er veginn en til skóggangs ef hann lifir, og telja óheilög sár hans. Enda eiga vettvangsbúar níu að skilja, heiman kvaddir, um víg og um sár, og svo um það hvort fé þjófstolið væri staðið í höndum þeim manni er á var unnið á þeim vettvangi, eða væri eigi. En ef það ber kviður að fé þjófstolið væri staðið í höndum honum, þá er á honum var unnið, og þeir ynni á honum af því á þeim vettvangi, og fellur hann þá óheilagur ef það var skóggangsþýfi. Rétt er og þeim manni það, er máli skal verjast, að kveðja búa heiman til óhelgi þeim manni er féið hafði tekið og lýsa sök á þingi.

'''106.''' UM VÍG Á SKIPI.

Svo er enn mælt í lögum vorum, ef maður verður veginn á skipi er menn fara út hingað, og varðar mönnum eigi samvista við veganda þar til er menn koma til vors lands, þeim megin siglu er menn eigu síður sakir við menn. En sekjast menn þegar á samvistum við veganda er þeir eru náttlengis ásamt við hann síðan er þeir koma til meginlands. Öðrum mönnum öllum varðar eigi samvista við hann né björg fyrr en víginu er lýst.

Búa skal kveðja frá höfn þeirri er þeir setja skip upp. En ef þeir fara tvívegis, þá skal frá þeirri höfn er þeir báru flestir föt sín af skipi. En ef menn vinnast á, er héðan fara, og skal þá kveðja búa frá höfn þeirri er þeir báru flestir föt sín á skip.

'''107.''' UM ÞAÐ AÐ SÆKJA UM ERLENDISVÍG.

Ef vor landi verður veginn erlendis, og verður vegandi jafnsekur um víg það sem á voru landi væri vegið. Þó er sókn hér til um erlendisvíg þó að sótt sé erlendis eða sæst á, nema sá maður hafi þar að lögum á sæst er hann er sóknaraðili, og á það þá að haldast hér ef þeir skilja það undir þar. Sókn skal hér eigi fyrr upp hefja en á hinu þriðja alþingi þaðan frá er vígið spyrst út hingað, nema vegandi komi fyrr út.

Sakarsækjandi skal spyrja með votta að Lögbergi að þingfesti vegandans, og svo að þingfesti þeirra manna er að vígi því voru sem hann vill sótt hafa. Hann skal og spyrja með votta ef aðrir menn vili nokkurir sækja vegandann eða þá menn er hann vill sækja um vígs aðvist. Nú ef þeir eru allir úr einum fjórðungi er sóttir eru, þá skulu sakir koma í þann fjórðungsdóm sem þeir eru úr fjórðungi. En ef sakasækjendur eru allir úr einum fjórðungi, en hinir úr fleirum fjórðungum er fyrir sökum eru hafðir, og skulu þá sakir koma í þann fjórðungsdóm sem sækjendur eru úr fjórðungi.

Ef engi maður gengur við þingfesti þeirra manna er sóttir eru, en sækjendur sé eigi allir úr einum fjórðungi, þá skulu þeir er sækja hluta með sér í hvern fjórðungsdóm sakirnar skulu koma, þeirra er sækjendur sé úr fjórðungi. En ef þeir menn ganga við þingfesti þeirra manna er sóttir eru, og eigi úr einum fjórðungi, og skulu sækjendur þá enn hluta í hvern fjórðungsdóm sakir skulu koma, þeirra er hinir eru úr fjórðungi er sóttir eru.

'''108.''' UM LÝSING AÐ LÖGBERGI.

Sækjandi skal og lýsa sök að Lögbergi um erlendisvíg á hönd vegandanum og kveða á í hvers konungs veldi hann vó manninn, og lýsa til sóknar og sektar fullrar jafnt sem aðra vígsök. Ef vígið hefir verið í Noregskonungs veldi eða Danakonungs eða Svíakonungs, þá skal sækjandi leiða fram fimm menn, vora landa, og þá menn tvo af þeim fimm er í þess konungs veldi væri þá er vígið var vegið eða síðan hefði þar verið. Hlýðir þó að þeir sé þrír er hér á landi væri jafnan kyrrir, en allir skulu að tengdum réttir. Þeir menn fimm skulu svo að orði kveða að dómi, og vinna eiða áður, „að þessi maður var veginn í því konungsveldi,“ og nefna hinn vegna, „en þessi maður var þar þá, er nú er hér sóttur, N., og leggjum vér það undir þegnskap vorn, og berum vér þann fangakvið hér í dóm fram“.

'''109.'''

Sakarverjandi skal og fram leiða fimm menn, og skal hann þá jafnmjög vanda sem áður var tínt. Þeir skulu það leggja undir þegnskap sinn að hinn vegni væri eigi fjörvi sínu að firr að sá maður væri í því konungsveldi. Nú eru þess eigi efni, þá skulu þeir það leggja undir þegnskap sinn að hann færi með konungi eða ríkismanni, og mátti eigi sjálfur ráða för sinni, en hinn vegni yrði fyrir því flóði. Nú eru eigi þess efni, þá skulu þeir það leggja undir þegnskap sinn að vegandinn verði þá fé sitt eða fjör er hinn féll. Nú eru eigi þess efni, þá skulu þeir það leggja undir þegnskap sinn að hinn vegni væri á úthlaupsskipi er hann var drepinn, og skulu þeir þann fangakvið nokkurn bera í dóm fram og fara svo sínu máli sem áður var tínt. En ef fangakviður þessi kemur þar engi fram til varnar, þá sekst vegandinn.

'''110.''' UM VESTURLANDAVÍG.

Ef maður verður veginn á Vesturlöndum, fyrir norðan Valland, og eru þá jafnréttir sannaðarmenn allir þeir er verið hafa í nokkurs konungs veldi þeirra, þá er vígið var eða síðan, í Englakonungs veldi eða Bretakonungs eða Skotakonungs eða Írakonungs eða Suðureyingakonungs veldi. Nú verður maður veginn fyrir sunnan Danaveldi, og eru þá jafnréttir sannaðarmenn þeir allir er þá voru í nokkurs þeirra konungs veldi eða síðan er vígið var vegið. Svo skal þar hið sama fara um þau víg hvortveggju að sókn og vörn og að öllu annars sem um erlendisvíg, og svo um sár ef maður fær þar.

Ef maður fær sár, eða verður hann lostinn erlendis, og varðar það skóggang, og á hann hér þó sókn til síns máls þó að hann sæki þar um að lögum, nema því að einu að hann sættist þar á alsáttum, og skal hann svo hér að sókn fara um sár þau er hann fékk austur og vörn sem um erlendisvíg, fyrir það utan að hann sækir um hrör.

''Nýmæli:'' Ef maður verður ræntur erlendis fé sínu, og skal þá hér enn við hin sömu gögn sækja um ránið, og svo verja.

Of erlendisráð þau er maður ræður um mann fjörráðum eða áljótsráðum, og varðar það eigi hér við lög ef eigi kemur fram, en skóggang ef fram kemur. Erlendisdrep og erlendisáljótsráð eða fjörráð fram komin, það skal allt sækja við tylftarkvið, og taka hér eigi fyrr til sóknar en um erlendisvíg.

Nú verða varnir þær til þessa mála er metast eigu, er erlendis hafa gerst, og skal fangakvið þar til hafa í öllum stöðum. En ef þær varnir verða til er hér hafa gerst, og skal þá hafa til fimm búa kvið á þingi.

'''111.''' UM VÍG Á GRÆNALANDI.

Ef maður verður veginn á Grænalandi, og skal það hér enn sækja sem önnur erlendisvíg, fyrir það fram að eigi er skylt að sannaðarmenn hafi út þar verið, hvortki þá né síðan. Að tengdum aðeins skal þá vanda.

Ef aðilinn er á Grænlandi, og sættist hann þar á víg eða sækir um, og er þá eigi hér sókn til. Nú er eigi aðili út þar, og sækir annar maður þar til fullra laga, og á aðili þó að sækja um björg þess manns hér, og þarf hann eigi að taka þær sakir af öðrum mönnum. En ef annar maður sækir út þar en aðilinn, og eigi til fullra laga, og er þá sókn hér til.

'''112.''' UM ÞAÐ EF MAÐUR VERÐUR SEKUR Á GRÆNALANDI.

Ef maður verður sekur á Grænalandi, og er hver þeirra manna sekur hér er þar er sekur. En svo skal hér sækja um björg hans hins sekja manns, er út þar varð sekur fullri sekt, sem hann yrði hér sekur á vorþingi, þar til er sagt er til sektar hans á alþingi. Svo skal maður verja sök þá hér um víg það að leiða fram að dómi fimm vora landa, þá er það leggi undir þegnskap sinn að hinn vegni væri eigi fjörvi sínu að firr að sá maður væri þar, eða það ella að sjá maður ætti fé sitt að verja eða fjör.

'''113.''' UM FULLRÉTTISORÐ.

Ef maður mælir við mann áþéttarorð það er fullrétti mest, það varðar fjörbaugsgarð, hvort sem hann mælir við mann áheyranda eða afheyranda, enda á hann rétt úr fé hans ef hann verður sekur um, en það eru átta aurar hins fimmta tigar lögaura. Það er fullréttisorð ef maður mælir við annan það er eigi má færa til góðs, og skal svo hvert orð vera sem mælt er, en ekki skal að skáldskaparmáli ráða.

Hálfrétti er það orð er færa má til hvorstveggja, góðs og ills. Það á eigi að standa á meðal manna svo að það varði við lög, nema griðmaður mæli við bónda eða þræll við frjálsan mann. Þeir skulu svo sækja um orð það sem fullrétti sé við þá mælt. Það á griðmaður að hafa til varnar fyrir sig, ef hann mælir hálfrétti við bónda, að fara úr griði sínu og hafa ekki vistar sinnar, og fellur þá niður sök við hann. En ef griðmaður mælir fullrétti við bónda, þá varðar honum það fjörbaugsgarð, enda skal hann þó ekki hafa vistar sinnar.

Ef fullrétti er mælt við mann, og heyrir hann á, þá skal hann nefna votta að orðinu og nefna sér það vætti að lögum að njóta og neyta. Ef menn segjast úr því vætti, og varðar þeim það þriggja marka útlegð. Sök þeirri skal stefna heiman og kveðja fimm búa á þingi, enda eru þeir þó í vættinu og jafnskyldir þá að bera sem áður.

Ef maður mælir svo áþéttarorð við mann að þeir eru tveir saman, og er þá eigi kostur að nefna votta að. Þá skal hann hefna orði orðs, ef hann vill, og mæla þá jafnillt að móti að ósekju. Nú segir annar hvor í frá og hælist, og er það þá bakmæli og varðar fjörbaugsgarð, og skal sækja við tylftarkvið. Ef hinn þriði maður heyrir á orð þeirra, eða þeir einir er eigi eru vottbærir þó að fleiri sé, þá er kostur að sækja við tylftarkvið. Ef maður mælir við mann á helguðu þingi [K: á alþingi], og eykst þá réttur manns hálfu. Ef maður mælir við mann afheyranda, og á sá kost er við er mælt að sækja til hins þriðja þings [K: þriðja alþingis] þaðan frá er hann fregn, hvort sem hann vill við tylftarkvið eða við heyrinorð fimm landeiganda, þeirra er réttir sé í kviðum að hrörum við aðilja, hvort sem mælt var fyrir öllum saman eða fyrir sérhverjum þeirra, og skulu þeir það leggja undir þegnskap sinn að dómi að þeir heyrðu það mál úr hans munni.

'''114.''' UM ÞAÐ EF MAÐUR BREGÐUR MANNI BRIGSLUM.

Ef maður bregður manni brigslum og mælir áljót þótt hann segi satt, og varðar það fjörbaugsgarð, og skal sækja við [K: fimm manna heyrinorð eða] tylftarkvið ef hann heyrir eigi á, en við vottorð ef hann heyrir.

Ef maður gefur manni nafn annað en hann eigi, og varðar það fjörbaugsgarð ef hinn vill reiðast við. Svo er og ef maður reiðir auknefni til háðungar honum, og varðar það fjörbaugsgarð og skal það hvorttveggja sækja við tylftarkvið. Ef maður [K: mælir við mann háðung eða] gerir ýki um mann, og varðar það fjörbaugsgarð. [K: Skal sækja við tylftarkvið.] Það er ýki ef maður segir það frá öðrum manni eða frá eign hans nokkurri er eigi má vera, og gerir það til háðungar honum.

Ef maður gerir níð um mann, og varðar það fjörbaugsgarð, og skal sækja við tylftarkvið. Það eru níð ef maður sker tréníð manni, eða rístur eða reisir manni níðstöng. [K: Skal sækja við tylftarkvið.]

Þau eru orð þrjú, ef svo mjög versna málsendar manna, er skóggang varða öll, ef maður kallar mann ragan eða stroðinn eða sorðinn, og skal svo sækja sem önnur fullréttisorð, enda á maður vígt í gegn þeim orðum þrimur. Jafnlengi á maður vígt um orð sem um konur, og til hins næsta alþingis hvorttveggja, og fellur sá maður óheilagur, er þessi orð mælir, fyrir öllum þeim mönnum er hinum fylgja til vettvangs, er þessi orð voru við mælt.

'''115.''' UM SKÁLDSKAP.

Hvortki á maður að yrkja um mann lof né löst. Skal-a maður reiðast við fjórðungi vísu nema lastmæli sé í. Ef maður yrkir tvö orð, en annar önnur tvö, og ráða þeir báðir samt um, og varðar skóggang hvorumtveggja [K: ef löstur er í eða háðung]. En ef eigi er háðung í, þá varðar þriggja marka útlegð. Nú yrkir maður fleira um, og varðar það fjörbaugsgarð þótt eigi sé háðung í. Ef maður yrkir hálfa vísu um mann, þá er löstur er í eða háðung [K: eða lof það er hann yrkir til háðungar], og varðar það skóggang. Nú ef hann kveður eða kennir öðrum, og er það þá önnur sök og varðar enn skóggang, enda varðar svo þeim er nemur þann verka og reiðir til háðungar manni. Sú reiðing varðar skóggang er til háðungar mest. Stefnusök er um skáldskap og sókn til hins þriðja alþingis þaðan frá er aðili spyr, og skal kveðja til, hvort sem vill, níu heimilisbúa á þingi þess er sóttur er eða ella tylftarkviðar. Skóggang varðar meðförin sem verkinn, og skiptir engu hvort fyrr er sótt, og skal við hin sömu gögn sækja bæði. Skóggang varðar þó að maður yrki um dauðan mann kristinn eða kveði það er um hann er ort til lýta eða til háðungar, og fer svo sök sú sem vígsök.

Ef maður hefir orð það í skáldskap er annar maður á vígt um [K: að hann sé ragur eða stroðinn], enda hefni hann vígi eða áverkum, og skal sá þá um illmæli sækja til bjargar sér. Ef maður kveður níð um mann að Lögbergi, og varðar það skóggang, enda fellur sá óheilagur til þess alþingis er næst er eftir fyrir honum og þeim mönnum er honum fylgja til, og skal hann kveðja til vettvangsbúa um það hvort hinn hafi kveðið níð það honum til háðungar eða eigi.

Ef maður yrkir níð eða háðung um konung Svía eða Dana eða Norðmanna, og varðar það skóggang og eiga húskarlar þeirra sakirnar. En ef þeir eru eigi hér staddir eða vilja þeir eigi sækja, þá á sök sá er vill.

Ef maður yrkir mansöng um konu, og varðar það skóggang. Kona á sök ef hún er tvítug eða eldri. En ef hún er yngri, eða vill hún eigi sækja láta, þá á lögráðandi hennar sökina.

Ef maður kveður skáldskap til háðungar manni, þótt um annan mann sé ort, eða snýr hann á hönd honum nokkuru orði, og varðar skóggang, og skal svo sækja sem um skáldskap annan.

Ef maður yrkir víðáttuskáldskap, þá á hver maður þess kost er vill að dragast undir og stefna um, þótt kviður beri það að hinn hafi eigi um þann ort er sækir um, en það beri þó kviður að hann hafi ort, og varðar þó skóggang um víðáttuskáldskap. Það er víðáttuskáldskapur er maður yrkir um engi mann einkum, enda fer það þó um hérað innan, og varðar skóggang.

'''116.''' UM SKÁLDSKAP AÐ SÆKJA.

Þar er maður vill stefna um skáldskap, þá skal hann kveða fyrir vottum sínum áður svo að heyri lögfastir menn ef þeir eru í hjá og þeir menn er í túni eru fyrir, helming vísu eða lengra í þeim stað, og nefna síðan votta og stefna.

Þá er sá maður kemur að dómi er um skáldskap sækir, þá skal hann nefna sér votta að því að hann býður guða þeim er hann hefir kvaddan tylftarkviðar, eða búum ef hann hefir þá kvadda, að heyra á skáldskap þann er hann hefir stefnt um og kveður þar í dóm fram, og síðan skal hann kveða áður hann segi sök fram. Þar er maður stefnir einum manni tveimur sökum um skáldskapinn, annarri um verka en annarri um meðför, í hinum sama stað, og er þá kostur að kveða einu sinni skáldskap þann er hann stefnir um þó að tvær sé sakirnar og svo stefnurnar. Enda er rétt að kveða einu sinni í dóm fram þó að tvær sé sakirnar, ef hann stefndi svo um.

Ef maður lýsir að þinglausnum á hönd manni um skáldskap til sóknar annað sumar, þá skal hann kveða að Lögbergi fyrr en hann lýsi um, enda er hann þá eigi skyldur nema hann vili að kveða hið síðara sumarið að Lögbergi, ef hann kvað hið fyrra.

Þó að eitt orð sé ort um mann, og fari þó helmingur saman eða lengra, og er þá kostur að sækja um. Svo er og þó að fjórir menn yrki helming vísu eða átta menn yrki alla vísu, og yrki eitt orð hver þeirra, þá varðar það skóggang öllum þeim ef þeir ráða allir saman um, og skal sækja sem um annan skáldskap.

'''117.''' UM HÝVÍG.

Svo er mælt ef maður vegur fyrir manni þræl eða ambátt, að það heita hývíg og varða fjörbaugsgarð. En svo skal sækja sem um önnur víg, fyrir það utan að á þingi skal búa kveðja. Þó að fleiri menn sé að vígi þræls eða ambáttar, og sekst einn maður á víginu, og skal drottinn hins vegna manns kjósa mann til veganda úr flokki þeirra. Ef maður sekst um vígið, þá á sækjandi úr fé hans gjöld þræls síns, slík sem búar virða við bók. Þá er sá maður vegur þræl manns er þingheyjandi er fyrir bú þess manns er þrælinn átti, þó að hann sé eigi þar vistum ef hann er svo að skuldleik, og sekst hann þá eigi á víginu. En gjalda skal hann þrælinn hinum er átti, svo sem heimilisbúar þess fimm virða, og hafa boðið gjöld á hálfum mánaði hinum næsta. En ef hann býður eigi svo gjöldin, og varðar honum þá fjörbaugsgarð.

Þræll verður óheilagur ef hann mælir við mann fullrétti eða gerir hálfrétti. En þá gerir maður hálfrétti við annan mann, ef gerir þá réttarstaði er fjörbaugsgarð varða. Ef drottinn þræls verður staddur við víg hans, og verður sá óheilagur er vegur fyrir þeim er á þrælinn, og fyrir þeim mönnum öllum er þingheyjendur eru fyrir bú hans, nema þræll hafi til óhelgi sér gert. Á þeim vettvangi eiga menn að hefna þræls er hann fellur, en eigi lengur en svo.

Ef þræll hleypur undir vopn manna fyrir drottin sinn og fær af því bana, og varðar þá skóggang víg hans. Ef drottinn vegur sjálfur þrælinn, og varðar honum eigi við lög, nema hann vegi á löghelgum tíðum eða um langaföstu. Þá varðar fjörbaugsgarð, og skal stefna heiman og kveðja til níu búa á þingi, og á guði sá sök þá, er vegandinn er í þingi með. En ef hann vill eigi sótt hafa, þá á sök hver er vill. Ekki varðar honum víg þræls nærgi er hann vegur hann, ef hann vegur hann um þær sakir er frjáls maður félli óheilagur fyrir slíkar. Ef sá maður hefir guðorð er þræl sinn vegur, þá eiga samþingisgoðar hans sök þá.

Ef maður drepur þræl manns óvænishögg, og varða það níu aurar, og á drottinn sex aura þess fjár en þræll þrjá. Það fé allt skal gjalda í gripum, og skal taka til sinn lögmetanda hvor þeirra. Nú ber maður þræl manns lamabarning, þá skal hann gjalda verð þrælsins, slíkt sem búar meta við bók, þeim manni er þrælinn átti. Ef þræll verður ómagi af bardögum þeim, og skal gjalda honum og fyrir það jafnmikið fé sem búar virða ómaga. Ef þrælar manna ljóstast, þá skal sá er lýstur annan gjalda sex aura drottninum en þrjá þrælinum ef hann á úrkost til, en ekki ellegar. En ef þrælar manna vegast, og á sá þá þrjá kosti er þann þræl á er vegið hefir. Sá er einn að gjalda þrælinn sem búar virða. En sá er annar að gjalda þrælinn, þann sem veginn er, hálfum gjöldum, en gjalda þann er vó hinn fyrir gjöldin hálf á fjórtán nóttum hinum næstum. Sá er hinn þriði kostur að láta sekjast þrælinn um vígið. En ef einn maður á þræla þá er vegast, og skipar hann þá sem hann vill. Ef þrælar manna berjast lamabarning, þá skulu eigendur báðir fénýta hinn heila og báðir fram færa hinn lamda.

Rétt á þræll meira um einn hlut en frjáls maður. Þræll á vígt um konu sína þótt hún sé ambátt, en frjáls maður á eigi vígt um ambátt þótt hún sé hans kona.

'''118.''' UM SKÓGARMANNAVÍG.

Það er mælt ef skógarmannavíg verða að svo skal fara sem nú mun hér talið. Þar er menn taka skógarmann, og skulu þeir eigi lengra með hann fara en ördrag þaðan frá er þeir eigu að vega að honum. Þeir skulu hræ hylja þar er hvortki sé akur né eng, og eigi þar er vötn þau sé er til bæja falli, og lengra frá garði manns en ördrag. Ef þeir hylja eigi hræ skógarmanns, og varðar þeim það þriggja marka sekt. En ef þeir vega þar að skógarmanni er frá er skilt, og varðar það þriggja marka sekt, og á dómur að dæma það að þeir færi skógarmanninn á brott á fjórtán nóttum hinum næstum, og á sá maður sök þá er land á. En því að einu sekjast þeir á meðför skógarmanns, þó að þeir fari lengra með hann en ördrag, ef þeir kasa hann í annars manns landi en þeir tóku hann.

En ef þeir vilja færa skógarmann til handa þeim er sekti hann, og er þeim það rétt, og skulu þeir bundinn færa og bjóða lið sitt að fylgja þangað til sem hann vill að honum vega. Ef sá er sekti lætur undan ganga skógarmanninn, og varðar honum það skóggang, og eigu þeir menn sök þá er honum færðu manninn, enda er hann af björgum öllum við aðra menn um skógarmanninn. Ef sá maður er sekti sendir skógarmann á hendur öðrum mönnum, eða bergur hann honum í nokkuru, þá er hann af björg allri við alla menn aðra, enda varðar honum skóggang, og á hver er vill að sækja hann um það að hann hafi borgið skógarmanni þeim er hann sekti sjálfur, vísvitandi, og láta varða skóggang, og telja hann af björgum öllum skógarmannsins, og telja sér sakirnar.

Engi maður sekst á því þó að mat gefi skógarmanni, þá er menn færa hann hinum er sekti.

Þar er menn vega skógarmann, og á sá gjöld að taka er fyrstur kom vopnum á hann. En ef þeir elta hann á vopn eða á foröð, og eiga þeir þá allir jöfnum höndum gjöldin, enda svo ef þeir færa hinum er sekti, og skulu þeir hluta hver þeirra heimta skal.

'''119.''' UM ÞAÐ EF SKÓGARMENN HLAUPA Í AUÐNAHÚS.

Ef skógarmenn hlaupa í auðnahús eða í sel óbyggð, og eigu menn þá að brjóta hús þau, ef vilja, til þeirra, eða brenna, ef þeir mega eigi sækja þá annan veg. Gjalda skulu þeir hús hinum er átti, svo sem búar fimm virða við bók. Ef skógarmenn hlaupa í hús þau fyrir mönnum, er sýknir menn eru inni fyrir, þá eiga þeir er eftir sækja að beiða hina sýknu menn útgöngu. En ef þeir vilja eigi út ganga, og varðar þeim það skóggang ef skógarmönnum verður björg að. Þó að maður brjóti hús til skógarmanna, og verður hús óheilagt, og svo sýknir menn ef fyrir skógarmönnum standa, en gjalda skal þeim auvislabætur sem búar fimm virða, er hús átti, ef þeir ganga eigi út.

Eigi skal brenna þau hús til skógarmanna er eigi eru auðnahús.

Ef skógarmenn hafa jafnmikið lið eða meira sem hinir er inni eru með þeim, og ná þeir eigi útgöngu fyrir skógarmönnum, og varðar þeim þá eigi við lög innivistin ef þeir fá þann bjargkvið að þeir mætti eigi ganga eða þörði þeir eigi.

Ef þrælar eða lögskuldarmenn vega skógarmann, þá eiga þeir menn gjöldin að taka er fé eigu að þeim mönnum er vógu skógarmann.

'''120.''' AÐ LÝSA SKÓGARMANNSVÍGI.

Lýsa skal maður samdægris ef hann vegur skógarmann og segja til þess lögföstum manni. En ef hann segir eigi samdægris til, þá má hann eigi heimta gjöld skógarmannsins. En því aðeins skal það morð vera, skógarmannsdrepið, ef kviður ber það að hann vildi leyna því.

Skógarmenn allir eigu að vega aðra skógarmenn til sýknu sér ef þeir vilja, nema því aðeins ef þeir urðu sekir um þjófsakir eða vígsakir, eða þær sakir nokkurar er eigi á að sættast á fyrir lof fram, nema einkaleyfis sé til beðið.

Ef skógarmaður hefir vegið annan skógarmann til sýknu sér, þá skal hann ganga til húss, þar er honum þykir sér óhætt vera, og segja til lögföstum manni að hann hefir skógarmann vegið, og sýna hræ. Þá skal hann vera skógarmaður óæll og ferjandi og eiga eigi útkvæmt. En ef maður vegur tvo skógarmenn, þá er hann fjörbaugsmaður. En ef hann vegur hinn þriðja, þá er hann alsýkn, og svo þó að hann vegi einn þann skógarmann er hin meiri gjöld eru á, og skal hann þó alsýkn. Vega mega fleiri menn og skógarmanni til sýknu en hann sjálfur, og skal þá hver þeirra lýsa fyrir fimm búum, þeim er næstir eru hræjum, að þeir vilja þeim manni til sýknu hafa vegið, og nefna hann, og hafa það fyrir skógarmannsgjöld. Við þá eina er skógarmaður sýkn er spurt hafa þá sýknu hans sem til er vegið, áður en lýst er að Lögbergi, og skal segja hið næsta sumar eftir til hverrar sýknu vegið er.

Þar er þræll verður skógarmaður um víg drottins síns eða drottningar eða fóstra eða barna þeirra, enda taki menn hann innan fjórðungs, þá skulu þeir færa hann til handa þeim er sekti skógarmanninn, en sá skal höggva af skógarmanninum hendur eða fætur að gatnamóti og láta lifa síðan meðan vill. En ef sækjandi vill eigi svo bana skógarmanni þeim, sem nú er tínt, og varðar honum það fjörbaugsgarð, og eigu þeir menn þá sök við hann er færðu honum skógarmanninn. Ef aðrir menn drepa skógarmann þann til heljar innan fjórðungs og vilja eigi færa þeim er sekti, ef þeir máttu sækja hann annan veg en vopnum, og varðar það fjörbaugsgarð, og eiga þeir menn sök er sektu skógarmanninn, og skal kveðja til níu búa á þingi til þeirra saka. Utanfjórðungsmenn eiga að gera hvort sem þeir vilja að meiða skógarmann þann á þessa lund sem sá skyldi er sekti, eða færa honum ella. Ef þeir vilja eigi færa, þá eru þeir skyldir að pína hann til sagna og hafa við það fimm búa, þá er næstir eru. Þeim varðar fjörbaugsgarð er pína hann, ef þeir segja eigi satt frá orðum hans, og skal kveðja til níu búa á þingi. Svo hið sama skal fara um skuldarmann þann er að lögum er í skuld tekinn og að Lögbergi er til sagt síðan.

Eigi er manni skylt að drepa skógarmann þótt hann hitti hann að máli, ef hann tekur hann eigi og ræður honum ei bjargráð. Sá maður er vegið hefir skógarmann, hann skal lýsa sök í þingbrekku á vorþingi eða að Lögbergi til skógarmannsgjalda, mörk lögaura, á hönd goða þeim er hann er í þingi með og samþingisgoðum hans og öllum þingmönnum þeirra, lýsa til gjalda og til útgöngu. Hann skal hafa þá menn tvo með sér, er leggi undir þegnskap sinn að þeir voru kennendur að þeim skógarmanni, og sá maður var þar veginn sem hann segir. En ef hann hefir eigi sannaðarmenn til, þá skal hann kveðja til heimilisbúa sína fimm að bera um það hvort sá maður væri þar veginn eða eigi. Dómur á að dæma mörk lögaura á hönd goðunum öllum og þingmönnum þeirra, jafnmikið úr þeirri mörk af hverjum þeirra þriggja, og dæma eindaga á fé því við guðann, hvern fyrir búðardurum hvers þeirra, þá er menn hafa um nótt verið á hinu næsta vorþingi eftir, er áður hefir lýst verið á þingi. Ef sá goði nokkur á sér eigi búð, þá skal hann gjalda fé það að búð samþingisgoða síns. Guðar skulu heimta að þingmönnum fé það, en þeir skulu láta fylgja þingfararkaupum.

Ef maður vegur skógarmann nokkurn, þeirra fjögurra er hin meiri gjöld eru á, og skal hann þó lýsa sök þá að Lögbergi á hönd goðum þeim öllum í þingin fornu, þau er þá voru í þeim fjórðungi sem hann er í, er þingin voru óslitin, og þriðjungsmönnum þeirra öllum, til skógarmannsgjalda, þriggja marka lögaura, og lýsa til þess fjórðungsdóms er hann er sjálfur úr fjórðungi, og skal hann svo gögn öll til færa sem til annarra skógarmannsgjalda. Og skal fé dæmast að gjalda annað sumar, miðvikudag í mitt þing, í bónda kirkjugarði. Það varðar fjörbaugsgarð ef eigi gelst.

Ef menn sjá skógarmann er þeir fara leiðar sinnar, og varðar þeim eigi við lög þó að þeir taki hann eigi ef þeir eiga ekki við hann. En ef þeir eiga við hann kaup eða önnur mök nokkur, eða ráða honum ráð þau er hann sé þá nær lífi sínu en áður, og er það björg við hann, og varðar það fjörbaugsgarð. Það eru allt skógarmannsbjargir er menn gera við hann eða ráða honum það er hann er þá lífi sínu nær en áður, hvort sem það er nokkuru meira eða minna er til þess mest.

Eigi skulu menn brenna hús til skógarmanna, þau er fénaður manna er inni, og þó að engir sé menn í sýknir, eða þeir nái eigi skógarmönnum á annan veg, og skal þeygi brenna húsin að heldur. En ef þeir brenna húsin þó að fé manna sé inni, og skal svo sækja sem aðra brennu. Nú bjóða þeir eigi þeim manni er hús átti, það er þeir hafa brotið eða brennt, bætur slíkar sem búar fimm meta húsið, á hálfum mánaði hinum næsta, og skal sækja sem um aðra brennu, en um spellvirki ef brotið er.

'''121.''' TRYGGÐAMÁL OG GRIÐAMÁL.

„Allir vitu atburði um missætti þeirra N. N-sonar og N. N-sonar, og nú eru til komnir vinir þeirra og vilja sætta þá. Nú selur N. N-son grið til sáttarstefnu þeirrar er þeir hafa á kveðið fyrir sig og fyrir sinn erfingja og alla þá menn er hann á griðum fyrir að halda, en N. N-son tekur grið af N. N-syni sér til handa og sínum erfingjum og öllum þeim mönnum er hann þarf grið til handa að taka. En nú er Guð sjálfur fyrstur í griðum þeirra, er bastur er, og allir helgir menn og allur heilagur dómur, páfi að Rómi og patríarki, konungur vor og biskupar vorir og bóklærðir menn allir og allt kristið fólk.

Eg nefni tólf menn í grið á milli þeirra N. N-sonar og N. N-sonar, er nú standa tveim megum að málum,“ og skal nefna þá menn tólf. Síðan skal sá er fyrir griðum mælir nefna votta tvo eða fleiri „að því vætti, að þessi grið sem nú eru nefnd skulu vera full og föst allra manna á meðal, þeirra er hér koma í mannsafnað þenna, og meðan menn eru hér lengst á mannfundi þessum, og hver maður kemur heim til síns heimilis. Og þó að oftar verði fundir lagðir til mála þeirra, þá skulu þó þessi grið halda þar til er lokið er málum þeirra svo sem þau megu best lúkast. Nú heldur jörð griðum upp en himinn varðar fyrir ofan, en hafið rauða fyrir utan er liggur um lönd öll, þau er vér höfum tíðindi af. En á meðal þessa endimarka, er nú hefi eg talið hér fyrir mönnum, þrífist sá maður hvergi er þessi grið rýfur er eg hefi hér nefnd, og bindi sér svo höfga byrði að hann komist aldregi undan, en það er Guðs drottins gremi og griðbíts nafn. En þeir menn allir hafi Guðs miskunn er vel halda griðum og árnaðarorð allra heilagra til allrar þurftar sinnar við allsvaldanda Guð. Sé Guð hollur þeim er heldur griðum en gramur þeim er rýfur, hollur þeim er heldur, og hafið heilir grið selst.“

Það eru forn lög á landi voru, ef maður verður sekur um griðarof, að þeir menn tólf er í grið voru nefndir, eiga rétt að taka úr fé hans, átta aura hins fimmta tigar. En það eru lög í Noregi og á alla danska tungu, ef maður þyrmir eigi griðum, að sá er útlagur fyrir endilangan Noreg, og fer bæði löndum sínum og lausafé, og skal aldregi í land koma síðan.

'''122.'''

„Það er upphaf að þessu máli að eg set grið og frið á milli þeirra N. og N. Sé Kristur fyrstur í griðum, því að hann er bestur, og sankta María móðir hans, konungar helgir og biskupar, lærðir menn og lögmenn og allir hinir bestu menn. Set eg grið og fullan frið, fégrið og fjörgrið í öllum stöðum nefndum, svo lengi sem vér verðum á sáttir að vilja Guðs og að vitni þeirra manna er nú heyra á griðamál. Sá er griðníðingur er griðum spillir, rækur og rekinn frá Guði og öllum Guðs mönnum, en sá er griðum heldur og settum friði hafi Guðs vingan og góðra manna utan enda. Höfum allir Guðs hylli og höldum vel griðum.“

'''123.'''

„Vendræði gerðust þeirra á meðal, N. N-sonar og N. N-sonar, sem þér vituð skyn á. Nú hafa vinir þeirra til komið og vilja sætta þá, og nú eru sett grið með þeim. Sá er fyrstur í griðum er bastur er, Kristur drottinn, og allur heilagur dómur, biskupar vorir og bóklærðir menn, bændur og öll alþýða. Hafi sá hylli Guðs er heldur griðum, en sá maður er gengur á grið þessi beri slíka byrði sem hann bindur sér, en það er Guðdrottins gremi og griðníðings nafn. Hafið hylli Guðs og haldið vel griðum.“

'''124.'''

„Það er upphaf máls míns að eg set grið og frið hér á meðal manna. Sé Kristur í griðum með oss og Krists helgir, konungar vorir og biskupar, lærðir menn og lögmenn og allir hinir bestu menn. Set eg grið og fullan frið, fégrið og fjörgrið í öllum stöðum nefndum og ónefndum, svo lengi sem vér urðum á sáttir að vitni Guðs og heilagra manna. Set eg grið þessi fyrir oss og fyrir vora frændur alla, bæði nefnda og ónefnda með handfesti vorri.

Sá er griðníðingur er griðum spillir, rækur og rekinn frá Guði og góðum mönnum öllum. En sá er griðum heldur og settum friði hafi Guðs vingan og góðra manna utan enda. Höfum allir Guðs hylli og höldum vel griðum.“

'''125.'''

„Sakar voru með þeim N. N-syni og N. N-syni. En nú eru þær sakir settar, og skal þær fé bæta svo sem góðir menn og göfgir hafa gert með fullum eyri og fram komnum, þeim í hönd seldum er hafa skulu. En ef þeirra verða sakir á meðal enn héðan frá, þá skal þær fé bæta en eigi flein rjóða. Sá þeirra er gengur á gerva sátt eða vegur á veittar tryggðir eða ræður um við ráðbana annars, hann skal svo víða vargur heita sem víðast er veröld byggð og vera hvarvetna rækur og rekinn um allan heim hvar sem hann verður staðinn á hverju dægri.

Nú liggur fé á bók er N. bætir fyrir sig og fyrir sinn erfingja, borinn og óborinn, og tekur þar í mót aldartryggðir og ævintryggðir er æ skulu haldast meðan mold er og menn lifa. En nú skulu þeir vera svo sáttir og samværir, hvar sem þeir finnast lands eða lagar, að samförum öllum og samvistum og að öllum viðurskiptum, sem faðir við son eða sonur við föður. Nú leggi þeir hendur sínar saman og haldi vel tryggðir, svo sem fyrir er mælt, að vilja Krists og að vitni þeirra manna er heyrðu tryggðamál. Sé Guð almáttigur þeim hollur er vel heldur tryggðir en gramur þeim er rýfur. Hollur þeim er heldur, og hafið heilir sæst.“

'''126.'''

„Sakar hafa gerst á meðal þeirra N. N-sonar og N. N-sonar, en nú eru þær sakir settar og fé bættar, svo sem metendur mátu og dómendur dæmdu, teljendur töldu, gefendur gáfu, þiggjendur þágu og þaðan báru, með fé fullu og fram komnum eyri, þeim í hönd selt er hafa skyldu. En ef þeirra verða enn sakir á millum, þá skal þær fé bæta en eigi flein rjóða. En ef annartveggi þeirra verður svo óður að hann gengur á gerva sætt og vegur á veittar tryggðir, þá skal sá rekinn vera frá Guði og frá allri Guðs kristni, svo víða sem menn varga reka, kristnir menn kirkjur sækja, heiðnir menn hof blóta, móðir mög fæðir, mögur móður kallar, eldar upp brenna, Finnur skríður, fura vex, valur flýgur vorlangan dag og standi byr undir báða vængi.

Nú er það fé lagt á bók er N. bætir fyrir sig og fyrir sinn erfingja, getinn og ógetinn, borinn og óborinn, nefndan og ónefndan, og tekur hann þar tryggðir í gegn af N., ævintryggðir og aldartryggðir, þær er æ skulu haldast meðan öld er og menn lifa. Nú skulu þeir vera menn sáttir og sammála hvar sem þeir finnast, á landi eða á vatni, skipi eða skíði, hafi eða hestsbaki, ár að miðla eða austskotu, þilju eða þóftu ef þarfir gerast, kníf eða kjötstykki saman, sáttur hvor við annan sem faðir við son eða sonur við föður. Leggið nú saman hendur ykkrar og verið menn sáttir að vitni Guðs og alls heilags dóms og þeirra manna allra er þetta mál heyrðu.“

Grágás/Um fjárleigur

2024-07-23T00:23:04Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Grágás}}
'''1.''' OF SÖLU LEIGUFJÁR.

Maður skal eigi selja fé sitt dýrra á leigu en tíu aurar sé leigðir eyri til jafnlengdar, hvatki fé sem er. Ef hann selur dýrra, og á hann eigi til meira heimting en slíkra aura sem hann seldi, og lögleigu með. En honum varðar þriggja marka útlegð, hvort sem er að hann selur dýrra fé sitt að leiga, eða metur hann dýrra en að lögum. Sá á sök þá er hann selur féið dýrra eða metur við, ef sá vill, en ef sá vill eigi sækja, þá á sá er sækja vill.

'''2.''' OF ÞAÐ HVERSU FÉ SKAL EINDAGA.

Svo skal maður fé eindaga, að kveða á dag þann er féið skal gjaldast og á stað þann er féið skal gjaldast. Vel er ef fyrr gelst. Þó verður eindagi á að svo sé að kveðið að gjalda skyli á skuldaþingi er menn hafa um nótt verið, ef á stað er kveðið. Nú kemur hann til eindagans, þá skal hann nefna votta að hann er kominn til eindaga þess er mæltur var með þeim og er búinn að taka við fé því er þar er gjald mælt á, og engi maður geldur honum fé það. Nú skal hann nefna votta í annað sinn, að hann stefnir honum „um svo marga aura og svo stóra sem mæltir voru hér að gjalda með okkur,“ stefna til gjalda og til útgöngu og um hálfa fimmtu mörk álaga, og kveða á þingið, hvert hann stefnir, og stefna lögstefnu.

'''3.''' OF LÖGAURA.

Ef mæltir eru lögaurar með mönnum, og eru lögaurar kýr og ær. Það er og lögeyrir sex álnir vaðmáls [K: eða vararfeldir svo að þeir þyki jafnir sem sex álnir vaðmáls.] Brennt silfur er enn, og er eyririnn að mörk lögaura, enda lögsilfur það er meiri hlutur sé silfurs en messingar og þoli skor og sé jafnt utan sem innan. Melrakkaskinn sex, það er enn lögeyrir.

Ef maður mælir svo að „þú skalt gjalda mér vaðmál, og skil eg frá annað fé allt,“ þá kemur-at hann öðru við. Ef maður mælir svo að „þú skalt gjalda mér vaðmál,“ og skilur-at hann frá aðra aura, þá nítir hann eigi lögaurum, ef það ber kviður að hann hefir eigi vaðmál til að gjalda, og hann mátti eigi á því méli fá.

Ef þeir koma til báðir, er mál eigust við, og verða þeir eigi á sáttir, þá skal hvortveggi nefna til lögsjánda af sinni hendi að sjá fé það er þar skal gjaldast, og skulu þeir sjá það fé, hvort það sé gilt eða eigi, hverigir aurar sem eru. Ef þeir verða eigi á sáttir, þá skal sá þeirra hafa sitt mál er eið vill að vinna. Ef þeir vilja eiða vinna báðir, þá skulu þeir hluta. Ef lögsjáendur eru ósáttir á um það hvort það sé lögsilfur eða eigi, þá skal hvor hinna stefna lögsjánda annars um það að hann hafi það kallað lögsilfur er eigi er, og láta varða þriggja marka útlegð. En síðan er sakir koma í dóm, og verður sá fé sekur er dómendum þykir rangara mæla. Skal bera fram silfur og láta það sjá. Þeir skulu lögsjáendur vera er réttir sé að tengdum í kviðum um hvorntveggja þeirra. Nú eru lögsjáendur ósáttir um metorð, og vill annar hluta en annar eigi. Þá skal eið vinna sá er hlutfallið býður, ef hann vill, og meta, og skal hans metorð þá standa, og verður sem hinn mæli ekki um, er eigi vill hluta.

'''4.''' OF ÞAÐ EF MAÐUR SENDIR ANNAN MANN TIL EINDAGA.

Ef maður sendir annan mann til eindaga að gjalda fé fyrir sig, og er-at hinn skyldur við að taka nema hann viti að sá maður sé heimilisfastur, og hann eigi svo fé að það sé jafnmikið sem hitt er hann geldur ef hann vinnur eigi heimilt.

Ef sá kemur til er gjalda skal og lætur fé uppi, en hinn sendi mann til viðtökunnar, nú nefnir gjaldandinn votta, að hann lætur það standa fyrir gjaldi að engi er viðtökumaður þar réttur. Þá skal viðtökumaður votta sína láta vinna eiða og bera vætti það að hann skyldi við fé því taka og þeim málum mæla sem aðiljanum byrjaði. Nú hefir hann eigi vottorðið til, þá ef kviður ber að hinn myndi eigi gjalda þó að vottorðið væri til borið, og er þá jöfn heimting til fjárins sem hinn hefði til viðtökunnar komið fyrir öndverðu sjálfur, er féið átti að taka.

'''5.''' OF ÞAÐ EF EINDAGI VERÐUR Á LÖGHELGUM DÖGUM.

Ef eindagi verður á löghelgum tíðum eða um langaföstu, þá skal viðtökumaður nefna votta að því að hann er búinn við fé að taka, í þeim stað sem gjald var mælt, og hann sér eigi þann mann þar er því gjaldi haldi upp sem mælt var. Nefna skal hann votta í annað sinn að því að hann lætur það standa fyrir stefnu þá, að lögheilagur dagur er þá eða langafasta. Þá á hann að stefna hinn næsta rúmhelgan dag í hinum sama stað sem gjald var mælt.

Þar er maður kemur til eindaga, og hann nefnir votta að því að hann er búinn við fé því að taka er þar var gjald mælt, og þar er eigi sá maður er gjald reiði af hendi, eða svo láti fé það uppi sem mælt var. Þá er rétt að hann stefni þar hinn næsta dag rúmhelgan eða þar er hann hittir hann að máli sjálfan, eða að heimili hans að þriðja kosti, þó að því sé síðar, og fylgja þó álögin öll slík sem eindöguðu fé öðru, því er að eindaga er um stefnt. Þess á hann og kost að segja lögleigur á féið að eindaganum meðan stendur undir honum, enda segja slíkt að Lögbergi hið næsta sumar eftir, þá hlýðir það meðan hann man vottana. Ef eykthelgan dag er eindaginn, og á maður kost að stefna fyrir eykt ef hann vill. En við skal hann taka þótt við aftan gjaldist, ef allur dagur var til stefnu.

Ef þeir koma báðir til eindaga, og á sá kost er gjalda skal að bjóða hinum til heimilis þess er hann átti um veturinn. Skal hann handsala að eindaganum að gjalda á fjórtán nátta fresti kýr eða ær á hönd sér. Svo það, ef hann vill gjalda í landi, tvo aura fyrir einn, því landi er bælt er á hálfan bólstað eða meira, svo og ef hann vill í mani gjalda, tvo aura fyrir einn, og á hann lausn á maninu hin næstu misseri ef hann hefir upp alið.

Eigi skal maður heim bjóða í annan fjórðung til gjalds. Er-at manni skylt að taka búfé fyrr en sex vikur eru af sumri, enda er eigi skylt við að taka síðar en átta vikur eru af sumri. Sá er féið reiðir skal hafa kvatt fimm heimilisbúa sína viku fyrr eða meira méli, að þeir komi til að miðjum degi að meta fé það með þeim við bók. Þeir skulu þeim mun ódýrra virða fé það en á skuldamóti gekk sem þeim þykir verra þá við að taka. Ef hinn kemur eigi til, er við fénu skal taka, né gerir annan mann, þá á gjaldandinn kosti þrjá. Þann einn að reka fé til handa honum, er átti við að taka, en af skal hann segja sína ábyrgð lengur er metið er, ef hann lætur með fara sem hans ábyrgð sé á. Sá er annar kostur að láta ganga í landi sínu. Sá er hinn þriði kostur að reka í afrétt þann er hann á. Ef hinn kemur til og tekur við kykfé, og skal hann bregða af marki á sauðum þann dag er hann hefir á brott. En af nautamarki skal hann brugðið hafa á fjórtán nátta fresti.

Ef viðtökumaður kemur eigi til þá er eindaginn er, og eru fjórtán nætur frá gengnar, þá eignast sá búféið er gjalda átti, það er hann galt, ef eigi er hinn næsta dag eftir brugðið af markinu. En hinn á enga heimting til fjárins er goldið var.

'''6.''' OF GJÖLD OG EINDAGA.

Ef sá maður kemur til eindaga er gjalda á fé, en eigi hinn er við skal taka, þá skal hann bjóða fé með votta og nefna til lögmetanda af sinni hendi. Nú geldur hann þar silfur, þá skal hann heim hafa það. En hinn á eigi til meira heimting en til innstæða ef breklaust er uppi látið. Kost á gjaldandinn af að segja ábyrgð sína og láta þar liggja fé allt eftir, fyrir utan silfur, enda á hann kost að hafa allt féið heim, og hafa leigulaust þau misseri. En ef hann galt sauði, og kemur hinn eigi til að bregða af markinu, þá eignast gjaldandinn sauðina hinn næsta dag eftir.

Nú stefnir hinn um féið er á, og skal hann neyta vottorðs þess er hann bauð féið að gjalda. Þá skal sækjandinn kveðja heimilisbúa hans fimm, hvort hann bauð af því féið að hann vildi gjalda eða eigi. Nú er fé handsalað og eigi eindagað, þá skal sá er féið á að öðrum stefna honum heim, að hann sé heima á sjö nátta fresti, er hann kemur til að heimta féið, það er hann á að hinum, og kveða á hve mikið féið er. Þeir skulu hafa lögsjáendur til með sér ef metfé er. En ef eigi er metfé, þá skal gjaldandinn hafa kvatt til búa þrem nóttum fyrr að meta fé það. Ef sá vill eigi gjalda, og skal hann svo stefna um innstæða sem um eindagað fé, og svo um álög sem eindagað fé, fyrir utan harðafang, það eitt fellur niður.

Nú selur maður fé að leiga vottlaust, þá ef hann vill eigi gjalda, þá kemst hinn eigi til leignanna nema sagðar sé leigur á. Kost á sá er heimtir, ef handsalað er, að stefna hinum heim, er gjalda skal, biðja hann heima vera á þriggja nátta fresti „og mun eg þá koma að taka við fé mínu eða stefna um“. Nú vill hann eigi gjalda, þá skal hann stefna um svo mikið fé sem er, og láta varða þriggja marka útlegð og sex aura harðafang, stefna til gjalda og til útgöngu.

Ef maður á fé að manni, og er fé handsalað, þá geldur hann af sumt, og er rétt að hinn kjósi er féið á, hvort hann vill stefna um allt féið, og láta hinn leita gagna [K: og láta hinn neyta gagnanna] til hvað af er goldið, enda er hitt rétt að stefna um það fé er ógoldið er. Það varðar þriggja marka útlegð ef maður stefnir um fé þar er allt er goldið, og er við þann heimting er féið á [K: er fé er að].

Þar er maður á fé að manni, og kveða þeir á dag og stað nær gjalda skal eða hvar gjalda skal fé það, þótt þeir handsalist eigi eða þótt þeir takist í hendur, og sé þeir sáttir að þar skyldi lögeindagi vera, þá skal hann svo sækja sem þar sé eindagað féið, nema það að niður fellur handsalsslit. Hann skal kveðja heimilisbúa fimm til á þingi þess er sóttur er.

''Nýmæli:'' Ef maður selur manni í hönd að taka við fé sínu, þar er hann á eindagað að manni, enda tekur sá við, og vill hann eigi gjalda hinum féið er á, né láta hann ná fénu, þá á hann kost að sækja, hvort sem hann vill, hinn er féið var undir eða þann er handsölum tók fyrir féið, enda verst sá málinu, er féið var undir, ef sá getur þann kvið að hann galt þeim manni féið er hinn hafði til sendan. Sá er féið átti, skal stefna þeim um féið er hann bauð um að taka gjaldið, og láta varða þriggja marka útlegð. Skal hann kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttur er.

''Nýmæli:'' Ef sá maður heimtir fé annars manns er honum er eigi um boðið, og á hann eigi að heimta. Það varðar honum fjörbaugsgarð við þann er hann heimtir fé að, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er. Nú ef hann geldur féið, þá skal hann stefna til gjalda og til útgöngu um féið.

''Nýmæli:'' Ef maður selur manni fé af trúnaði að láni eða til hirslu, og dylur hinn og kveðst við engu tekið hafa, þá skal sá er féið á sækja til þýfðar, ef hann vill, enda á hann kost að stefna til gertækis um féið og til gjalda tvinnra og láta varða þriggja marka sekt.

''Nýmæli:'' Ef maður hirðir fé manns, og hverfi féið úr hirslu hans. Nú áttu þeir þar fé báðir í þeirri hirslu, þá heldur hvor þeirra á sínu fé ábyrgð ef úr einni hirslu hverfur hvorstveggja fé. Nú hverfur þess fé eitt er seldi að hirða. Hann á kost að heimta féið að honum ef hann vill, þeim er hirði, og á sá að gjalda, enda á sá sökina um féið er hirði, enda á hann kost að sækja þann er hann vill um og ráða sjálfur orði.

''Nýmæli:'' Ef maður á fé á leigum, og fellur hann frá. Nú ef hann á sonu eftir, eða lifir faðir hans, þá eigu þeir um það fé, er eindagað er, jafnt að stefna um að eindaganum sem þeim sé handsalað.

Annar kostur er sá er þeir eigu, hvort sem er sonur eða aðrir erfingjar, að sækja um handsalað erfðafé við níu búa kvið á þingi, og láta varða þriggja marka útlegð haldið. Ef fleiri menn telja til arfs og eru ósáttir á hver taka á, þá á hinn að halda til dóms, og verður hann þá eigi útlagur. Ef sá fellur frá, er fé á að gjalda, þar sem eru sönir eftir til arfs, þá er rétt að maður stefni hinum elsta bræðranna um allt féið. Ef fé er engu skipt, og skal sækja við níu búa kvið. Ef bræður hafa skipt arfi, eða svo þótt aðrir erfingjar taki arfinn en synir, og skal um svo mikinn hlut hverjum stefna sem þeir tóku arf til.

Þar er sá maður fellur frá er fé er eindagað að, þá skal að lögheimili hans stefna erfingja hans um það fé. En ef hann leggur lögleigur á, og kemst hann eigi meir til að heldur en til innstæðans. Það sagði Markús lög.

''Nýmæli:'' Ef maður skal heimta fé sitt að erfingja þess manns er hann átti fé að á deyjanda degi hins, að hann skal sækja það við níu búa kvið.

Ef maður kveður fjár að eindaga og stefnir um, og hittast þeir á förnum vegi og sá er gjalda skal, og er rétt að hann taki þar við, og verst gjaldandinn lögmálsstöðum ef hann býður þar. Hinum er rétt að kveðja fjárins á förnum vegi ef hann vill, ef hann kvaddi eigi áður, og er rétt þá að stefna.

Ef maður á fé að manni og vill sá eigi gjalda honum, þá skulu lögleigur leggjast á fé það, svo lengi sem hann heldur fé því, og þarf eigi að segja leigur á. Ef kviður ber það að sá mundi gjalda ef heimt væri að honum, og leggst þá eigi lögleiga á féið, enda á hann kost að bjóða innstæðann af höndum þegar hann vill.

Ef maður finnur fé fyrir ofan jörð í sínu landi, og skal hann segja til þrjú sumur á alþingi, þá ef eigi verður eigandi að hið þriðja sumar, þá eignast hann féið. Ef maður finnur fé í jörðu sinni, og skal hann segja til um sinn á alþingi. Ef eigi verður þá eigandi að, og eignast hann þá. Því aðeins verður að réttu eigandi að, ef sá verður til er það fé hefir frá verið stolið, eða þess erfingjar ella.

Ef maður grefur fé sitt í jörð, gull eða silfur eða gripi aðra, og varðar það fjörbaugsgarð. Sá á sök þá er sækja vill, og skal þar kveðja til níu heimilisbúa á þingi þess er sóttur er.

Ef maður á fé að manni og varnar hann honum fjárins, þá er rétt að lýsa sök á hönd honum að þinglausnum til sóknar annað sumar, og láta varða hald fjárins þriggja marka útlegð. Sá er sökina lýsti skal segja þeim er sök er á hendi með votta, fyrr en sex vikur sé af sumri, ef hann er sams fjórðungs, að hann hefir sökina lýsta á hönd honum. Ef hann má eigi honum sjálfum segja, þá skal hann segja til í þingbrekku á vorþingi eða á leið þeirri er sækjandinn sjálfur heyr. Ef hann segir eigi svo, enda verður hinn eigi vís áður sex vikur eru af sumri að honum er sök á hönd búin, og verður þá sökin ónýt. Þar er maður hefir fésök lýsta á hönd manni hið fyrra sumar, þá skal hann þar þá búa til kveðja er þá hafa heimilisbúar hins verið, er sök var höfðuð á hönd honum, enda búi þeir þar þá næstir því heimilinu er sökin er sótt. Of allar sakir, þær er svo eru til búnar, skal þá búa hafa er þá búa næstir, er sökin er sótt, því heimili er hinn átti þá er sökin var höfðuð á hönd honum.

Ef manni verður grunur að því að sá maður vill hlaupa af landi á brott er hann hefir að þinglausnum sök á hönd búið, þá á hann að banna honum för að Lögbergi, og verja lýriti stýrimönnum öllum, og svo hásetum, að ferja hann á brott af landi. En þeim mönnum öllum er spyrja lýrit þann, þá varðar stýrimönnum fjörbaugsgarð, en hásetum þriggja marka útlegð, ef þeir ferja hann á brott. Slíkt varðar þeim þótt þeirri sök sé heiman stefnt, eða sé hún að skipi til búin, ef þar er lýriti varið brauthöfnin. Að festarhælum skal þeim stefna um samfarar og kveðja á þingi búa fimm til þriggja marka saka, en níu til fjörbaugssaka.

Hvergi á maður að lýsa sakir um fé né stefna, fyrr en hann hefir heimt að manni, og honum er varnað. Ef maður á að manni fé eindagað, og vill sá hlaupa af landi á brott, þá er rétt að banna honum för þótt það sé fyrir eindagann, en því aðeins verður sökin við hann eða við þá menn er hann ferja á brott, ef féið kemur eigi fram að eindaga.

Fé hvert, þeirra er lögleigur áttu á að vera fyrir öndverðu, það skal standa með lögvöxtum þar til er goldið er allt, þótt eigi sé leigur á lagðar að Lögbergi.

''Nýmæli:'' Þar er maður á fé að manni, það er lögleigur eigu á að leggjast, þá skal það standa með lögvöxtum einn vetur og tuttugu en eigi lengur, nema þá sé dæmt eða handsalað. En ef það er þá gert, þá skulu enn upphefjast lögvextir, og vera jafnlanga stund sem áður var tínt.

Þótt maður gefi manni fé eða aðra hluti á skuldarstöðum, þá kemst hann eigi til heimtingar um það fé, nema hinn seli sakir og fjárheimtingar á hönd sérhverjum þeirra. Og ef þeir játa að gjalda honum að ráði hins, er fé átti, þá á hann allt mál við þá, en ekki hinn er fé átti fyrir öndverðu.

'''7.''' OF ÞAÐ HVERSU FÉMÁL SKAL SÆKJA.

Fé á að dæma svo mikið sem gögn báru til, í þeim stað sem eindagi var á mæltur, fjórtán nóttum eftir vopnatak, og svo marga aura sem gögn báru til. Nú er eigi eindagað fé, þá skal dæma gjald að lögheimili þess er gjalda á, í örskotshelgi við túngarð hans, þar er hvorki sé akur né eng, þangað frá garði er sá á heimili er fé skal taka. En ef menn vitu eigi það, þá skal dæma gjald að heimili þess er sök sótti.

Nú er úr sínum fjórðungi hvor þeirra, þá skal dæma gjaldið miðvikudag í mitt þing annað sumar eftir, í bænda kirkjugarði. Og svo skal fara þótt eindagað fé sé, ef úr sínum fjórðungi er hvor þeirra er mál áttust við.

Ef maður metur fé sitt dýrra á leigu, eða selur, en á lögleigu, þá er rétt að lýsa sök þá í þingbrekku á vorþingi, ef þeir eru samþinga, og sækja þar í dóm fram. Þar er menn verða fésekir, þá skal dæma gjald fjár þess að heimili þeirra er fésekir verða, ef þeir eru sams fjórðungs og hinn er féið á að taka. Ef þeir eru úr tveim fjórðungum, þá skal gjaldið dæma í alþingi mitt, í bónda kirkjugarði, slíka aura sem mæltir voru á innstæðanum. Útlegðir hálfar skal dæma að gjalda annað sumar í mitt þing í bænda kirkjugarði, en hálfar heima, þar er innstæðinn var dæmdur, og þar önnur álög öll. Útlegðir og öll álög skal dæma lögaura.

'''8.''' HÉR ER UM SKULDADÓM.

Ef sá maður andast er öreigi er, og er engi maður skyldur að gjalda skuldir hans. Þá var hann öreigi, ef hann átti eigi eftir mörk eða meira fé. Nú var þar meira fé, og voru þó skyldir meiri en fé, og er erfingi skyldur að bjóða til skuldadóms eftir hann, ef hann hafði átt eftir mörk eða meira fé.

Nú ef hann býður eigi til skuldadóms að lögum, eða geldur hann nokkurum manni af fénu áður hann bjóði til skuldadómsins, þá skal hann gjalda allar skuldir meðan hans aurar vinnast til. Eigi á hann í skuld að ganga fyrir.

Sá maður er til skuldadóms vill bjóða, hann skal ganga í þingbrekku á vorþingi því er hinn var úr andaður, þá er tvær nætur eru af þingi, og nefna sér votta svo að heyri meiri hlutur þingheyjanda. Hann skal svo mæla: „Í það vætti, að skuldadómur skal vera á tveggja vikna fresti að heimili því er hann er frá andaður, og eg býð þangað þeim mönnum er fé látast að honum hafa átt, og koma þar svo að dómur sé nefndur fyrir miðjan dag.“ Sá er til skuldadóms bauð skal kveðja búa fimm, þrem nóttum fyrir eða meira méli, þá er næstir búa því er dómurinn skal vera, þeirra er réttir sé í kviðum að tengdum.

'''9.''' AÐ SÆKJA AÐ SKULDADÓMI.

Þeir menn er þar þykjast fjár von eiga sem skuldadómurinn er skulu þangað koma með votta sína. Nú eru eigi vottar til, eða náir hann þeim eigi. Þá skulu þeir búar fimm skilja, er hinn hefir þangað kvadda er dóminum heldur upp, eða þeir er þeir vilja til hafa kvadda, um dómstaðinn, þrimur nóttum fyrir dóminn eða meira méli. Sá er til dóms bauð skal bjóða þeim með votta að nefna hálfan dóminn, en þeir eigu að hluta hver dómi skal upp halda við hann, hvort sem þeir eru aðrir ófúsir eða keppast þeir um. Nú vilja þeir eigi, þá skal hann nefna allan dóminn. En síðan skal bjóða til ruðningar of þá dómendur, hvorir sem nefndu. Dóm þann skal ryðja svo að þar skal engi þeirra manna sitja í dómi er þar eigi fjár von að heimta, og enskis þeirra faðir né sonur né bróðir né námágar þrír. Þá skulu menn hluta hve sakir skal fram segja í dóm þann, og færa fram síðan hver vætti sín eða kviðu.

Sá er til dóms bauð skal þangað hafa fé það allt er hinn hefir átt. Nú átti hann fé undir öðrum mönnum, og skulu haldast máldagar þeir allir er á því fé voru. Ef þeir menn eigu þangað fjárvon, er eigi eigu sjálfir varðveislur fjár síns fyrir æsku sakir, þá eru þeir menn skyldir til farar þangað er fé þeirra eigu að varðveita, enda ábyrgjast þeir við þá hina ungu menn það er til þeirra kemur, ef þeir gera eigi til koma eða færa eigi gögn til, þau er þarf. Og svo ef ungir menn eru erfingjar þess hins andaða, þá er sá maður skyldur að bjóða til skuldadóms er fjárvarðveislur þeirra á, ef þeir ætti fé.

Ef menn leyna fé því nokkuru, er hann hafði átt þar, og varðar það fjörbaugsgarð. Það er stefnusök, skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er. Þar skal hver hafa sína aura ef svo má.

Nú átti hinn lönd eftir eða goðorð, og skulu búar það virða, landeigendur fimm, þeir er næstir búa landinu. Nú eru lönd fleiri, þá skulu þeir er næstir búa aðalbólinu virða öll lönd, og skal sá hafa þá búana til kvadda er dóminum heldur upp, viku fyrir dóminn eða meira méli. Sá maður skal þar í landi taka er mest fé átti að hinum.

Nú átti hann konu, og skal hún hafa bæði mund og heimanfylgju, ef hann átti þá fé til mundarins fyrir utan skuldir er þau gengu saman. Nú hafi hann eigi þá átt mundinn skuldlausan, og hafi hann átt þó mörk eða meira fé, það er af skuldum gekk, þá skal þá aura jafnt skerða sem aðra. Nú hefir hann eigi átta mörk þess fjár er af skuldum gekk er þau gengu saman, þá skal hún engi hafa mundinn, en hafa á hún þó heimanfylgjuna sem áður. Nú höfðu þau fé sitt saman lagt, þá skal hún gegna skuldum öllum að þeim hluta sem hún átti í fé við hann. En ef hún átti í búi við hann, og var eigi í fé þeirra saman lagið, þá skal hún gegna að sínum hluta þeim aurum öllum er til bús þeirra voru keyptir [K: og öllu því er til hennar þurftar var keypt] en engum þeim er til hans þurfta eins var keypt.

Ef maður átti veðmælt í fé hans, og skal hann hafa það ef hann hefir að lögum veðmælt og lýst að lögum. Nú hafa þar tveir menn veðmæltan einn grip, og báðir að lögum, þá skal sá hafa er fyrr veðmælti. En ef eigi hafa báðir að lögum veðmælt, þá skal sá er að lögum hefir veðmælt. Nú hefir hvorgi að lögum veðmælt, þá skal hvorgi hafa. Þótt hann hafi betra grip veðmæltan en hans skuld gegni, og skal hann eigi hafa, hvegi er mælt var, meira en hans skuld var fyrir öndverðu. Rétt er að þeir fimm búar virði gripinn er þangað eru til kvaddir, þann er hinn hafði veðmæltan, og skal hann þá skjóta í móti slíku sem þeir virða gripinn dýrra en hans skuld var fyrir öndverðu, og skal hann þá hafa gripinn. Jafnt skulu allir missa sinna aura, þeir er þar áttu, ef eigi vinnst til skulda, þeir er eigi hafa veðmælt, og skal þar alla aura jafnt skerða.

Nú þeir menn allir er þar kalla til fjár skulu vinna eiða jafnt sem að þingadómi, og svo þeir menn allir er þar skulu lögskil mæla, en síðan láta bera vætti og þau gögn öll er þeir hafa til. Sakir skulu fram komnar allar áður sól sé undir, síðan skal dæma um nóttina og um morguninn eftir. Lokið skal dómi að miðjum degi annan daginn. Enga heimting á sá til síns fjár, er eigi ger til skuldadómsins koma [K: ef hann spurði og hann mátti til koma]. Nú mátti hann eigi koma til skuldadómsins, eða spurði hann eigi að dómur skyldi vera. Þá skal hann lýsa sök að Lögbergi á hönd þeim mönnum öllum er þar tóku fé, til gjalda og til útgöngu slíks fjár sem á hans hlut mundi koma ef hann væri þar, og lýsa til þess fjórðungsdóms sem dómurinn var í áttur, og á honum að dæma sína aura svo að þeir missi allir jafnt.

'''10.''' AÐ VEÐMÆLA FÉ.

Þá er fé veðmælt að lögum, ef svo er að farið, að vottum er sýndur gripurinn, enda er þó rétt ef þeim er svo kunnigt það fé er veðmælt er sem þeir hafi séð, og skal lýsa veðmála fyrir heimilisbúum fimm, þess manns er fé sitt lét veðmæla. Nú eru þeir á það sáttir að eigi skyli lýsa, og er það sem þeir mæli ekki um, þótt þeir hafi votta við það.

Þá er og að lögum ef tveir aurar eru veðmæltir fyrir einn, nema því aðeins ef sá gripur var eigi þess verður er veðmæltur var. Ef sá maður fellur frá, er gjalda á féið, og verða af eindagar allir við hann.

'''11.''' UM EINKUNNIR.

Það er mælt í lögum vorum að hver maður sá er sauði á eða búfé, er skyldur að hafa eina einkunn á öllu kvikfé sínu. Hann skal hafa látið einkynna allt ungfé sitt þá er átta vikur eru af sumri, það er hann náir, en ef hann gerir eigi svo, þá varðar útlegð, nema eigi er skylt að einkynna dilka. Hross er og eigi skylt að einkynna.

Ef það fé er skylt er að einkynna kemur í annars manns land en þess er á féið, þá á sá maður kost, er á landi því býr, ef fé er óeinkynnt, að leggja á einkunn sína þá er átta vikur eru af sumri eða síðar, og eignast hann þá féið ef hann hefir áður sýnt búum sínum fimm með votta.

'''12.''' UM MISFANGA UM MARK.

Ef manni verður misfangi, og merkir hann lamb annars manns í stekk, og varðar það eigi við lög ef kviður ber að hann hugðist eiga. Þá skal hann bjóða hinum jafngott lamb fyrir, ómerkt [K: ef hann hefir það til], þá er hann verður var við, en hinn á að kjósa hvort hann vill hafa [K: það eða hitt er hann átti áður]. En ef hann býður eigi, þá varðar honum útlegð við þann er átti.

Ef maður einkunnar annars manns fé ólofað, og varðar þriggja marka útlegð ef hann leggur þess mark á sem á féið. Nú merkir hann annars manns marki, þá varðar það fjörbaugsgarð við hvorntveggja, þann er fé á og hinn er mark á. Nú markar maður annars manns fé sínu marki, og vill í því eignast féið, þá á hinn kost að ráða orði um, er féið á.

Ef menn eigu kaupafé, og á hver að færa mark til síns marks og gera sem má líkast. Það eitt er lögmark er eyru eru merkt á öllu fé, nautum og sauðum, svínum og geitum, nema á fuglum, þar skal fitjar merkja.

Ef maður gerist illvirki að fé manna og gerir í því kúgildis skaða eða meira fyrir öndkost, þá varðar skóggang, og skal lýsa að Lögbergi og sækja hið sama sumar, og kveðja til á þingi níu búa þaðan er illvirkið var gert.

'''13.''' UM GELDFJÁRSAFNAÐ.

Búandi hver er skyldur að láta safna geldfé öllu um land það er hann býr á, því er aðrir menn eigu, og láta reka til lögrétta þeirra er hreppsmenn [K: héraðsmenn] eru sáttir á að vera skulu. En ef hann gerir eigi svo, þá varðar útlegð, þrjár merkur, og á sá sök þá er vill, þeirra manna er að þeirri rétt eigu von fjárheimtingar við hann, enda ábyrgist hann féið [K: féið það er hann safnar eigi svo, við þá er eigu]. Sitt fé eitt skal hann í brott reka frá rétt, nema hann reki að ráði eiganda fleira, en ella varðar þriggja marka útlegð. Enda ábyrgist hann féið til þess er það kemur til þess er á.

'''14.''' UM DILKA.

Svo er mælt, þó að dilkur fylgi móður sinni ómerktur, að sá eignast hann er ána á. Nú villast dilkar í rétt, og skilur menn á um eiginorð, þá skal nokkur beiða þar lögskiptis með votta alla þá er til telja. En síðan skal hver þeirra sýna ær þær, er þeir telja að leitt hafi dilkana, búum fimm þeim er næstir búa réttinni, þeirra manna er þá eru þar, og skulu þeir skipta þeim öllum er ær kannast eigi við.

Nú verður eigi skipt að hinni næstu rétt að lögum [K: Nú verða eftir dilkar þeir er eigi kennast ær við, enda sé skiptisins til beitt að hinni efstu réttinni], þá skal búandi sá er varðveitir réttina sýna búum fimm, og leggja á mark sitt, og eignast hann þá. Nú ganga þeir sauðir þaðan á brott ómerktir, þá á hver að merkja í sínu landi er vill. Ein lög eru um dilksauði og naut og geitur.

'''15.''' UM HRÚTA.

Ef maður á hrúta, og skal hann inn láta fyrir veturnætur, eða gera fyrir svo að eigi fái ær við [K: þótt blæsma gangi, þá alla er hann má heimta geta]. Ella varðar þriggja marka útlegð, og á sá sök þá er vill. En ef hrútur gerir skaða, þá skal sá bæta auvisla sem búar þess virða, er skaða fékk af, og á hann þá útlegðarsökina. Nú verður fimm aura skaði að eða meiri, þá varðar fjörbaugsgarð [K: þeim er hrút á. Ef hrútur manns gengur í annars manns sauðum eftir veturnætur og sé eigi fyrir gert, þá á hann að gelda hrút þann ef hann vill, og fara svo að sem hann geldi sinn hrút. Svo skal fara um hafra hið sama. Ef hrútur deyr af geldingu, þá skal hann gera til og varðveita til handa þeim er á, ef hann finnur].

Eigi ábyrgist eigandi þó að hrútur geri skaða, er hann mátti eigi heimtan vinna, enda kemst hann eigi til bótanna, þótt hrútur verði dauður ef geldur er, ef hann gengur með annars manns sauðum eftir veturnætur, við þann er þá sauði á, ef hann lætur svo að fara sem hann mundi ef hann ætti, og látið svo gera til og varðveita til handa eiganda.

'''16.''' UM HAFRA.

Jafnt skal varðveita hafur og hrút að lögum. Of fé það er eigi verður eigandi að, að hinni síðustu réttinni, þá skal sá maður er réttina varðveitir kveðja til búa fimm, landeigendur þá er næstir búa réttinni, þeirra manna er þangað eigu sauðum til að safna, og skipta að lögum sauðum þeim með sér til varðveislu.

Þeir búar sex er sauði þá varðveita skulu segja til að kirkjusóknum eða mannafundum, hve margir sauðir þar eru þeir eftir, er eigi eru eigendur að, og kveða á mark. En ef eigandi gerir eftir, þá á hann að sýna varðveislumanni og hafa síðan að ósekju á braut, ef það er fyrir sólhvörf.

'''17.''' UM ANNARS MANNS FÉ Í SÍNU LANDI.

Hvar þess er maður veit að fé annars manns er í landi því er hann á að varðveita, þá skal hann sagt hafa mönnum til á fjórtán nóttum hinum næstum er hann varð var við að féið var þar. En ef það er þar til þess er tveir mánaðir eru [K: er mánaður er] af vetri eða lengur, þá skal hinn láta uppi varðveislumanni fúlgu slíka sem búar virða að rétt [K: að vert] er, ella varðar útlegð þrjár merkur brotthöfnin, og fúlgan umfram, enda er þá vítislaust varðveislumanni þó að hann haldi fénu, ef eigandi kemur eftir, ef honum er eigi uppi látin fúlgan.

'''18.''' UM GELDFJÁRVIRÐING.

Nú verður eigi eftir gert að miðjum vetri, þá skal varðveislumaður heimta til heimilisbúa sína fimm að virða, og sýna þeim mark það er á er, og færa síðan til síns marks, og eignast hann þá féið. En búar skulu svo virða sem þá var vert er þangað kom. Og hann skal gjalda verð hið næsta vor er hann veit hver á, og sá heimtir, ella varðar þriggja marka útlegð haldið. En ef hann bregður eigi af marki eða lætur eigi virða féið, þá má hinn á brott hafa, og láta uppi fúlgur sem búar virða.

'''19.''' EF MAÐUR VARÐVEITIR ANNARS MANNS FÉ.

Hvort er hann hefir virða látið féið eða eigi, eða brugðið af marki, þá skal segja til vor hið næsta eftir, í þingbrekku á vorþingi því er hann heyr sjálfur þá er sóknarþing er fast, og vísa til heimilis síns þeim mönnum er fé það eigu, þá er átta vikur eru af sumri. [K: Sá maður er féið hefir varðveitt um veturinn, hvort er hann hefir af einkunn brugðið eða eigi, þá skal hann segja til einkunnar fjár þess, er hann hefir varðveitt um veturinn, í þingbrekku á sóknarþingi því er hann heyr sjálfur, og vísa þeim mönnum til heimilis síns og taka þar hvort er þeir eigu heldur sitt fé að hafa eða verðið, þá er sjö vikur eru af sumri.]

Nú kemur eigi eigandi til, enda hefir hann eigi virða látið féið, þá á hann þó að hafa nytjar af fénu sem af sínu fé, enda ábyrgist hann þá eigi, en á engan veg skal hann þá á brott lóga. Hann skal segja til þrjú vor í þingbrekku, svo að meiri hlutur heyri þingheyjanda, og hið þriðja vorið á alþingi að Lögbergi. En ef þá verður eigi eigandi að, þá eignast hann féið. Ein eru lög um, hvort sem eru naut eða sauðir.

'''20.''' OF ERFÐAMÖRK.

Ef menn taka mark að erfð, þá skulu þeir skipta því sem öðrum arfi. Nú vill sá maður gera bú, er ekki á mark. Þá skal hann segja til í þingbrekku á vorþingi því er hann heyr sjálfur, hvert mark hann vill hafa. Og spyrja ef menn viti nokkurn mann þann er þetta mark eigi, þeirra manna er samgöngur fjár eigi við hans fé, og eignast hann þá mark ef eigi finnast eigendur.

Ef maður færir bú sitt á millum hreppa, þá skal hann segja til marks síns á samkomu hinni næstu í þeim hrepp sem hann hefir búið [K: í fært]. En ef nokkur maður er í þeim hrepp [K: í því héraði] áður, sá er það mark eigi, þá skal sá þeirra af bregða er skemur hefir búið í því héraði [K: hvar þess er sauðagang þeirra ber saman]. Ef menn verða varir við að þeir eigu mark saman [K: að hvorttveggja ber saman, sauðagang þeirra og einkunn], þá skal sá segja til er fyrri fregn og finna hinn. Nú hefir annar mark eignast að erfð, en annar að kaupi eða að gjöf, enda hafi þeir báðir jafnlengi búið í því héraði, þá skal sá af bregða er eigi á erfðamark. En ef þeir eigu erfðamark báðir eða hvorgi, þá skal sá af bregða er færri sauði á. En ef þeir eigu jafnmarga, þá skulu þeir hluta.

Nú verða þeir svo fremmi varir við að þeir eigu mark saman er féið er rekið í afrétt. Þá skulu þeir telja það og segja hvað hvor þeirra rak á fjall eða hve gamalt féið var, um það er þeir vitu, og vinna eiða að, að þá er rétt talið. En um haustið eftir skulu þeir sýna búum sínum fimm, og láta skipta að jafnaði svo sem heimst hefir til. Eignast hvor þeirra, þótt eigi sé skipt, því er þeir koma lögkennöndum til, og á sá þeim mun færra úr skiptinu sem það hefir verið að afnámi.

'''21.''' OF LÖGKENNENDUR.

En þeir eru lögkennendur er réttir eru í kvið að tengdum og að frændsemi. Sá maður er kennendur vill færa til fjár síns, hann skal vinna eið að því að hann átti fé það, þá er í afrétt fór, og hefir eigi síðan lógað, en kennendur skulu leggja það undir þegnskap sinn að hinn átti fé það, þá er í afrétt var rekið.

Nú heimtir annartveggi þeirra fleira en von átti og leggur laun á. Þá á hinn að ráða orði um [K: er einkunn á við hann] ef sá missir síns. Nú heimtir annar betur en annar, þá skal hinn beiða hann lögskiptis. Nú lætur hann hinum eigi lögskipti uppi, þá varðar þriggja marka útlegð, og skal stefna um féið til gjalda, og um jafnmargt sem honum er vant það sumar og svo gamalt. Skal kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er heimtir féið, hve margt hann hafði óheimt eða hve gamalt það var. Ef þar koma eigi lögvarnir fram, þá skal dæma gjald það allt á hendur þeim er sóttur er, ef þar fást gögn til að hann hefir misst.

'''22.''' OF ÞAÐ AÐ LJÁ MARKS.

Nú bregður sá maður búi sínu er mark á, og er honum rétt að ljá öðrum mark [K: og á hann þó að hafa þegar er hann vill sína einkunn]. Nú lér hann engum manni, enda verður hann örsauði, þá er mark það eigi hans heldur en annars manns.

'''23.''' OF ALSTÝFINGA.

Svo er mælt, ef maður leggur alstýfingamark á fé sitt, þá varðar fjörbaugsgarð nema honum sé lofað í lögréttu. Nú tekur maður að erfð alstýfinga, þá er honum rétt að hafa það mark á því fé er hann tók að erfð meðan það lifir, en eigi skal hann fleira svo marka. Eigi eigu menn að gjalda alstýfinga né taka, nema þegar lógi af, eða sjálfur eigi það mark.

Nú skal til saka þessa allra, er hér gerast í þessu máli, kveðja níu heimilisbúa á þingi þess er sóttur er, þar er fjörbaugsgarð varðar, en fimm búa þar er févíti liggur við, enda allt það er annan veg er gert í þvísa máli en hér var mælt, þá liggur við þriggja marka févíti, nema meiri sekt sé til talið.

'''24.''' OF ÞAÐ EF MAÐUR LEIÐIR BERFÉ SITT TIL GRAÐFJÁR ANNARS.

Ef maður leiðir berfé sitt til graðfjár annars manns ólofað, kú yxna til griðungs eða meri álægja til hests eða sú ræða til galtar eða á blæsma til hrúts eða geit til hafurs, og varðar það allt þriggja marka útlegð.

'''25.''' OF LEIGUR Á BÚFÉ.

Ef maður leigir búfé að manni að leigumála réttum, þá skal hann þvottdag þann í fardögum skyldur að leysa af hendi sér, þeim er næstir eru eftir þá er hann leigði. En ef hinn kemur eigi svo eftir, og á hann kost að segja af sína ábyrgð hinn næsta dag helginni eftir, ef þá er heilt féið og óhætt. Ef hann heldur á fénu þá er hinn kemur eftir er á, og náir hann eigi [K: enda sér hann], og er það rán og varðar það fjörbaugsgarð [K: varðar skóggang]. Nú náir hann eigi að sjá, og er þá sem hann taki frá honum.

'''26.''' OF BÚFJÁRHALD.

Svo er mælt að þrjár merkur varðar haldið á búfé því er maður hefir selt að leiga, ef eigi er merkt hans marki, ella varðar skóggang, enda beiði hann þvottdag í fardögum. Nú nýtir hann sér nyt fjár þess fyrir það ofan, þá varðar honum það skóggang, og hverjum manni þeirra er fjárnytjar þeirrar neytir vísvitandi.

Nú lætur hann uppi féið að lögum, þá skal hinn taka við fé sínu, því er hann seldi honum að leiga, ef það fé er jafngott sem mælt var að hann skyldi honum af hendi inna. En ef það fé er þá verra, þá skal sá er af hendi leysir hafa kvatt til heimilisbúa sína fimm þrem nóttum fyrir, og skulu þeir virða þann mun, og skal hann gjalda honum þar þann mun. Nú er honum verra fé uppi látið en hann átti mælt, þá á hann kost á, hvort sem hann vill, að hafa fé það á brott er honum er boðið og heimta það er eftir er, eða hafa ekki á brott og stefna um allt saman féið til gjalda og til útgöngu. En ef hann tekur eigi við þá er honum er boðið féið, þá sekst hinn eigi á nyt fjár þess, er áður hefir haft féið. Ef það fé er dautt, er hann hafði á leigu selt, þá skal hann gjalda honum búfé annað slíkt fyrir, ef hann hefir til. Skal búfjáreyrir hver leysa annan og svo vara, ef hann hefir eigi búfé til. Hann skal eigi lamblausar ær gjalda, nema hann hefði svo leigðar.

'''27.''' OF LEIGU Á FÉ.

Ef annmarkar þeir verða á búfénu, er honum sýnist svo að það sé eigi á vetur færanda, eða myni það eigi í gjöld ganga þótt það komist fram, þá á hann kost að láta af fé það, og gjalda honum annað fé jafngott fyrir.

'''28.''' OF AFTÖK LEIGUFJÁR.

Ef maður lætur af búfé það er hann hefir leigt að öðrum manni, svo að búum þykir nauðsynjalaust, að það varðar skóggang nú, og skal stefna heiman og kveðja til tylftarkviðar goða þann er sá er í þingi með er sóttur er. [K: Nú lætur hann af fé það eða lógar á nokkurn veg, er eigi eru þeir andmarkar að, þá er það gertæki og færir til meira máls og varðar skóggang.] Eigi má til þýfðar færa nema leynt sé, enda á hann heimting til fjár þess, hvargi sem niður kemur, ef hinn hefir selt eða gefið.

Ef sá kemur eigi eftir svo snimma sem mælt er, er á leigu á féið, enda segi hinn eigi ábyrgð sína af er áður hafði hinn næsta dag helginni, þá sekst hann eigi á nyt fjár þess til hins fimmta dags þess er sjö vikur eru af sumri, ef hann býr í sama stað, enda komi hinn eigi til áður er á, en hvergi skal hann á brott fara með. Rétt er þeim manni er þar býr að láta mjólka fé það og láta varðveita nyt fjárins, þar til er sá kemur eftir er á. Enda á hann kost að reka fé það til handa þeim er á, og fara svo með sem sitt fé, enda ábyrgist hann eigi féið ef hann fer svo með.

'''29.''' OF NYT AF ANNARS MANNS BÚFÉ.

Hvar þess er maður þiggur nyt af annars manns fé en þess er á, ólofað vísvitandi, þá á hinn kost að láta varða skóggang, eða gertæki ef hann vill það heldur. Ef hann vill til hins meira máls færa, og skal hann stefna og láta varða skóggang, og kveðja til tylftarkviðar goða þann, er sá er í þingi með er sóttur er, hvort hann hefir þegið nyt af fé því er hann hefir stefnt um.

Nú ber tylftarkviður á hann, þá skal hann beiða sér bjargkviðar heimilisbúa sína fimm, til þess sem hann þykist helst efni hafa, hvort sem verið hefir að hann hefir eigi vitað eða hefir hinn lofað honum er á. Nú hvorn þeirra sem ber í hag honum, og sekst hann eigi þá, enda skal hann slíkt kveðja sér bjargkviðar þótt til gertækis sé fært. Eigi tær bónda sá bjargkviður að hann hafi eigi vitað, ef fjárnytin hefir þar verið höfð hálfan mánað eða lengur samfast.

'''30.''' OF FÚLGUFÉNAÐ.

Nú felur maður fé inni að öðrum, og á sá máldagi að haldast með þeim sem þeir verða á sáttir. Nú felur hann fé inni að fúlgumála réttum. Hann skal ala fé það svo að óhætt sé fyrir holda sakir, og gæta svo sem síns fjár, og svo sem þá mundi hann ef hann ætti það fé. Hann ábyrgist við þeim auvirðum öllum, er það fær af því skaða er hann gætir þess annan veg en síns fjár þess kyns.

Þegar er hann nýtir nyt af fúlgufénu, þá ábyrgist hann að öllu það fé, hvort sem það er fyrr eða síðar, enda skal hann svo af hendi leysa það fé sem leigufé. Nú hvað sem því fé verður að váglata, þá skal hann svo því fé að bjarga, og svo af láta og svo varðveita að öllu sem þá mundi hann ef hann átti það fé.

'''31.''' OF HROSSAFÚLGUR.

Ef maður felur hross inni að manni að fúlgumála réttum, og ábyrgist hinn það jafnt sem annað fúlgufé. Ef menn neyta hross þess, og á sá að sækja um nautnina er hross á. Enda verður sá jafnt sekur um nautnina sem aðrir menn, nema hann skyldi að öllu ábyrgjast, þá á hann að neyta sem sinna hrossa og spilla eigi, og á sá að sækja um hrossnautnina sem ábyrgist. Eigi á sá að neyta hross sjálfur, er á, né lofa öðrum mönnum.

'''32.''' OF HROSSAREIÐIR.

Ef maður hleypur á bak hrossi manns ólofað, það varðar sex aura áfang. Nú ríður hann fram úr stað, og varðar það þriggja marka útlegð.

Þrjár hrossreiðir eru þær er skóggang varða. Ein er ef maður ríður svo að þrír bæir eru á aðra hönd, og ríði hann um þá. Önnur ef maður ríður um fjöll þau er vatnföll deilir af á meðal héraða. Þriðja ef maður ríður á milli landsfjórðunga. Þótt hin meiri sé reiðin, og er þó kostur að stefna um hina minni.

Þá er maður stefnir manni um hrossreið, að hann hafi riðið hrossi hans um þrjá bæi, og lætur varða skóggang og áfanga með, tylftarkvið skal til hafa þá er skóggang varðar. Nú ber kviður á hann, þá á hann að beiða sér bjargkviðar, hvort hann hafi riðið um þrjá bæi, þá er allir lægi á aðra hönd, svo nær að sjá mætti reið hans heileygur maður í ljósi af öllum bæjum þeim, ef að væri hugað, enda bæri eigi leiti fyrir né hæðir svo að það meinaði.

'''33.''' OF LÁNHROSS.

Ef maður lér manni hross, eða hefir hann leigt, og varðar honum eigi meðförin nema hann hafi lengur eða víðara en honum væri lofað. Ef maður lér manni hross annars manns, og varðar honum slíkt sem hann fari sjálfur með. Enda á sá kost, er hross á, að sækja þann er léð er. En sá verst sökinni ef það ber kviður að hann hugði hann eiga eða leigt hafa, er honum léði.

Ef hann leigir hross til þingreiðar, og ábyrgist sá er með fer. En ef sárt verður, þá skal standa fjórtán nætur er heim kemur, ef þá er heilt, þá skal ekki bæta fyrir. Ef þá er eigi heilt, þá skal virða allt saman ef hinum hefir mein að verið að missa svo lengi. Ef hross verður dautt í þingförinni, þá skal hann gjalda svo sem þá var virt er hann leigði. Ef þá var eigi virt, þá skulu búar fimm meta, þess er hross átti, svo sem vert var áður hinn leigði, enda skal þar standa leigan í hrossverðinu þá. Eigandinn á sókn við þann er léði eða leiga seldi, og sekst sá á ef kviður ber að lengur sé haft hrossið en hann lofaði eða leiga seldi. Hann á kost að höfða sök við hvorn sem hann vill.

Ef eigandi sendir mann með hross sitt eða með eyk síns örendis, og ábyrgist eigi sá er með fer, ef hann fer svo með sem hinn bauð, og þá mundi hann ef hann ætti.

'''34.''' OF ÞAÐ EF HROSS KEMUR Í HAGA MANNS.

Ef hross kemur í haga manns, það er eigi eigu þeir menn er næstir búa honum eða þeirra húskarlar, og er búanda heimilt að ríða því hrossi í síns búfjár gangi í sínu landi, og svo þeim mönnum er þingheyjendur eru fyrir búi hans, og svo heimamönnum hans, þeim er hann lofar. Hann skal eigi hefta hross það til nautnar, og eigi ríða spellreiðir ne einar.

Búandi skal segja að kirkjusóknum eða á samkomum að það hross er þar komið, er hann veit eigi hver á. Ef það hross hefir þar verið hálfan mánað síðan er hann sagði til, og er rétt að hann heimti til fimm búa að virða hross það við bók, og síðan er það er metið er rétt að hann neyti og ábyrgist. Eigi skal hann neyta lengur en hálfan mánað hross, nema virt sé. Ef eigandinn kemur til, og á hann kost að hafa hvort er hann vill, hross eða verð. Svo skal hross virt vera sem þá var vert er búandinn sagði til. Hann skal ábyrgst hafa í sinni nautn, ef hinn kýs hrossið, er á, og skal búandinn tigla honum, ef þá er hross það verra en þá er hann tók við.

'''35.''' OF FÉLAGSHROSS.

Ef tveir menn eigu hross saman eða fleiri, eða skip eða aðra gripi, þá skal sá ábyrgjast að öllu er með fer, og er hverjum þeirra heimilt í sína þurft. Engi á að ljá öðrum mönnum eða á leigu að selja, nema allra ráð fylgi. Engi lér þess er annar á. Útlegð varðar þeim er þiggur lán eða leigir, ef hann veit að fleiri eigu.

Nú vill annar sækja um nautn, en annar hafi léð. Þá varðar þeim eigi nautn ef hann getur þann kvið að hann hygði það að hinn ætti fyrir að ráða er honum léði. En ef hinn vissi, er neytti, að hann vildi eigi hafa láta, annar er átti, þá varðar honum slíkt sem þá að hvorgi léði.

''Nýmæli:'' Ef maður hefir lengra grip, þann er honum er léð eða hefir hann leigt, en lofað væri, þá varðar honum slíkt sem hvergi sé léð.

Nú fer maður eigi lengur með né víðara en leyft er, þá verður heimilt til meðfarar öllum þeim er hann vill léð hafa í þeirri för, hvort sem er hross eða skip.

'''36.'''

''Nýmæli:'' Ef hross gengur misgöngum í land manns, það er búandi veit hver á, þá skal senda orð um það, ef þangað má fara tvívegis þann dag er þá er, og neyta eigi áður. En ef hinn vill eigi koma eftir hrossi sínu á hálfum mánaði, þá er hann veit hvar er, þá er bónda rétt að setja hross það inn og láta virða og neyta sem hann eigi, og selja eigi fyrir alþingi. Hinn skal hafa hvort er hann vill, hross eða verð þá er hann kemur til.

''Nýmæli:'' Ef maður tekur hross manns úr landi sínu, þá á hann að taka af haft ef hann vill, og leggja á haftið áður hann hverfi frá. En ef hann má þá eigi taka hrossið, þá varðar honum ekki ef haft er áfast hrossi, og svo þótt hann ríði til handa þeim er á. Ef maður tekur haft af hrossi manns ólofað, eða setur hann inn, eða færir í fylgsni fyrir þeim er á, og varðar það þriggja marka útlegð allt, nema það sé gert við þingmenn eða brúðmenn, svo að þeim verði faradvöl að, og varðar þá fjörbaugsgarð. Það eru allt stefnusakar, og skal kveðja níu búa á þingi þess er sóttur er um fjörbaugssakir, en fimm til útlegða.

''Nýmæli:'' Ef hross það er maður hefir í þingför, eða í öðrum förum, verður tekið frá honum eða villt á nokkura lund, og ábyrgist hann við eiganda, enda skal hann sækja um öll óskil og verða aðili að. Ef hann vill eigi sækja, þá á hrosseigandi að sækja ef hann vill.

'''37.'''

Hvort sem menn eigu saman hross eða annan grip, og vill annar hvor þeirra skipta. Hann skal beiða hinn með votta skiptingar, að skipta á viku fresti. Hann skal kvadda hafa heimilisbúa fimm til þess er gripinn hefir að halda, þrem nóttum fyrr, að skipta með þeim, og meta við bók þann grip að heimili þess er gripinn hefir að halda. Þeir skulu hluta síðan, og skal sá þeirra hafa er hlýtur, en gjalda verð hinum að þess heimili er gjalda skal, á tveggja vikna fresti. Ef hann kemur eigi til að gjalda, og sé eigi handsalað, þá varðar það útlegð og harðafang.

'''38.''' OF HROSSREIÐIR OG HROSSARÁSIR.

Þótt búar manns eigi hross, á hann að ríða af engjum sínum eða úr heyvi, hvort sem vetur er eða sumar. Svo skal hann með fara sem með sín hross.

''Nýmæli:'' Ef fleiri menn ríða hrossi manns, eða ráða fleiri um hrossreiðina, eða hvegi er þeir fara með því um þrjá bæi eða þær reiðir aðrar er skóggang varða, þá varðar þeim öllum skóggang er saman ráða um meðförina.

Ef hross beisltamt rennur eftir manni á næsta bæ, og skal hann beiða menn að taka hross það, og sekst hann eigi þá á, þótt renni til annars bæjar. Hinum varðar útlegð ef þeir varna, og svo hið sama á öðrum bæ. Ef á hinum þriðja biður hann, og er honum eigi veitt þar, þá varðar þeim fjörbaugsgarð er þar varna, enda hafi hann beðið áður í tveim stöðum, en útlegð ella, og á hann þær sakir. Hvort sem maður lætur hross renna eftir sér um tvo bæi eða einn, og varðar honum þriggja marka útlegð ef hann biður eigi menn hefta á næsta bæ. En ef hann lætur renna á hinn þriðja bæ, og varðar honum það fjörbaugsgarð. Manni er rétt, ef hross renna eftir honum, að setja inn og segja mönnum. Ef þeir fara fleiri saman, og vilja sumir skil á gera en sumir eigi, og varðar þeim við lög er óskil gera á.

''Nýmæli:'' Ef maður fer og tekur hross manns, og sé eigi öðrum manni um boðið um varðveisluna svo að hann viti, og færi hann þeim manni er á, enda fari hann svo með sem þá mundi hann að hann ætti, og varðar honum eigi við lög ef hann tók af því hross og færði þeim er átti, að hann vildi honum gagn gera.

Ef maður lætur renna eftir sér hross annars manns úr héraði og yfir þær heiðar er vatnföll deilir af tveggja vegna á millum héraða, og varðar fjörbaugsgarð. Ef maður lætur renna eftir sér hross manns frá bæjum á milli fjórðunga, og varðar það fjörbaugsgarð. Ef hross kemur að manni í óbyggðum, og varðar manni eigi eftirrásin ef hann heftir á næsta bæ, þótt það renni fjórðunga á milli, eða um heiðar þær er vatnföll deilir af tveggja vegna á milli héraða.

Ef maður bindur tagl í munn hrossi manns, og varðar fjörbaugsgarð.

''Nýmæli:'' Ef menn reka hross frá mönnum á áiföngum eða skaka skellu að í þingför eða brúðför og gera honum farardvöl, það varðar fjörbaugsgarð, en útlegð í öðrum förum.

Það er mælt að jafnmikið varðar ef maður ekur eða ber klyfjar á, eða hefir í togi þótt eigi sé klyfjar á, hrossi manns, sem reiðin jafnlöng.

''Nýmæli:'' Það varðar skóggang ef maður neytir hross hinni meiri nautn, þótt hann hafi skammt. Sú er hin meiri nautn ef svo er að það beri kviður að hrossi væri eigi það verra að því væri riðið hæfilega hart dagleið eina til alþingis. Um allar hrossnautnir þær er skóggang varða, þá eru það þriggja þinga sakir, og skal stefna heiman og sækja við tylftarkvið.

'''39.''' OF TAGLSKURÐ.

Ef maður sker tagl úr stóðhesti manns, það varðar skóggang. Ef maður sker tagl úr þinghesti manns eða þess manns hesti er í brúðför er, þá varðar fjörbaugsgarð. Þá er þinghestur er hann er í þingförinni. Ef maður sker svo að bein nemur, varðar fjörbaugsgarð. Nú sker hann tagl úr öðrum hesti, og verður hann þá útlagur um það þrem mörkum.

Nú særir maður hross manns, og verður hann útlagur um það fjórum aurum ef ekki verður mein að. Nú særir hann svo að mein verður að, þá verður hann útlagur þrem mörkum. Nú verður fimm aura skaði að eða meiri, þá varðar fjörbaugsgarð.

'''40.''' OF ÞAÐ HVE SÆKJA SKAL UM HROSSREIÐIR.

Hrossreiðarsök hver skal sótt á hinu þriðja alþingi þaðan frá er ger er.

''Nýmæli:'' Ef menn selja hross sín til gæslu á alþingi, og skal alin kaupa gæslu á hvert hross, og er eindagi á fé því miðvikudag í mitt þing í búanda kirkjugarði, og varðar það hálf fimmta mörk haldið. Sá er gætir hrossa skal að því einu neyta þeirra að ríða að gæslu og reka til þings og til gæslu, og skipta því að jafnaði með hrossum, og ríða engu meir en það standi eigi fyrir holdum, og ábyrgjast að öllu og varðveita svo sem hann mundi sitt eigin, og vildi vel. Hann skal sýna eiganda að þinglausnum annað hvort hross kvikt eða dautt, áður misseristal sé upp sagt, ella er hann útlagur þrem mörkum. Skal þeirri sök stefna til annars þings.

Réttur er sá dagur allur til stefnu. Verst hinn sökinni, ef sækjandi hefir hross sitt, áður meiri hlutur manna sé á brott riðinn. Ef gæslumaður geldur sitt fé fyrir horfið hross, þá verður hann aðili og heimtandi ef hross er tekið.

'''41.''' OF HREPPALÖG.

Það er mælt í lögum vorum að löghreppar skulu vera á landi hér. En það er löghreppur er tuttugu bændur eru í eða fleiri. Því aðeins skulu færri vera ef lögréttumenn hafa lofað.

Þeir bændur skulu eiga að gegna þingfararkaupi allir er til hreppatals eru taldir, þó að menn skipti hrepp sínum í fjórðunga eða þriðjunga, eða svo sem þeir vilja skipt hafa til matgjafa eða tíundaskiptis, og er rétt að þeir verði þar færri í hlut hreppsins saman en tuttugu. Svo skulu hreppar settir að hver bóndi skal sitja hið næsta öðrum. Skulu svo hreppar allir settir sem nú eru til taldir.

Landeigendur fimm skulu vera teknir til sóknar í hrepp hverjum, að sækja þá menn alla er óskil gera í hreppinum, og svo að skipta tíund manna og matgjöfum eða sjá eiða að mönnum. Rétt er að þeir menn sé eigi landeigendur er sóknarmenn eru í hrepp, ef hreppsmenn eru allir á það sáttir. Ef maður situr að hreppamóti, og kemur hann í annan hrepp með bú sitt, þá á hann kost að kjósa sig í annan hrepp með bú sitt, ef hinir eru tuttugu eftir eða fleiri, enda lofi þeir sem fyrir sitja.

Þeir menn eru til þess skyldir er til sóknar hafa hlotist, eða svo eru til teknir að allir hreppsmenn eru á það sáttir, að skipta matgjöfum og tíundum og mannaeldi, í sínum hrepp hverir sóknarmenn. Þeir skulu svo skipta mannaeldi að jafnmikil verði gisting á hundraði hverju skuldlausu, þeirra manna er þar búa í hrepp. Hreppsmenn eru skyldir að ala þá menn er sóknarmenn skipta á hendur þeim til eldis. Þeim mönnum skulu þeir skipta á hendur þeim, er þeir verða þar þrotráða í hrepp, og þeim er svo koma á hendur þeim að þeir vissu eigi þá von til, er þeir byggðu lönd sín eða tóku sér hjú.

''Nýmæli:'' Sinni landsbyggð skal hver maður bjarga, hvort sem hann á í sínum hrepp eða öðrum, til fardaga þeirra er hann hefir þeim byggt. Þá skal hann láta neyta fjár síns fyrst, en ef þeim vinnur eigi sitt fé þörf, þá skal sá leggja sitt fé fyrir þá er þeim byggði, eða færa þá menn til framfærslu ella. Þriggja marka sekt varðar er maður bergur eigi sinni landsbyggð sem mælt er.

'''42.''' OF FJÓRÐUNGSÓMAGA OG GÖNGUMANNAELDI.

Fjórðungsómaga og þá menn er hreppsmenn eru skyldir að ala, þá skulu þeir ala jafnvel sem hjú sín og fá þeim klæði. Þá menn skal eigi af landi selja né í skuld taka. Ef erfingjar ómaga eru í tveim hreppum, þá skulu þeir skipta þeim ómögum og færa á millum hreppa til framfærslna sinna. Eigi skulu þeir hann láta ganga með húsum.

Ef maður lætur ganga sinn ómaga í hrepp, eða skýtur hann niður eða færir í hrepp annan en vera eigi, eða hleypst hann frá, og varðar það þriggja marka útlegð, og skal honum færa, en láta eigi ganga með húsum.

Ef ómagi er þar færður á hendur manni í hrepp að ólögum, eða er þar skotið í hrepp, þá skal sá maður er ómaginn er færður skera kross ef hann þykist hreppsfundar þarfi, og bera þar til hins næsta húss, og nefna þar hreppsfund að sín á sjö nátta fresti eða meira méli og kveða á hvert hinn skal bera krossinn. Enda skal hver þeirra bera láta krossinn frá sér, svo sem sá mælti er skar, og láta fara sem dagur endist. Ef menn dvelja krossförina, eða koma þeir eigi til hreppsfundar, þá varðar það hverjum þeirra þriggja marka sekt. En þá dvelja þeir krossförina ef þeir færa eigi þegar af hendi, er þeir vitu að kross kom, ef eigi bægja nauðsynjar þeirra. En þá koma menn eigi til hreppsfundar ef eigi koma fyrir miðjan dag, þann dag sem á kveðið var. Allir búendur eru skyldir að bera hreppsfundarboð, þeir er í hrepp eru saman, þótt þeir sé sumir óauðgari en þeir eigi þingfararkaupi að gegna [K: enda eru þeir og jafnskyldir allir að koma til hreppsfundarins]. Enda eru þeir jafnskyldir þá að koma til hreppsfundar, ef menn vitu, þótt eigi fylgi kross boðinu á hendur þeim. Sóknarmenn eigu jafnt að skipta þeim mönnum á hendur er heima sitja manneldi, sem hinum er þar eru. Eigi skulu þeir bæði senn ala þá menn er þar eigu að fara í hrepp, karlmann og konu barnbæra. Eigi skal svo skipta manneldi á hendur þeim að þau sé bæði senn þar.

''Nýmæli:'' Eigi skulu menn ala göngumenn utan hrepps. En ef þeir ala, þá varðar það fjörbaugsgarð [K: þriggja marka sekt]. Það varðar og fjörbaugsgarð [K: þriggja marka sekt] ef þeir ala þá menn eigi sem hjú sín er sóknarmenn hafa skipt á hendur þeim, eða gefa eigi svo matgjafir sem skipt var.

Hvarvetna þess er maður gerir svo illa við þann mann er hann skyldi fram færa að honum sé óvært við, hvort sem hann hefir hann með sér eða felur hann inni, þá á hver maður kost er vill að taka þann ómaga af þeirri vist er honum er óvært við og fá honum betri vist, og heimta fúlgur tvennar að hinum, slíkar sem heimilisbúar fimm virða við bók, þess er heimta á fúlguna.

''Nýmæli:'' Þar eru tvennir aðiljar þeirrar sakar við bónda, ef hann gefur eigi matgjöf þeim manni er honum var skipt að gefa. Þar er aðili sóknarmaður í hrepp, enda er sá aðili er þiggja skyldi.

Sóknarmenn eru jafnskyldir að ala menn í hrepp og gefa matgjafar sem aðrir menn, enda varðar þeim og fjörbaugsgarð [K: enda eru sóknarmenn sekir þrem mörkum] ef þeir sækja eigi þá menn í hrepp er eigi gefa matgjafar, eða ala eigi þá menn er sóknarmenn hafa skipt á hendur þeim að réttu, eða sækja eigi hreppsfundi, eða bera eigi hreppsfundarboð, eða ala utanhreppsmenn.

'''43.''' OF ÞAÐ AÐ SÆKJA AÐ HREPPADÓMI.

Ef maður vill annan sækja að hreppadómi, þar skal sóknari fara og marka dómstað í örvarskotshelgi utan garðs þess manns er hann vill sækja, og marka til síns heimilis, þar er hvortki sé akur né eng. Hann skal það gera rúmhelgan dag. Hann skal fara til húss þess manns er hann vill sækja og nefna votta „í það vætti, að eg legg dómstefnu við þig,“ og nefna hann á nafn, „á sjö nátta fresti, að við skulum dóm eiga, og koma þar svo að dómur sé nefndur fyrir miðjan dag,“ og kveða á dómstaðinn. En síðan stefna honum um það sem hann vill sækja um, og til þess dóms er hann hefir lagðan, og láta varða fjörbaugsgarð [K: og telja honum varða þriggja marka sekt]. Sóknari skal kveðja heimilisbúa fimm, þess er sóttur er, um það sem hann hefir stefnt um, og kveðja þrem nóttum fyrir dóminn eða meira méli, og kveðja rúmhelgan dag og svo stefna. Hvor þeirra skal hafa innanhreppsmenn til dóms, og skal hvor þeirra hafa tíu menn og taka þar úr dómendur og votta. Kviðmenn skulu vera umfram. Þrjá menn skal hvor þeirra nefna í dóm.

Nú vill verjandinn eigi nefna dóminn, þá skal sækjandinn nefna allan dóminn, og er það jafnrétt sem þeir hefði báðir nefndan dóminn. Dómur skal vera rúmhelgan dag. Dómur skal eigi vera um langaföstu né um löghelgar tíðir. Eigi skal dómur vera þær vikur sex, tvær fyrir alþingi og þingvikur tvær og tvær vikur eftir þing hinar næstu. Svo skal tíð vanda til að eiðfæra ómaga heima í héraði sem til þess að eiga hreppadóm. Þá er dómur er nefndur skal hvor þeirra bjóða öðrum til ruðningar að ryðja dóm þann, og skal svo ryðja sem kvið. Sá skal bjóða til ruðningar um kviðinn sem kvaddi og bjóða þeim er um er kvatt. Fullur er kviður þótt griðmenn sé tveir í, ef búar eru úr ruddir. Þeir skulu eiða vinna þar sem að þingadómi, allir þeir menn er þar vilja lögskil mæla, og fram færa að dómi. Ef þeir hafa fleiri menn til dóms en tíu hvor þeirra, þá verður sá þeirra útlagur þrem mörkum er til þess biður menn, enda er útlagur hver þeirra er fylgir þeim. Útlegð varðar hverjum þeirra er varnar til farar eða nokkurs þess er þarf til að hafa, innanhreppsmanna.

Ef utanhreppsmenn koma til dóms, og skulu þeir eigi vera í lögskilum. En ef þeir mæla lögskil, þá er sem þeir mæli ekki. Ef það ber kviður á mann að hann hafi alið utanhreppsmenn, þá á hinn að beiða sér bjargkviðar að bera um það hvort hann hugði að hinn væri heimilisfastur eða eigi. Nú ber það kviður að hann hugði að hann ætti heimili, þá verst hann sökinni. Þeir skulu dómendur sitt mál hafa er fleiri eru saman þar. Ef þeir eru jafnmargir, þá skal áfall dæma.

'''44.''' OF SKIPAMENN.

Þeir menn er að skipum eigu búðir, þeir skulu eigi ala utanhreppsmenn né konur þær er barnbærar eru, þó að þær sé innanhreppsmenn. Þá menn skulu skipamenn eigi ala er göngumenn eru. Svo skal fara að sókn allri við skipamenn sem við bændur, nema það að sá er sækja vill skipamenn um manneldi skal leggja dómstefnu heima að sín. Enda skal sækjandinn hafa svo marga menn sem hann vill til dóms, en verjandinn tíu menn, og á skipamaður slíka vörn fyrir sig sem bóndinn. Þeir skulu þann dag lúka dómi sínum sem þeir koma til.

Dómur á að dæma gjald á hendur skipamönnum fjórtán nóttum eftir dóminn, þar sem dómurinn var áttur. Gjald skal dæma á hendur búandanum fimmtadag þann er sjö vikur eru af sumri, þar í dómstaðnum, vítigjald, en matgjöld fjórtán nóttum eftir dóminn, ef um það er sótt. Ef þeir eigu gjalddaga saman, og skal þar gjalda vítið.

'''45.''' OF GJÖLD EFTIR HREPPADÓM.

Víti skal gjalda í lögaurum, enda er rétt að gjalda í gripum. En gripir skulu vera eigi verri en tveggja aura sé verður hinn ódýrsti. Það fé skal öfundlaust vera. Lögmetendur skulu þeir hafa til fjármets þess, sá er taka skal og sá er gjalda skal. Þeir eigu að meta fé til fullra aura.

Þar er dómur dæmir gjald, þá skal dæma fyrir miðjan dag, enda skulu þeir svo til koma, sá er taka skal og gjalda. Ef menn glepja dóm, það varðar fjörbaugsgarð þeim er það gerir. Þeirri sök skal stefna heiman og kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er.

'''46.''' OF HÉRAÐSDÓM.

Héraðssókn skal upp vera hafið á fjórtán nóttum þeim hinum næstum er sóknaraðili veit sökina. Ef víti verður svo nær þingi að eigi mátti sækja að héraðsdómi, þá skal sóknarmaður í hrepp stefna þeirri sök heiman og kveðja heimilisbúa fimm til á þingi þess er sóttur er. Ef sóknarmenn vilja eigi sækja að hreppadómi, þá á hver að sækja þær sakir er vill, innanhreppsmanna, og stefna til þings. Þar er sóknarmenn vilja eigi sækja þær sakir sem þeir eru til teknir, og varðar þeim það fjörbaugsgarð, og eigu hreppsmenn þær sakir. Þeim sökum skal stefna heiman og kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttur er. Ef þeir vilja eigi sækja, þá á hver er vill sökina.

Ef annar maður sækir sökina, þá er sóknarmaður er til tekinn, og stefnir til þings og bregður sökinni við þann er sækja skyldi. Sóknarmaður á kost þó að sækja ef hann vill, ef hann getur þann kvið að hann vissi eigi svo að hann mætti dóminn hafa áttan fjórtán nóttum fyrir alþingi, að hinn hefði gerva sökina, þá er hinn hefir stefnt um. Enda ber það kviður að hann mundi sækja hann um þótt hinn hefði eigi stefnt.

Rétt er að sóknarmenn skipti hreppsmönnum með sér, hverja hver þeirra skal sækja, þeirra manna er óskil gera í hrepp, og skal þá hver þeirra sækja sem skipt er til handa. Hvarvetna þess er févíti eru dæmd að hreppamáli að þingadómi, þá skal dæma fjórtán nóttum eftir vopnatak í örvarskotshelgi utan garðs, þar er hvortki sé akur né eng, þangað frá garði er sá á heimili er sótti.

'''47.''' OF LÖGHREPPA MANNA.

''Nýmæli:'' Hver maður skal þar eiga löghrepp sem hann hefir á framfærslu verið, nema hann sé að lögum af kominn, eða þar ella sem næstabræðri hans er vistfastur eða nánari maður. En það er rétt að ala þá menn er fara til löghrepps síns náttverðareldi, því aðeins að dagverði ef lögheilagt er. En þá er þeir koma í löghrepp sinn, þá eru þeir bændur er þingfararkaupi eigu að gegna allir skyldir að ala þá slíku eldi sem hreppsmenn verða á sáttir, nema þeir færi þá á framfærslur. En ef þeir menn eru framfærslulausir, er engi eigu næstabræðra vistfastan eða nánara mann, þá eru landsmenn allir skyldir að ala þá slíku eldi sem hinum var mælt áðan. En ef þeir verða veðurfastir, eða meina þeim vötn eða firðir, þá er rétt að ala þá menn meðan maður vill, hinu sama eldi. Eigi skal göngumönnum veita húsrúm, þeim er eigi er eldi mælt, og engar veislur, nema til skúa eða fata.

'''48.''' OF AFBRIGÐ HREPPAMÁLS.

En um afbrigð þessa máls, hvort sem menn eru ofalnir eða vanalnir, þá varðar það fjörbaugsgarð, og eigu hreppsóknarmenn þær sakir. Nú þykir biskupi eigi gaumur að gefinn, þá er rétt að hann fái mann til sóknar. En þar er hreppsmenn gera eigi sækja, þá er utanhreppsmönnum rétt að taka svo til sókna hér sem um aðrar hreppssóknir. En fjörbaugsgarð varðar þeim mönnum er til sóknar eru teknir ef þeir sækja eigi. En fimm búa skal kveðja til fjörbaugssaka þeirra allra á þingi.

Það er rétt að stefna heiman að lögheimili manns, eða þar er hann heyri á sjálfur, til alþingis eða til vorþings þess er sá er í er sóttur er. Enda er rétt að lýsa á alþingi ef sá er á þingi er sóttur er. Rétt er að lýsa að þinglausnum til sóknar annað sumar.

Ef menn stefna þeim sökum í gegn, er það ber kviður að eigi mundi ella sóttar vera, þá eigu þær eigi að metast. Þar er menn eru sóttir um manneldi, þá er það lögvörn ef þeir geta þann kvið að þeir hugðu að þeir ætti að ala þá menn. Það er enn lögvörn ef maður býður gerð biskups, og handsalar það, þá skal því eigi níta. Það er enn lögvörn ef menn taka göngumenn og hýða fullri hýðing, og verður þó rétt að þrír bændur hverfi að og hýði einn mann. Metast þær varnir um þær sakir allar er þeir höfðu áður gervar, áður barsmíðin væri. Biskup á kost að þoka þessu máli ef hann vill, og hafa uppi í lögréttu. Þeim mönnum er lögvörn það, er til sóknar eru teknir, ef þeir geta þann kvið að þeir vissu eigi að þær sakir voru gervar, er þeir voru sóttir um að þeir höfðu eigi til tekið. Þeir göngumenn eru til hýðingar taldir er eigi er eldi mælt.

'''49.''' OF SAMKOMUMÁL.

Til samkomna þeirra er hreppsmenn eigu að lögum eru bændur allir skyldir að koma fyrir miðjan dag, þeir er innan hrepps búa. Þriggja marka útlegð varðar þeim er eigi vill koma. Ef maður má eigi koma til samkomu, þá skal hann senda húskarl sinn til samkomu, þann er skilum haldi upp fyrir hann á samkomu. Varður er hann sök ef hann gerir svo.

Sóknarmenn skulu samkomumenn taka þrjá eða fleiri, hvert vor á samkomu þeirri er höfð er næst vorþingi eftir, þá er sæki menn um afbrigð samkomumála öll, þau er á þeim misserum verða ger.

Sá maður er að byggð vill fara í hrepp úr öðrum hrepp, hann skal fara til samkomu þeirrar er menn eigu um langaföstu og biðja sér byggðarleyfis. Menn eigu að lofa þeim manni byggð, nema hann hafi þýfigjöld goldin eða að þjófskap sannur orðið eða sé hann svo fátækur að þess þyki að von að hann megi eigi bjargast með lið sitt þau missari, nema hreppsmenn dugi honum. Ef maður má eigi komast til þeirrar samkomu, eða ræður hann síðar bú sitt, þá skal hann biðja sér byggðarleyfis á samkomu þeirri eftir vorþing. Ef maður má eigi koma til þeirrar samkomu, þá skal hann beiða sér byggðarleyfis búa sína fimm, landeigendur, þá er næstir búa því landi er hann vill á búa. Því aðeins vinnur honum þörf þeirra leyfi, ef hann átti eigi kost á samkomu um að ræða.

''Nýmæli:'' Ef sá maður fer í hrepp að byggð ólofað, er menn ætti byggð að leyfa ef hann bæði lofs, þá má hann þó búa þar í hrepp ef hann vill, en í engum verður hann lögskilum með öðrum hreppsmönnum. Eigi eru menn skyldir að bæta honum skaða þótt hann bíði.

Ef sá maður gerir þar bú er menn eigu fyrir þær sakir byggð að banna sem áður var tínt, hvort sem er að hann biður sér eigi byggðarleyfis eða vill hann þó búa að honum sé bannað, þá eigu hreppsmenn að taka upp bú hans eða færa hann á brott úr hrepp ef þeir vilja. Eigi skulu menn tíundir miðla við hans lið né matgjafir. Það skal samkomumál vera allra manna á milli fast, sem þeir verða á sáttir er til samkomu koma. Meiri hlutur búanda skal ráða, ef eigi verða allir á eitt sáttir um ný samkomumál. Eigi skal fornum samkomumálum þoka, nema allir verði á sáttir, þeir er í hrepp búa.

'''50.''' OF SKAÐABÆTUR.

Skaðabætur eru mæltar ef fallsótt kemur í fé manns, svo að fellur fjórðungur nautfjár þess er hann hefir, eða meiri hlutur. Þá skulu hreppsmenn bæta honum skaða. Hann skal kveðja til nábúa sína fimm á hinum næsta hálfum mánaði er fallsótt lætur af, að virða skaða sinn. Hann skal segja til skaða síns og sýna þeim hold og húðir þess fjár er af er farið. Hann skal síðan vinna eið fyrir þeim að sá er skaði hans sem þeir hafa virt, eða meiri. Síðan skal hann segja til á samkomu hve skaði hans hefir virst, en bændur skulu bæta honum hálfan skaða. Þeir skulu svo bæta að jafnmiklu sé bætt af hundraði hverju. Eigi eru menn skyldir að bæta framar en svo að sex álnir sé goldnar af hundraði hverju, sex álna aura.

Ef fleiri menn bíða skaða á einum misserum, þá skal jafnt öllum bæta til þess er sex álnir eru af hundraði hverju goldnar. Ef þá vinnst eigi til þess að hálfur skaði verði bættur hverjum þeirra, þá skulu bændur telja svo til að þeim mun minna hafi hver þeirra af bótum sem þeir hafa minna skaða beðið.

'''51.''' OF HÚSBRUNA.

Hús eru og þrjú í hvers manns híbýlum, þau er til skaðabóta eru mælt ef upp brenna. Eitt er stofa, annað eldhús, hið þriðja búr það er konur hafa matreiðu í. Ef maður á bæði eldhús og skála, þá skal maður kjósa á samkomu um vorið hvort hann vill heldur að menn ábyrgist með honum eldhús eða skála. Ef kirkja eða bænahús er á bæ manns, þá er það hið fjórða hús til skaðabóta talið, þar er það er til.

Ef nokkurt brenn upp fyrir manni, þessa húsa er nú eru talið, þá skal hann heimta til búa sína fimm og láta virða skaða sinn þann er orðinn er. Þeir skulu skaða þann virða er að húsi er orðinn og að klæðum og að gripum þeim er inni hafa brunnið. Þann einn klæðnað eða gripi skal til skaðabóta telja er húsbóndi átti og hvern dag þurfti að hafa. Eigi skal gersimar, né vöru enga, til skaðabóta telja. Mat skal til skaðabóta telja, ef inni brenn. Ef kirkja brenn upp, þá skal með henni til skaðabóta telja kirkjutjöld og sönghús og klukku þá er best hefir verið, þá er inni hafi brunnið, ef fleiri hafa verið en ein, og það skrúð hennar allt er hvern dag þarf að hafa. Slíkt er mælt um bænahús hið sama.

Nú hvertki sem upp brenn þessa húsa, þá skal þar og hálfan skaða bæta, að þeim hætti sem áður var tínt. Sá er eindagi á skaðabótum sem hreppsmenn verða á sáttir að vera skal, og skal svo stefna sem um annað eindagað fé, nema eigi fylgir handsalsslit og eigi harðafang. Eigi eru menn skyldir að gjalda hinum sama manni oftar skaðabætur en þrisvar.

Ef maður tekur hjú úr öðru þingmarki, hann skal sjálfur þeirra vendræði öll ábyrgjast, en hreppsmenn eru til öngra úrlausna skyldir um það framar en þeir vilja.

'''52.''' OF RÉTTAFARSSAKIR VIÐ ÚTLENDA MENN.

Það er mælt, ef réttafarssakir eru á hendi útlendum mönnum, að rétt skal sakaraðilja að stefna þeim sökum að heimili goða þess er sá er í þingi með, sjálfur sakaraðili, til dóms þess er hann ræður að nefna að heimili goðans á viku fresti þaðan frá er stefnt er. Sækjandi skal þann mann láta vita, er sök er á hendi, að honum er stefnt, þrem nóttum fyrir dóm eða meira méli. Þar skal sækjandi kveðja níu heimilisbúa til sakar þeirrar, þá er næstir eru vettvangi og réttir sé að tengdum, þrem nóttum fyrir dóm eða meira méli. Sækjandi skal nefna tólf menn í dóm, þá er vistfastir sé og kunni að hyggja fyrir orði og eiði. Svo skal að sókn fara að dómi þeim sem að þingadómi, og svo skal vörn fram færa.

Ef vörn kemur engi fram, og verður maður sannur að sök, þá á dómur að dæma fulla sekt hans, og þegar í stað sekt fé hans allt og tiltækt. Ef utanhéraðsmenn eigu þessa sök að sækja þá skulu þeir stefna, og eiga dóm að heimili goða þess er þeir kjósa til af þeim sem goðorð hafa í þeirri þingsókn sem sakir gerast í, og skulu þeir svo að sókn fara sem áður var tínt.

'''53.''' OF ÁLNAR RANGAR, OG SÆKJA AÐ HÉRAÐSDÓMI.

Svo er mælt ef maður mælir álnar rangar, svo að munar áln eða meira í tuttugu álnum, að það varðar fjörbaugsgarð. Sá á sök þá er síns missir í því. Til þeirrar sóknar skal kveðja á þingi níu heimilisbúa þess er sóttur er. Sök þeirri skal stefna að heimili þess er sóttur er, eða þar sem hann heyrir á sjálfur. Rétt er þeim er sækir að stefna í þingbrekku á vorþingi því er hann heyr sjálfur, og skal því aðeins rétt að stefna þar í dóm ef sá er á þingi er sóttur er, en ella skal stefna til alþingis. Ef þessi sök er rétt höfðuð, og koma þau gögn fram með henni að dómi sem henni eigu að fylgja, þá eigu varnir eigi að metast um það mál, og eigi skulu gagnsakir metast, ef það eru eigi sektarsakir, á mót álnasök.

Þótt eigi sé lengra vaðmál röngum álnum mælt en þrjár álnar, og varðar það fjörbaugsgarð, ef von er að muna mundi áln í tuttugu álnum, ef svo langt vaðmál væri mælt slíkum álnum. Slíkt varðar um rangar álnar á léreftum sem á vaðmálum.

'''54.'''

Rétt er að sækja austmenn að héraðsdómi, slíkri sókn sem mælt er um réttafarssakir.

'''55.''' OF ÞAÐ EF AUSTMENN GERA AFLAGA Í KAUPSTEFNUM.

Ef austmenn gera aflaga í kaupstefnum um réttafar karla eða kvenna, eða álnar eða vættir, og á aðili kost að stefna að heimili goða þess er sá er í þingi með er sækir til dóms, á viku fresti, og gera orð austmönnum þrem nóttum fyr dóm eða fyrr, og kveðja níu heimilisbúa goðans þrem nóttum fyrir dóminn eða fyrr. Og skal sækjandi nefna tólf menn í dóm og fara að sókn sem að þingadómi, dæma hann alsekjan og sekt fé hans allt og upptækt eftir dóm, nema lögvarnir komi fram, eða handsöl góð sé boðin og gerð goða. Og skal goði vinna fimmtardómseið, að hann mundi slíka sátt gera vorra landsmanna í millum, og hann hafi eigi fé tekið til liðs af austmönnum. Þriggja marka sekt varðar ef maður tekur minni sátt um réttafarssök en sex merkur.

Ef kaupstefna er í annarri þingsókn en sá goði heyr er aðili er í þingi með, eða í öðrum fjórðungi, þá skal aðili kjósa að hvers goða hann vill dóm eiga, þeirra er í þeirri þingsókn eru er kaupstefna er í, og stendur það mál um þrjá fjórðunga. En í Austfirðingafjórðungi er jafnrétt að sækja að graftarkirkju hinni næstu kaupstaðnum sem að kjósa goða til.

'''56.''' OF HEIMILISFÖNG MANNA.

Fardaga skulum vér eiga fjóra á landi hér. Þeirra er fyrstur hinn fimmti dagur viku, sá er sex vikur eru af sumri. Þann dag á maður kost að færa heimili sitt árdegis. Annar er föstudagur, þriði laugardagur, fjórði drottinsdagur. Þann dag segja lög mann að aftni af griði sínu, því er hann hefir áður haft.

Nú hefir maður sér eigi grið þann drottinsdag að aftni eða árdegis annan dag viku, þá verður hann útlagur þrem mörkum. Ef maður á konu, þá skal hann fengið hafa henni grið, og sagt henni til, hinn fimmta dag viku, þá er sjö vikur eru af sumri hið síðasta. Nú er henni ófenginn staður svo að hún viti, þá er rétt að hún taki sér grið þar sem hún vill, og skal hún þann stað þá hafa tólf mánaði.

Nú hefir maður eigi stað þeim mönnum er hann skal fyrir hyggja hinn efsta fardag. Þá verður hann útlagur þrem mörkum um hvern þeirra, og á sá sök þessa er sækja vill. Maður skal svo koma til griðs sem hann var á sáttur við bónda, annaðtveggja að fardögum eða að miðju sumri. Karlmaður sextán vetra eða eldri og mær tvítug eða eldri skulu sjálf ráða heimilisfangi sínu. Rétt er að maður komi í grið að miðju sumri og iðni annað þar til.

'''57.''' OF VERKAKAUP.

Nú vinnur maður búverk, þá skal hann eigi meira kaup taka en hálfa mörk sex álna aura til miðs sumars. En frá miðju sumri skal hann vinna bónda allt til vetrar, fyrir utan smalaför, og ganga á fjall um sinn og slátra og fara heiman með bónda og slæða um vor og bæta túngarð. Það skal hann vinna til matlauna. Það er rétt að maður taki tvo aura til allraheilagramessu frá veturnóttum að kaupi. En þeir menn er eigi hafa fé til að færa ómaga sína fram skulu taka meira kaup ef þeir vilja.

Nú gætir maður nauta, og skal kaupa gæslu alin á kú eða oxa fjögurra vetra gamlan, en tvö naut við kú ef yngri eru. Sex álnum skal kaupa gæslu á gamla sauði þrjátíu. Á fjóra tigu lamba skal og kaupa sex álnum gæslu. Sex álnum skal og brytjan kaupa fyrir tíu menn. Sex álnir vaðmáls er lögeyrir eða þangað virt við ellegar. Kost á maður að gefa honum umfram ef hann vill, ef eigi eru undirmál með þeim. Nú verður honum stefnt um, og verður eigi gjöf, ef það ber kviður að það voru undirmál. Nú kaupir maður dýrra en mælt er, og verst hann ef það ber kviður að hann næði eigi ella, enda gjaldi hann eigi meira en lögkaup. Nú vill hann öllu halda, og á hinn þá heimting til alls.

Þriggja marka sekt varðar þeim manni ef hann fer eigi til vistar sinnar. Þeirri sök skal stefna þar heima ef vill til alþingis eða vorþings hið síðara sumar, enda er rétt að stefna þá enn til alþingis og um verkakaup ef það var reitt. Þeim manni varðar og þriggja marka útlegð, er við honum tók, ef hann vissi að hann hafði vist tekna í öðrum stað, við þann bónda er hinn hafði fyrst til sín ráðið. Þegar er vist tekin er búar bera að þeir voru orðnir á sáttir. Nú bregður maður við fleiri menn máli, og eigu jafna sókn við hann þeir er hann bregður við. Slíka sókn eigu griðmenn við bændur ef þeir bregða máli við þá. Þá er maður braut heitinn ef honum er eigi matur deildur að málum, þótt eitt mál sé haldið fyrir honum.

Ef maður mest dýrra en nú er talið, og svo ef hann selst dýrra á leigu, þá varðar þriggja marka sekt. Ef bóndi kaupir dýrra en nú er mælt, þá varðar honum þriggja marka sekt.

Rétt er að sá maður fari frá búi sínu er ómaga á, og láti kaupast verk að, enda er rétt að börn hans vinni til matar sér um sumar, þá stund er þau megu.

Ef maður ger eigi fara til griðs þess er hann tók, eða fer hann á brott af vist sinni forurtalaust, og varðar honum það þriggja marka sekt, og á búandinn að sínu heimili að stefna um það, hvort sem er þeirra, og svo að stefna þar um kaup, ef hann hefir reitt.

'''58.''' OF SMIÐA OG FARMENN.

Þeir menn eigu að fara með kaup sín er smíða eldhús eða stofur eða önnur hús af austrænum viði, eða gera brúar um vötn þau er netnæmir fiskar ganga í, eða gera búðir á Þingvelli, eða fara með sverðskreið. Þeir eigu kost að fara með dagakaup um engiverk, þeir skulu þó hafa tekið sér löggrið á griðfangadögum, þótt þeir hirði það eigi. Annartveggi þeirra bóndans skal sagt hafa áður til búum að sá maður hefir þar löggrið, og svo þótt hann fari af landi eða iðni slíka hluti sem nú voru taldir, og verður hann þá þar vistfastur með þeim búanda og þar í þingi með þeim goða, er sá bóndi er í þingi með.

Ef maður tekur grið með manni, sá er á brott fer af landi, og verður þar löggrið hans meðan hann er af landi héðan, og skal annartveggi þeirra hafa sagt heimilisbúum sínum fimm til, að hann hefir þar grið, og er þar þá rétt að stefna honum. Nú læst hann, eða kemur aftur hið sama sumar, og er þá rétt að hann taki sér annað grið ef hann vill, enda er rétt að stefna honum að því heimili, eða að festarhælum ella. Ef að festarhælum er stefnt, þá skal eigi kviðu ryðja að því heimili, og eigi að því heimili er hann tók síðan, nema þeir hafi sagt til á þingi eða á leið eða búum, að hann hefir þar lögheimili. Ef farmaður tekur grið með bónda, eða sá maður er í fiski fer, og varðveitir hann það ekki, og vitust þeir við málamunda þann sín á miðli, eða svo þótt hann iðni annað nokkuð, þá varðar hvorumtveggja þeirra þriggja marka sekt.

Ef maður veit eigi lögheimili manns, eða hvar honum er löggrið handsalað, enda fari hann úr öðrum fjórðungi á brott, eða veit maður eigi festarhæla hans þótt hann fari innan fjórðungs, þá er honum rétt að stefna þar er hann vissi lögheimili hans síðast.

'''59.''' OF ÞAÐ EF MAÐUR KEMUR Á LAND ÚR FÖR.

Ef maður kemur á land úr för, þá er rétt að stefna honum þar meðan hann hefir búðir að skipi. En er hann fer frá skipi, þá skal hann hafa fengið sér vist á hálfum mánaði, ef hann vill innan fjórðungs vera. Nú vill hann í öðrum fjórðungi vera, og skal hann hafa sér fengið vist á hálfum mánaði þeim er hann kemur í þann fjórðung.

Nú á hann konu, og verður hann eigi á sáttur við húsbúanda þann, er konan er í vist með áður, að þau sé þar bæði, og á hann kost að taka sér vist í öðrum stað, og báðum þeim og konu sinni, og varðar henni ekki brautförin, en virða skal verk hennar og fúlgur.

'''60.''' OF ÞAÐ EF MAÐUR FISKIR.

Ef maður fiskir til miðs sumars, og fer hann þá í grið, og verður hann þá þar heimilisfastur og þingfastur sem hann hefir löggrið, og er þar rétt að stefna honum að því heimili. En meðan hann er í fiskibúðum eða skálum, og er rétt að stefna þar um þær sakir er þar gerast eða hann hefir áður gert.

Ef maður fiskir um annir og gengur í grið að vetri, þá er rétt að stefna honum að því heimili um þær sakir allar er hann gerir síðar er hann kemur í griðið. En að fiskiskálum skal honum stefna um þær sakir er hann gerði fyrr en hann kæmi í griðið. En þingfestur hans verður þar er sá maður er í þingi, er land það á sem hann fiskir af.

'''61.''' OF PRESTAHEIMILI.

Prestar skulu sér hafa grið að átta vikum sumars, og segja til heimilis síns búum fimm, eða að kirkjusóknum ef þeir hafa þing, en ef prestur segir eigi til lögheimilis síns, þá er rétt að stefna honum að þess bónda er maður vill, þeirra manna er hann hefir lögtíðir haft að kirkju búandans. Ef prestur kemur á land síðar en að tvímánaði, þá skal hann hafa fengið sér heimili á hálfum mánaði þeim er hann kemur frá skipi, ef hann vill innan fjórðungs vera, en ella á þeim hálfum mánaði er hann kemur í þann fjórðung er hann skal vera.

'''62.''' OF STEFNUSTAÐI.

Nú tekur maður sér vist til tveggja missera, og er í því griði tvær vikur fyrir alþingi og tvær eftir þing og tvær um þingið. Og svo þótt hann fari á brott úr vistinni, og er þar lögheimili hans og þingvist sem hann var þær sex vikur, enda er rétt þar að stefna honum.

Ef maður fer með dagakaup, þá er rétt að stefna honum þar sem hann var hálfan mánað um annir eða lengur. Ef hann hefir hvergi hálfan mánað í einum stað verið eða lengur, þá er rétt að stefna honum þar er hann var þrjár nætur eða lengur um annir. Ef hann er hvergi svo, þá er rétt að stefna þar er hann vissi náttstað hans síðast.

Í öllum stöðum þeim er hann veit eigi lögheimili hans, enda á hann eigi kost að koma lögspurning við hann, þá er rétt að stefna þar er hann vissi lögheimili hans síðast. Hann skal kveðja til heimilisbúa sína fimm, hvort hann vissi lögheimili hins þar síðast eða eigi, eða ætti hann kost að spyrja hann lögspurningar eða eigi. Því aðeins er maður skyldur að spyrja mann að heimili til stefnustaðar, ef hann finnur hann að máli sjálfan, svo að hann kemur þar er hann kennir hann, og hann hefir votta til, á því méli er hann spurði sökina og þangað til er hann vill stefna honum.

'''63.''' OF ÞAÐ EF BÓNDI ANDAST.

Ef búandi sá er grið hefir handsalað manni fyrir fardaga andast, og ef erfingi býr þar því hinu sama búi, þá er föst griðtaka hans. En kost á erfingi að bregða búi ef hann vill. Nú býr hann þar, og er sá þeirra útlagur þrem mörkum er máli bregður við annan, búandi eða griðmaður. Nú andast búandi á hinni sjöndu viku sumars, og á erfingi kost, hvort sem hann vill, að búa þar eða bregða búi ef hann vill, og fá þeim mönnum slíkan stað og mála, sem þar var er bóndi andaðist, er þar voru ráðnir. Nú býr erfingi eigi þar, enda gerir hann hjúum eigi þann kost, þá varðar honum þriggja marka sekt við hvert þeirra. Nú andast bóndi er sjö vikur eru af sumri eða síðar, og skal erfingi þá búa.

'''64.''' OF ÞAÐ EF GRIÐMAÐUR LIGGUR AF VERKUM SÍNUM.

Nú liggur maður frá verkum, og skal bóndi annast hann hálfan mánað, ef hann þarf eigi gæslu. Nú þarf hann gæslu og hefir eigi vitfirring, þá er rétt að færa hann þeim manni er framfærslu hans á. Ef hann hefir vitfirring, og skal hann þá færa þeim bónda er skyldastur er, þeirra bænda er eigi þarf að auka hjú sín til að gæta hans. Þá þarf eigi að auka hjú til að gæta hans ef hann hefir hjónalið til að gæta hans, ef hann getur af þeim.

Ef bóndi á eigi framfærslu hans að lögum, þá skal arftökumaður fara til að gæta hans, ef bóndi kann þess þörf. Ef hann ger eigi til fara, og er hann þá sekur þrem mörkum, enda skal sá inna bónda fúlgu, er framfærsluna á hins óða manns, slíka sem búar meta, enda á hann við að taka hinum óða manni að fardögum. Nú liggur griðmaður í annarri sótt, þá skal bóndi gera hvort sem hann vill, færa þeim manni er framfærslu hans á, eða annast hann til fardaga og heimta fúlgu hans.

'''65.''' OF ÞAÐ EF MAÐUR LIGGUR, OG EIGI AF VERKUM.

Nú liggur maður, og eigi frá verkum, þá skal bóndi annast hann til fardaga og heimta fúlgu. En sá er framfærslu á þess manns skal hafa heim með sér hinn sjúka mann ef hann vill það heldur en fela hann á brott. Nú liggur griðmaður um engiverk þrjá daga, hvort sem hann liggur samfast svo eða eigi, og skal-at búandanum inna fyrir það. En ef hann liggur lengur, þá á bóndi kost að láta virða leguna alla saman. Hvort sem maður liggur frá verkum langa stund eða skamma, og skulu búar virða fúlgur eða verk þau er hann vann, eða hin er óunnin eru. Að því skal virða sem máldagar voru með þeim.

Ef sá maður andast á griði er verk skyldi vinna, og skulu búar meta hvort meira sé vert verk þaðan frá er hann lagðist eða fúlgan. Ef sá maður deyr er fólginn var inni, og skulu búar telja til hvers hann hafði neytt eða hvers óneytt í vistinni, eða hví hann var verri að annast er hann var sjúkur en þá er hann tók sér vistina. Ef griðmaður liggur frá verkum, og á bóndi kost, lengur er hinn hefir legið hálfan mánað, hvort er hann vill, að færa hann þeim manni er framfærslu hans á eða vill hann annast hann til fardaga og heimta fúlgu.

Ef griðmaður kvongast, og á í sínum stað hvort þeirra manna heimili, og skal í þeim stað hvort þeirra vera sem þau eigu heimili, nema búendur lofi, ef þau eru í verkum föst. Ef þau eru eigi í verkum föst, og skulu þau vera á hans vist að tveim hlutum en að þriðjungi í hennar vist.

'''66.''' OF ÞINGVISTIR MANNA.

Maður sá er bú gerir um vor, hann skal sig segja í þing með goða þeim er hann vill. Það er bú er maður hefir málnytan smala að. Hann skal segjast í þing ef hann á land, þótt hann hafi eigi málnytu. Nú er hvortki, að hann hefir eigi málnytt fé, enda er hann eigi landeigandi, þá verður hann í þingi þar sem búandi sá er, er hann er inni með. Nú er hann í skálum [K: fiskiskálum], þá verður hann í þingi þar sem búandi sá er, er land það á, er hann býr á.

Rétt er að maður segi sig í þing, hvort sem hann vill, á alþingi eða á vorþingi, og spyrja goða eftir, ef hann vili við honum taka. Rétt er að selja öðrum manni í hönd að mæla því máli. Nú hefir hann hvergi í þing sagst, og verður þar þá þingvist hans ef goði vill það. Nú hefir hann eigi í þing sagst á vorþingi, og skal hann í þing segjast á alþingi áður til dóma sé gengið. Maður skal segjast í þing með goða þeim er hann vill. Þeir skulu nefna sér votta að því að hann segir sig þar í þing og hjú sín og bú og fé sitt, og hinn tekur við. Nú fer annar maður með goðorð en sá er á, og hefir goði játt honum þingvist, en sá vill eigi við taka er með goðorð fer, og skal hann þar þó í þing segjast, og verður hann þá þar í þingi.

'''67.''' OF ÞAÐ AÐ SEGJAST Í ÞING.

Nú segir maður mann í þing með öðrum goða en honum var um boðið, og verður hann þar þá þingfastur ef hann vill. En ef hann vill eigi þar, þá skal hann segja búum sínum fimm til, þegar er hann fregn að hann vill þá þingvist hafa sem hann hafði um boðið, en hinn verður útlagur við hann þrem mörkum, og svo við goðann hvorntveggja, enda verður hann þar í þingi sem hann vildi verið hafa. Svo skal og ef maður segir þann mann úr þingi er honum var eigi um boðið. Ekki varðar hvorumtveggja goðanna að þeir gangi svo við þingvist þess manns sem fyrir þá er komið, þar til er þeir spyrja það um er rétt er.

''Nýmæli:'' Ef goði þiggur grið með þriðjungsmanni sínum, og verður hann þá í þingi með sér.

Nú þiggur hann grið með annars goða þriðjungsmanni, og skal hann segja til þess á vorþingi í þingbrekku, að hann á í búi með þriðjungsmanni sínum þótt hann gegni eigi framlögum, og kveða á hver sá er, og hafa votta að við þann, og verður hann þá í þingi með sér. En ef hann leggur ekki orð í, þá verður hann þegar í því þingi sem húsbúandi hans, og varðar honum þriggja marka útlegð, enda er hann úr goðorði sínu, ef hann fer sjálfur með.

Ef maður gerir bú eftir alþingi, og er rétt að hann segist í þing á leið helgaðri.

Nú kaupir griðmaður bú, og verður þar þingvist hans sem bú er áður í þingi, og þar heimili hans um þær sakir er síðan gerast. Nú leggja menn ger bú saman, og verður þar hvor þeirra í þingi sem áður var, nema þeir vili eina þingvist hafa báðir, og skal þá segja úr þingi annað búið. Nú fer maður úr minna búi í meira bú, og skal hann láta segja sig úr þingi þar er hann var áður og segja í þing þar er hitt var áður búið, og fyrir háða dóma. Nú á maður tvö bú í einum fjórðungi, og skal hann frá hinu meira gegna lögskilum. Nú eru bú jafnmikil, og skal hann segja til á vorþingi frá hvoru hann vill gegna lögskilum. Nú mælir hann ekki um, og skal hann gegna þá frá báðum.

Nú leggja þeir menn bú sín saman er í sínum fjórðungi er hvor áður, og skulu þeir segja búum til hvorir hvors griðmenn eru. Nú segja þeir ekki til, og verða þeir hvors griðmenn er handsöl áttu við. Nú hafa þeir eigi handsöl að átt, þá er rétt að sækja hjú þeirra í hvort þing sem vill, þeirra sem bændurnir eru í.

Nú á maður bú í tveim fjórðungum, og skal hann í báðum segja búið í þing, og skal þar lögheimili hvorra sem þau eru til bús tekin. Nú fara hjú á miðlum búa, þá skal bóndi hafa sagt um vorið hver hjú eru að hvoru búinu heimilisföst. Nú er ekki til sagt, og er rétt að stefna í hvort þing er vill bæði honum og hjúum hans.

Ef búandmaður tekur þá konu til sín er bú á, og á hann kost að kjósa að eiginorði sína þingfesti og heimilisfang þangað er hún á bú, eða hennar heimili og þingfesti til síns bús, og þeirra manna er þau eigu að varða orð og verk fyrir. Ef hann kýs ekki um, og verður þar hvors þeirra þingfesti sem áður. Ef griðmaður tekur konu til sín, þá er bú á, og á hann kost að kjósa heimilisfang sitt og þingfesti til hennar bús. Ef griðmaður tekur þá konu til sín er grið þiggur, og er þar hvort þeirra í þingi sem áður var, enda á hann kost að kjósa að brúðkaupinu hennar þingvist, þangað er hann er áður í þingi. Ef búandmaður tekur búlausa konu, og færist hennar þingvist þá til hans bús, þótt ekki sé um mælt, þegar er þau koma bæði í eina sæng.

Ef maður andast, sá er býr, og er rétt að kona sú er hann átti kjósi þingfesti sína fyrir fimm búum þangað með lögráðanda sínum, ef hún vill, á fjórtán nóttum þaðan frá er búandi hennar andaðist, og svo þeirra manna er hún á að varða orð og verk fyrir. Ef kvongaður maður skilst við konu sína, og segja lög þingfesti hennar á brott með lögráðanda sínum. Nú eru þeir fleiri en einn, og á hún kost að kjósa með þeim er hún vill. Ef maður mælir ekki um á vor, og verður hann hvergi í þingi til þings fram, en útlagur verður hann þrem mörkum ef hann segst hvergi í þing. Ef maður heitur, og efnir eigi, að segja mann í þing, og verður hann útlagur þrem mörkum við þann er hann hét, og við goða þann er hinn vildi í þingi vera með.

Ef maður tekur arf og gengur í bú, en hann þá grið áður, og verður hann þar í þingi sem hinn var. Eigi þarf hann að segjast þangað. Nú gerir maður við þann mann bú er bjó áður, og verður hann þar í þingi sem sá er, nema hann segist í annað þing.

Nú færa menn bú sitt saman, er búið hafa áður, og verður þar hvortveggi í þingi sem áður var. Eitt þingfararkaup skulu þeir gjalda báðir ef þeir eru báðir í einum þriðjungi. Nú tekur sá maður arf er býr, og tekur hann þar við öðru búi, enda höfðu þeir eigi eina þingvist áður báðir. Þá skal hann segja sig úr öðru þingi, og bú sitt. Eigi þarf hann þá að segja sig í þing.

Nú þiggur sá maður grið, er á ómagabú í öðrum stað, og skal hann segja það nokkur í þing. En þar er hann í þingi sem bóndi sá er hann þiggur grið með. Nú er kona hans í búinu, og er hann þar þá í þingi sem búið er.

''Nýmæli:'' Þegar er maður úr þingi er hann bregður búi, þótt hann geri önnur misseri bú, og skal hann segjast þá í þing.

'''68.''' OF VERÐGANG OG VAFLANARFARAR.

Ef maður gengur hálfan mánað eða lengur, eða fer vaflanarförum innan fjórðungs, þá varðar það þriggja marka útlegð, og svo ef hann fer alls mánað, og úr fjórðungi, eða utan fjórðungs, þess örendis að hlífa búi sínu eða griði. Nú fer maður hálfan mánað og þiggur ölmusugjafir, eða lengur, og hefir gisting þar er hann getur, og er sá göngumaður. En ef hann gerist húsgangsmaður, heill og hraustur svo að hann mætti fá sér tveggja missera vist ef hann vildi vinna, þá varðar það skóggang, og er rétt að stefna honum þar er maður vissi náttstað hans síðast, og kveðja til níu búa á þingi frá stefnustað.

'''69.''' OF ÞAÐ EF MAÐUR FÆRIR ÞINGVIST SÍNA.

Ef maður vill færa þingvist sína, þá skal hann þó sitja um skapþing þrjú kyrr, vorþing og alþing og leið. En þá er rétt að segjast úr á vorþingi, ef hann vill í þess goða þing segjast er samþingisgoði sé við hinn, og svo ef hann er með þeim goða í þingi er í hinu sama þingmarki á þing.

Rétt er að segjast úr þriðjungi goða á alþingi að háðum dómum að Lögbergi, ef goði heyrir. En ef goði heyrir eigi, þá skal hinn segja honum til, enda er rétt að segjast á brott með votta fyrir honum sjálfum. En hinn sama dag skal hann segja sig í þing með öðrum goða. Ef maður segir þá menn úr þingi manns er honum hafa eigi um boðið, og verður það rétt ef þeir vilja það. En ef þeir vilja eigi, og skulu þeir segja búum sínum fimm að þeir vilja í sama stað hafa þingfestina, en hinum varðar útlegð við hvorn þeirra.

'''70.''' OF ÞAÐ EF MAÐUR FÆRIR BÚ SITT FJÓRÐUNGA Á MILLI.

Ef maður fer búi sínu úr fjórðungi og í annan fjórðung, þá segja lög þingvist hans í brott, nema í Hrútafirði, þótt maður fari um þveran fjörðinn, þá má hann hafa hina sömu þingfesti. En því aðeins er ellegar rétt að hafa í öðrum fjórðungi þingfesti en hann á bú í, ef goðunum er lofað að taka þriðjungsmenn utan fjórðungs að Lögbergi.

'''71.''' OF ÞAÐ EF GOÐI SEGIR MANN SINN ÚR ÞINGI.

Nú vill goði segja þingmann sinn á brott úr þingi við sig, þá skal hann hafa sagt honum fjórtán nóttum fyrir vorþing eða meira méli, enda er rétt að hann segi honum á vorþingi, að hann leiti sér annarrar þingvistar. Hann skal fara úr þingi hans á vorþingi, ef hann fer í þing samþingisgoða hans, eða svo ef hann fer í þing með þeim goða er í því hinu sama þingmarki á þing, þótt það sé annað þingið, ef hann vill þar á brott segja, en rétt er að segja honum á vorþingi ella, ef hann vill hann síðar á brott segja.

Nú ger þriðjungsmaðurinn hvortki á brott segjast á vorþingi né á alþingi. Þá er goða rétt að segja hann á brott að Lögbergi að háðum dómum og föstu þingi.

'''72.''' OF SÁTTARGERÐIR.

Ef menn verða missáttir, og vilja svo sættast að þeir taka menn til gerðar að gera sátt, og játa þeir ígöngu, og varðar þeim fjörbaugsgarð ef þeir gera eigi, eða hvegi er þeir glepja.

Nú koma þeir í þann stað er sátt skal gera, þá skal sá er sátt vill gera láta, beiða sáttargerðar og mæla svo: „Nefni eg í það vætti, að eg beiði þig, N., að gera sátt með okkur N., þá sátt er þú játtir í að ganga. Beiði eg lögbeiðing.“ Slíkt varðar gerðarmanni, ef hann vill eigi til koma að gera sátt, sem þá að hann varni gerðar ef hann er beiddur. En það er lögvörn gerðarmanni ef hann má eigi koma fyrir nauðsynjum.

Eigi er manni skylt að gera sátt ef hann játar eigi ígöngu. Hvort sem tveir menn eða fleiri gera sátt, enda verða þeir eigi á sáttir, þá er rétt að þeir taki sér oddamann, ef sá er þar, en ella skulu þeir hluta, og skal sá eið vinna er hlýtur, en sá glepur gjörð er eigi vill. Sá er skil vill á gera skal beiða hinn með votta og mæla svo: „Nefni eg í það vætti, að eg beiði þig hlutfalls að hluta hvor okkar skal sátt þá gera, er við vorum til nefndir,“ og kveða á sátt, „og býð eg þér eið minn ef eg hlýt að gera.“ Þá skal votta nefna að því ef óskil verða af hins hendi, hvergi sem þau eru, og skal stefna þegar, ef þá er rúmheilagt og eigi langafasta, en ella að heimili hans eða þar er hann hittir hann sjálfan, og skal kveðja til níu búa á þingi. Svo skal stefna: „Í það vætti, að eg stefni N. um það að hann hefir glapta sátt þá er við N. nefndum hann til,“ og kveða á hver sátt er, „í því að hann vildi eigi eið vinna, þá er þeir urðu eigi á sáttir á gerð. Tel eg hann sekjan fjörbaugsmann um þetta.“ Þess gerð skal haldast sem eið vinnur að.

''Nýmæli:'' Ef menn mæla óglöggt með sér, eða kveða svo að orði: „Geri hann þá er hann vill,“ eða svo þótt fleiri sé til teknir, og játa þeir ígöngu, og skal eigi fresta gerð lengur en tólf mánaði. Rétt gert er að fyrr sé.

Þar skulu þeir þá gera, er þeim þykir sér hægst, ef þeir vilja svo, og hafa þeir gert orð hinum, er þá nefndi til að koma til gerðar. Þeir skulu til koma ef þeir spyrja, ef þeir megu eigi fá aðra til. Svo skal fara með þessu máli öllu sem áður var tínt í hinu fyrra máli. En ef annar eða sumir vilja lemja gerð, þá skal sá gera með eið, er skil vill á gera, að jafnlengd hið síðasta. Beiða skal sá með votta er gerðar þarf, en sá er gera vill skal bjóða hinum samneyti sitt. Svo skal að sókn fara sem fyrr var tínt.

'''73.''' OF SEKTARHANDSÖL.

Ef maður handsalar manni sekt sína, og er það því að einu rétt ef hann handsalar fyrir sektarsök, og skal kveða á sök, og skal eigi lengur fresta sektargerð en sökin ætti sönn og óspillt að standa, og skal eigi sekt gera meiri en sökin er áður. Sá maður er sekt vill gera skal nefna sér votta og mæla svo: „Nefni eg í það vætti, að eg nefni þessa menn tólf með mér“ í sáttardóm eða sektardóm, „og gera sekt N. slíka sem eg vil gert hafa og vér verðum á sáttir.“ Hann skal eið vinna, og svo þeir menn allir er í dómi sitja, eða í gögnum eru þar fastir. Vætti það skal bera láta í dóminn, er hann handsalaði sekt sína, og nefna votta að vættisburð þeim. Sá er sekt gerir skal svo mæla: „Sú er sættargerð mín,“ eða sektar, „að eg geri þá sekt N., að hann skal vera fjörbaugsmaður,“ eða svo sem hann ræður fyrir að mæla, „og eg segi þá sekt N. upp, og þann sektardóm. Er sá dómur vor allra.“ Þeir skulu gjalda samkvæði að. Síðan skal hann nefna votta að dómsuppsögu.

Að féránsdómi skal bera láta dómsuppsöguvætti, og vættisvætti það er að var nefnt að sektarhandsalsvætti, þá er það var borið, en hvatki er þrýtur um sýknu hans, og bregður hann af því sem fyrir er mælt, þá verður hann sekur fullri sekt, enda sekjast þeir þá allir um björg hans, er vitu að sekt hans hefir aukist, og skal svo að öllu auka eða reyna sekt hans í fjórðungsdómi, þá er sótt er um björg hans, sem þá er mælt, er fjörbaugsmanns sekt skal reyna.

'''74.''' OF ÞAÐ AÐ BEIÐA MANNI FARS.

Ef maður vill beiða manni fars að skipi, þá skal nefna votta „í það vætti, að eg beiði N. stýrimann og háseta hans að ferja N. í brott af landi. Beiði eg lögbeiðing, og býðk yður að hlýða til vottorðs þess, hve fyrir sekt hans var mælt,“ og lúka svo sínu máli, „og berum svo skapað vætti fyrir N. stýrimanni, og fyrir hásetum hans, þar er N. er fars beitt“. Bera skal það vætti er að var nefnt þá er fjörbaugur galst og alaðsfestur, og fé að féránsdómi.

'''75.''' OF ÞAÐ EF MAÐUR SELUR MANNI SÖK.

Ef maður selur manni sök með öllum sóknargögnum að sækja og að sættast á, svo sem hann sé réttur aðili, þá á sá er sök tekur öll forráð sakar þeirrar þaðan frá, og er hann sækjandi og seljandi saka þeirra allra er þaðan af gerast síðan um öll mál önnur, nema um frumsökina sjálfa.

''Nýmæli:'' Ef annar maður kveður búa heiman eða votta, en annar fer með sök á þingi, og á sá sakir um heimasetu búanna eða votta, er þá fer með sök, ef þeir koma eigi svo sem þeir eru skyldir, en eigi sá er þá kvaddi.

'''76.''' OF ÞAÐ EF GERÐ VERÐUR GLAPIÐ.

Ef menn glepja gerð þar er þeir eru teknir til sáttargerðar með mönnum, enda sé eigi aðrar úrlausnir til mæltar, og er einn veg um mælt, hvort sem þeir hafa játt ígöngu eða eigi, ef þó verður eigi gert, þá skal þeim er með mál fer, eða sakaraðilja ef hinn vill eigi gaum að gefa, rétt að taka til sóknar um mál það þar sem þá var komið er sátt var nefnd.

Ef sátt verður glapið fyrr en átta vikur eru af sumri, þá skulu búar þeir er kvaddir voru, og svo vottar kvaddir til þess máls, skyldir þingfarar, og allra ummæla slíkra sem þeir voru skyldir áður mál væri sett. Ef mál er ekki til búið þá er sátt var nefnd, þá skal svo málstilbúningur allur fara sem þá sé mál alnýtt, er gerð verður glapið. Ef gerð verður glapið síðar en átta vikur eru af sumri, eða að þingi, eða enn síðar, þá skulu búar þeir er kvaddir voru skyldir að bera kviðu þá er þeir voru kvaddir á hinum fyrrum misserum, ef þeir koma til þings. En á þingi skal rétt að kveðja búa í stað hvers þeirra, er hið síðara sumar missir í kvið. Og er eigi þá sókn til um heimasetu við þá búa er heima setjast. Kveðja skal þá votta af nýju ef þarf, eigi nær þingi en átta vikur sé af sumri, og verða þeir þá skyldir þingreiðar og vættisburðar.

'''77.''' OF EINKALEYFI.

Ef manni er brottför á mælt, um þá hluti er einkaleyfis á til að biðja, þá skal þeim manni á því sumri eigi för banna, en sækja skal hann þá öllum sökum, ef þarf, sem áður. Ef maður kveður búa heiman um fardaga eða fyrr, og skal þá búa kveðja, er um alþingi hafa á þeim bæjum búið er hann kveður, ef þeir lifa, þótt þeir sé á brott farnir. Kvatt skal vottorða allra fjórtán nóttum fyrir alþingi, nema maður láti nefnast í það vætti, er hann veit þingfarar af von, og er rétt að kveðja þess vættis, hvegi nær þingi er það er.

'''78.''' OF NAUÐAHANDSÖL.

Ef maður handsalar öðrum manni sátt slíka sem hann vill gert hafa, og skilja þeir eigi það mál ger en svo. Hann má eigi gera sekt hans ne eina, og á enga á hann að kveða gripi hans, ef það var eigi skilið í handsali þeirra. Fésátt skal hann gera slíka sem hann vill, og kveða á aura, hve marga hann skal gjalda eða hve stóra eða hve margir aurar skulu í gripum eða hve margir fríðir. Ef maður gerir á annan veg þá sátt, er svo er fyrir mælt, en nú er tínt, hvort sem hann gerir sekt hans eða það að hann skyli land sitt gjalda eða goðorð, eða kveður hann á grip hans nokkurn, og skal það að engu haldast. Það á allt í sáttargerð að hafa er þeir skildu fyrir vottum til, ef hann vill, og á það allt að haldast.

''Nýmæli:'' Nú handsalar maður sekt sína eða sátt, eða fé á kveðið fyrir sig, eða fyrir annan mann, svo að það ber nauðahandsal, og á það engu að halda. En það eru nauðahandsöl ef maður handsalar svo að ella er hætt fjörvi hans eða fé, eða hann yggði sér áljót eða fjárrán.

En hvar þess er kviður ber það að nauðahandsöl hafi verið svo sem nú var tínt, og á það aldregi að halda, enda varðar fjörbaugsgarð þeim mönnum öllum er þess handsals beiddu. Það er stefnusök, og skal kveðja til níu búa á þingi frá þeim stað er nauðahandsöl urðu.

''Nýmæli:'' Nú lúka menn svo málum sínum að nefna aðra menn til gerða meðal sín, og skulu haldast í því öll ákvæði, ef hinir játa ígöngu í málið. En ef gerðarmenn verða eigi á sáttir, og skal þá afl ráða.

Nú eru tveir menn í gerð, og verða eigi á sáttir, þá skulu þeir hluta, og skal sá gera er hlaut. En ef annarhvor býður öðrum hlutun, en annar vill eigi, þá skal sá gera við eið er hluta vildi. Nú gerir sá eigi við eið er hlaut eða hlutun bauð, þá er sem ógert sé. En ef hvorgi vill hluta, enda vill sitt hvor þeirra, og gerir hvortveggi, þá er hvorskis gerð nýt þótt eiður fylgi. Nú segir sá maður sátt upp er gerð átti, og vinnur síðar eið að, og skal eiður unninn fyrr en gjalddagi komi. Það er og gerðarmönnum rétt, ef þeir verða eigi á sáttir hvað gera skal, að þeir taki mann þann til gerðar er þeir verða á sáttir, enda játi sá gerðinni svo að þeir heyri báðir, og eru þeir þá frá lausir, en hins gerð skal þá standast, enda varðar honum þá einum ef gerðin glepst, þar er svo er að ort. Ef þeir menn glepja gerðina, er svo eru til teknir sem nú var tínt og játtu ígöngu, þá varðar fjörbaugsgarð þeim, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er, en stefna heiman um málsafglöpun.

'''79.''' OF ÞAÐ EF MENN AFGLAPA GERÐ.

Ef menn afglapa gerð, allir þeir er til voru teknir, eða deyja allir fyrr en sátt er ger, þá skal sá maður er það mál átti, eða hans erfingi, beiða þann mann með votta er sátt handsalaði að hann taki mann til sáttargerðar þeirrar af sinni hendi á sjö nátta fresti að heimili sínu „en eg mun sjálfur fá til annan,“ skal hann segja. „Beiði eg lögbeiðing.“

Ef sinn mann tekur hvor þeirra til gerðar, þá skulu gerðarmenn leita úrlausna að lögum, nema þeir verði sáttir á. Nú vill handsalsmaður eigi fá mann til gerðar, þá skal sá gera einn er heimtandi fékk til.

'''80.''' OF ÞAÐ EF GERÐARMENN VERÐA ÓMÁLA EÐA SJÚKIR.

Ef gerðarmenn verða allir ómála eða allir vitlausir, þá skal enn hið sama að fara sem áður var tínt. En ef gagnnefna er með mönnum, og andast annar gerðarmaður, eða verður ómáli eða vitlaus, þá skal sá taka mann í staðinn, er hins missir.

Ef gerðarmaður verður sjúkur eða sár og má eigi komast til þess staðar er gerð var mælt, að nefndum degi, þá skal enn hið sama fara sem nú var tínt, og gerðarmaður dæi. Að slíku móti skal og allt fara með gerðarmönnum sem nú var sagt, þó að þeir sé fleiri en tveir.

'''81.''' OF ÞANN ER GERÐ HANDSALAÐI.

Ef sá maður deyr er gerð handsalaði, fyrr en gert sé, þá skal gera á hönd erfingja eða fjárvarðveislumanni hans, ef hann er eigi fulltíði.

'''82.''' OF ÞANN ER GERÐ ER HANDSÖLUÐ.

Ef sá maður andast er gerð var handsöluð, þá skal gera til handa erfingja eða fjárvarðveislumanni hans ella.

'''83.''' OF ÞANN ER SÁTT SKAL GERA.

Ef einn maður skal gera sátt, enda verður hann sjúkur eða sár, eða meina honum vötn eða veður eða menn, svo að hann má eigi komast til þess staðar er sátt skal gera, þá skal hann þar segja sátt upp er hann kemst framast. Nú hyggur sá maður sér hætt við áljót eða bana er sátt skal upp segja, ef hann leysir þar svo af höndum sem hann var til settur, þá skal hann segja sátt upp þar er hann treystist, þótt það sé síðar, enda skal svo fara þótt fleiri menn skyldi sátt gera, ef þeim er eigi óhætt.

'''84.''' OF GERÐARMENN.

Nú er maður svo nefndur til sáttargerðar að hann játir eigi ígöngu í málið, þá varðar honum eigi við lög þótt hann geri eigi sáttina, enda er engi heimting til málsins. En slík er heimting til sáttarinnar, ef hann gerir gerðina, sem hann hefði játt ígöngu í málið.

'''85.''' OF STIKAN VAÐMÁLA OG KLÆÐA OG LÉREFTA.

Það er mælt að nú skulu menn mæla vaðmál og léreft og klæði öll með stikum þeim er jafnlangar eru tíu sem kvarði tvítugur, sá er merktur er á kirkjuvegg á Þingvelli, og skal leggja þumalfingur fyrir hverja stiku. Rétt skal að draga við vaðmál kvarða, og við léreft eða klæði tíu álna löng eða lengri, og skal sá ráða er mælir, hvort hann vill mæla að hrygg eða að jaðri, eða þar á milli ef hann vill það heldur. Eigi skulu álnar ganga aðrar en þessar. Vaðmál skulu vera stiku breið en eigi mjórri, og eftir því að öllu ger sem áður var mælt í lögum.

Ef menn hafa stikur rangar eða kvarða ranga, svo að von sé að muni hálfri stiku í tíu stikum eða meira, þótt eigi sé lengra mælt en hálf önnur stika, og varðar það fjörbaugsgarð, og skal um öll afbrigð þessa máls svo að sókn fara sem mælt er, ef menn mæla álnar rangar. Sá skal ráða er kaupir léreft eða klæði hvort hann vill mæla að hrygg eða að jaðri, eða þar á miðli ef hann vill svo heldur. Rétt skal að sækja við vottorð það er að verður nefnt, þá er maður mælir rangar álnar, þá sök er í því gerist, ef sækjandi vill það heldur en kviðburð.

''Nýmæli:'' Vaðmál skulu eigi vera jaðarflá svo að meira muni en öln í tvítugu vaðmáli. Að hrygg skal mæla ef meiri munur er en svo. Tvíeln skulu vaðmál, og skulu rétt boðin ef fingrum gegna á breidd, og sé kostgóð. Taka skulu þeir er við eigust, lögsjáendur tvo til um gjald, ef jaðarflá er vara eða mjó. Níu búar þess er sóttur er skulu bera jafnan hvort sá hafi í því sinni rangar álnar mælt sem honum var um stefnt. Á skal kveða ávallt, er stefnt er, í hverjum stað mæltar voru þær álnar eða hvenær, eða hverra manna í milli.

'''86.''' OF PUNDARA.

Það er lögpundari er átta fjórðungar eru í vætt, en tuttugu merkur skulu í fjórðungi vera. Ef maður á pundara meira eða minna en mælt er, og varðar það þriggja marka sekt. Nú reiðir hann rangar vættir, eða mælir hann rangar álnar, svo að munar um öln í tuttugu álnum, þá varðar það fjörbaugsgarð. Sá á sök þá, er síns hefir í því misst. En ef hann vill eigi sækja, þá á sá er vill. Níu búa skal til þess kveðja á þingi. Stefnusök er það.

Grágás/Kristinna laga þáttur

2024-07-22T22:07:15Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Grágás}}
'''1.'''

Á dögum feðra vorra voru þau lög sett að allir menn skulu kristnir vera á landi hér og trúa á einn Guð, föður og son og anda helgan.

Barn hvert skal færa til kirkju er alið er, sem fyrst má, með hverigri skepnu sem er. Skaparfi barns er skyldur að færa barn til skírnar, og sá maður er hann biður til. En ef hann er eigi hjá, og skal bóndi sá færa barn til skírnar er vist veitir konunni þá er hún verður léttari, og sá maður er hann biður til. En ef hvorgi er þeirra hjá, og skulu þeir menn færa barn til skírnar er þar eru lögfastir innan húss. Ef þeir hafa eigi lið til, eða eru þeir eigi til, og skulu þá þeir menn er næstir eru færa barn til skírnar eða veita lið. Ef sá maður hefir eigi sýslu á að færa barn til skírnar er skyldur er til [K: eða sá synjar er beðinn er til fararinnar], og varðar það fjörbaugsgarð hvorumtveggja þeirra og á sá sök þá er vill. Þeirri sök skal stefna heiman og kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er.

Bóndi er skyldur að ala menn þrjá fulltíða þá er barn færa til skírnar, en hinn fjórða mann barnið, enda hross eða eyk ef þeim fylgir. Ef bóndi á fé minna en hann eigi þingfararkaupi að gegna, og á hann að veita þeim húsrúm og selja þeim mat og hey svo sem búar virða. Goldið skal á fjórtán nóttum matar verð og heys. Ef bóndi synjar vistar eða þess beina er til er mæltur, og verður hann útlagur þrem mörkum, og á sá sök er vistar er synjað. Það er stefnusök. Skal kveðja til búa fimm á þingi þess er sóttur er.

Þeir menn er barn færa til skírnar skulu fara til lögheimilis prests, nema þeir finni hann áður, og biðja hann skíra barn. Það er mælt ef hann varnar, og varðar honum fjörbaugsgarð, og eigu þeir sök er barnið færðu til skírnar. Það er stefnusök. Skal kveðja til níu heimilisbúa á þingi þess er sóttur er.

Ef þeir finna prest á förnum vegi, og lætur hann rétt skírn uppi að hann láti að heimili sínu, ef hann hefir eigi lengur verið heiman en dagstund. Ef prestur hefir um nótt verið heiman eða lengur og hitta menn hann á förnum vegi og biðja hann barnskírnar, og lætur hann rétt skírn uppi að hann láti að kirkjubæ hinum næsta, ef barn er eigi sjúkt. En ef barn er sjúkt og megi sjá sótt á barninu, og skal þar skíra sem vatni náir fyrst.

'''2.'''

Prestur skal eigi svo heiman fara nótt eða lengur að eigi hafi hann þá reiðu með sér er barn megi skíra. En ef hann fer svo heiman nótt eða lengur, og verður hann sekur þrem mörkum ef hann kemur í enga raun um. En ef það stendur fyrir skírninni, og varðar þá fjörbaugsgarð, og eiga þeir sök er barn færðu til skírnar.

Ef prestur er á búi, og varðar honum það eigi við lög þótt hann fari svo frá húsi að hann hafi eigi þá reiðu með sér er barn megi skíra með, ef hann fer til sömu gistingar að kveldi.

'''3.'''

Ef barn er fætt í úteyjum, og eru hinir sömu menn allir skyldir að færa barn til skírnar sem á meginlandi, ef hjá eru, og svo búðunautar. Sá er skyldur að ljá skips er beðinn er og fyrir á að ráða, og svo að fara með þeim, hver er til er bændur svo sem fyrst má fyrir veðurs sökum. Bóndi er skyldur að ala þá menn fimm, og barn hinn sétta mann. Þeir eru jafnskyldir að ferja þá menn aftur út heim, er utan farðu.

Ef kona verður léttari á förnum vegi, og eigu förunautar hennar að færa barn til skírnar eða þeir er til eru beðnir fyrst. Ef sá maður færir eigi barn til skírnar er skyldur er til, eða synjar maður honum farar eða skips eða eykjar að nauðsynjalausu, og varðar það fjörbaugsgarð. Það eru stefnusakir, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er.

'''4.'''

Ef barn er svo sjúkt að við bana sé hætt og náir eigi prestsfundi, og á þá karlmaður ólærður að skíra barn. Ef það er að búanda húsi, og skal taka vatn í keraldi. Ef barn verður sjúkt á förnum vegi, og skal taka vatn þar er vatni náir eða sjá ef eigi náir vatni. Hann skal svo mæla: „Eg vígi þig, vatn, í nafni föður,“ og gera kross á vatninu með hendi sinni hinni hægri, „og sonar,“ og gera annan kross á vatninu, „og anda heilags,“ og gera hinn þriðja kross á vatninu. Hann skal bregða þumalfingri sínum í kross á vatninu við hvert orð þeirra þriggja. Þá skal hann gefa nafn barninu svo sem það skal heita, hvort sem er sveinn eða mær, og mæla svo: „Eg skíri þig,“ og nefna barnið, „í nafni föður,“ og drepa barninu í vatnið um sinn, jafnt fram fyrir sig, „og sonar,“ og drepa í vatnið í annað sinn höfði barnsins til vinstri handar, „og anda heilags,“ og drepa hið þriðja sinn til hægri handar höfði barnsins í vatnið, svo að það verði alvott í hvert sinnið. Þó er rétt að um sinn sé í drepið í vatnið eða hellt á eða ausið, ef eigi verður ráðrúm að öðru.

Nú náir hvorki vatni né sjá, og ef getur snjá, þá skal hann svo gera kross á snjánum og kveða slík orð yfir sem hann skyldi á vatninu. Hann skal drepa barninu í snjá og láta fylgja þau orð öll sem þá að hann dræpi því í vatn. Hann skal taka snjó til og bræða með höndum sér og ríða á svo að það verði alvott. Eigi skal hann svo drepa barninu í snjáinn að það sæki kuldi svo að því sé við bana hætt, heldur skal hann ríða á snjávinum með höndum sér.

[K: Karlmaður á skírn að veita barninu, en ef hann kann eigi orð til eða atferli, og er rétt að kona kenni honum.] Rétt er að kona kenni honum að skíra barn, en eigi skulu konur skíra barn nema engi kostur sé annar á. Þá skal kona skíra barn ef hin mesta nauðsyn er á, og er hvortki hjá karlmaður né sveinbarn það er hún megi hendur þess á leggja að skíra barn, en barn sé ódautt aðeins. Því að einu skal faðir veita skírn barni sínu ef eigi er annar maður til.

'''5.'''

Ef faðir skírir barn sitt sjúkt, og skal-at hann skilja sæng við konu sína fyrir þá sök. [K: En ef faðir skírir sjálfur barn sitt sjúkt, og skal hann skilja sæng við konu sína. Ef hann skilur eigi sæng við hana, og varðar honum fjörbaugsgarð. Svo skal fara um kvonfang hans sem biskup lofar.]

Sveinn sjö vetra gamall skal skíra barn ef eigi er rosknari maður til. Því aðeins skal yngri sveinn skíra ef hann kann bæði Pater noster og Credo in deum. Skíra skal kona barn ef eigi eru karlar til, og varðar henni þvílíkt sem karlmanni ef hún kann eigi. Eigi skal barn oftar skíra þótt skorti orð eða atferli, ef áður var skírt í nafni föður og sonar og anda heilags, enda hafi nokkuð vott orðið. Ef prestur fer eigi svo að skírn að biskupi þyki rétt, og varðar það fjörbaugsgarð, og á biskup sök. Tólf vetra gömlum körlum, og svo konum, er skylt að kunna að skíra barn, og þau orð og atferli er þar fylgja. En ef þau kunnu eigi fyrir óræktar sakir, eða verður eigi rétt að farið þá er þörf verður, og varðar fjörbaugsgarð. Biskup á að ráða fyrir sök.

Sá maður er skírt hefir barn skal fara til fundar við prest og kveða fyrir honum orð þau er hann hafði í barnskírn, og segja til atferla þeirra er fylgt hafa. Nú þykir presti eigi rétt að skírn farið, hvort sem skortir orð eða atferli, þá varðar fjörbaugsgarð bæði konum og körlum tólf vetra gömlum. Ef presti þykir rétt sú skírn, og andast barn, og skal það grafa að kirkju og syngja líksöng. Ef barn lifnar þá skal prestur veita því alla reiðu þá er upp er þaðan frá er því er í vatn drepið. Eigi skal skíra í annað sinn ef rétt var að skírn farið. Ef það hefir skírt verið í nafni föður og sonar og anda heilags, þá skal eigi skíra í annað sinn, þótt eigi sé vatn vígt eða einu sinni í drepið.

Ef presti þykir eigi áður með fullu rétt skírt, og hafa skort orð eða atferli, og andast barn, og skal það eigi grafa að kirkju. En ef barn lifnar, og skal prestur veita því fulla skírn svo sem ekki væri áður yfir sungið. Ef barn andast prímsignt, og hefir eigi meiri skírn, og skal það grafa út við kirkjugarð, þar er mætist vígð mold og óvígð, og syngja eigi líksöng yfir. Ef barn elst svo nær páskum eða hvítadögum, og vill maður fresta skírn þangað til þvottdags þess annarstveggja, og verður honum það rétt ef barn er eigi sjúkt. En ef barn er sjúkt, og skal þegar skíra. En ef hann vill bíða skírnar, og skal hann finna prest og láta hann ráða hvort bíða skal þvottdags að skírn eða eigi.

Karlmanni hverjum fulltíða, er vit hefir til þess, er skylt að kunna orð þau að skíra barn, og þau atferli er þar fylgja. En ef hann kann eigi fyrir óræktar sakir, og varðar fjörbaugsgarð, og á biskup að ráða fyrir sök þeirri. Hverjum manni er skylt, bæði karlmanni og konu er hyggjandi hefir til, að kunna Pater noster og Credo. En ef hann vill eigi kunna og hafi hann vit til, það varðar fjörbaugsgarð. Biskup skal ráða hver þá sök skal sækja. Hafa skal prestur jafnan reiðu til að skíra barn ef hann er að lögheimili sínu.

'''6.''' AÐ FÆRA LÍK TIL KIRKJU.

Lík hvert skal til kirkju færa það er að kirkju á lægt svo sem menn verða fyrst búnir til. Arftökumaður á að færa lík til kirkju ef hann er hjá, og sá maður sem hann biður til. Ef eigi er erfingi hjá eða hann er eigi fulltíði, og skal bóndi sá færa lík til kirkju er vist veitti hinum andaða þá síðast. Ef hvorgi er þeirra hjá, og skulu færa lögfastir menn, þeir er þar eru næstir.

Taka skal af fé því er hinn andaði átti, léreft eða vaðmál að búa um lík. En ef sá átti eigi fé til, og er hinn þá skyldur að fá til og búa um lík, er til kirkju færir. Alla löghelga daga er mönnum rétt að búa um lík og gera kistu að, og með að fara og grafa nema þrjá daga á tólf mánuðum. Páskadag hinn fyrsta og jóladag hinn fyrsta og föstudag hinn langa á og eigi að grafa lík. Með á að fara ef vill, en eigi á þá jörðu að skeðja til þess að grafa lík.

'''7.'''

Til þeirrar kirkju skal lík færa sem biskup lofar gröft að. Bóndi sá er þar býr á gröft uppi að láta, og skal þar grafa sem hann lofar, eða prestur sá er þar er, ef búandi er eigi hjá eða kveður hann ekki að. Nú kveður hvorgi þeirra að, eða er hvorgi þeirra hjá, þá skal hann grafa þar er hann vill, nema hið næsta kirkju, þar skal eigi. Nú grefur hann lík hið næsta kirkju utan ráð þeirra, þá verður hann útlagur um það þrem mörkum. En ef bóndi lætur eigi gröft uppi, þá er hann útlagur þrem mörkum, og á hvor þeirra sök við annan, og skal þó vera þar sem grafið er. Ef graftarkirkja er innan hrepps, þá eru þeir eigi skyldir að taka við líki er firr búa ef hinnig mundi kostur. Nú gerir maður sér kirkju, og segir hann það þegar að hann vill engi mann þar láta grafa fyrr en sig eða börn sín eða konu sína, og verður honum það rétt ef biskup lofar, þó að þar sé graftarkirkja. En þegar er hann hefir nokkurn mann annan látið grafa, þá er hann skyldur að taka við öllum líkum þaðan frá.

Lík skal og eigi nökkvið niður grafa, útlagur er sá þrem mörkum er það gerir.

Svo er og mælt, ef sá maður er fluttur á skipi er lík færir til kirkju eða barn til skírnar, að þeir hinir sömu menn eru skyldir til að ferja hann aftur ef eigi má landveg fara, og verða þeir útlagir þrem mörkum ef þeir vilja eigi. Nú eigu þeir lýritnæmar sakir, þá á hann að fastna þeim lögbót ef hann vill farður vera aftur, og hafa bætt áður þeir skilist. Þeir eru eigi skyldir farningar ef sakir eru við hann nema hann vili þetta. En ef hann á sakir við þá, og situr hann eigi sökum sínum við þá þótt þeir feri hann.

Nú hittir maður lík úti, og skal hann hylja hræ svo að eigi falli kykvendi á, og segja til þeim manni er þar býr næstur og tvo húskarla hafi og um sjálfum sér, en sá skal til kirkju hafa fært sem fyrst. Útlagur er hann ellegar þrem mörkum nema þeir sakni eigi sýknra manna og hyggi skógarmanns lík vera. Nú andast maður í almenningu, þá er menn eru þar, og skulu þeir færa lík hans til kirkju, er hann hefir verið innan búðar með.

Bóndi er skyldur að ala þann mann er lík færir til kirkju með fimmta mann, og hross eða eyk ef þeim fylgir. Ef hann synjar þeim, og er hann útlagur um það þrem mörkum, og á sá sök er vistar er synjað. Það er stefnusök, og skal kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttur er.

'''8.'''

Sá maður er kirkju varðveitir á gröft uppi að láta, og skal þar grafa sem hann ræður eða prestur sá er þar er. Lík skal eigi bera í kirkju bert eða blóðugt. Eigi skal þess manns lík í kirkju bera er boðorð hafði svo að eigi átti kirkjugengt meðan hann lifði. Ef maður ber lík í kirkju er frá er skilið, en hann skal bæta kirkju löstinn tólf aurum. Ef hann vill eigi gjalda það fé kirkju, og verður hann útlagur um þrem mörkum, og á hann þó að inna kirkju sitt fé. Lík skal eigi grafa áður kólnað er. Ef maður grefur lík áður kalt er, og verður hann sekur um það þrem mörkum, og á sá sök er vill. Ef menn hrapa svo grefti að kviður ber að önd sé í brjósti þá er maður er niður grafinn, og verður það að morði.

Leg öll skulu vera jafndýr hvort sem eru nær kirkju eða fjarri í kirkjugarði. Tólf álnum skal kaupa leg undir mann nema barn sé tannlaust, og skal þar kaupa sex álnum. Prestur skal og hafa fyrir líksöng sex álnir. Sá maður skal gjalda legkaup og líksöngskaup er lík færir til kirkju, þar á kirkjubæ þeim er lík var grafið hinn fimmta dag viku þá er fjórar vikur eru af sumri, og þar í túni fyrir karldurum. Sá maður er kirkju varðveitir, og prestur, á hvor þeirra að nefna votta að um sitt fé ef eigi kemur fram, og er rétt þar að stefna um og telja hinn sekjan þrem mörkum um haldið. Hinn svarar réttu fyrir sig, sá er færði lík til kirkju, ef hann bauð þeim að handsala fé, ef þeir áttu gjalddaga saman og eindaga þar, og skulu þeir taka þau handsöl. Sá er lík færir til kirkju á að hafa sína aura af fé hins andaða, eða heimta að erfingja ef hinnig er eigi til. Ef hvorgi átti fé, erfingi né hinn andaði, og tekur-a þar fé sem ekki er til, og skal þá veita leg og líksöng. Nú vinnur til sums en eigi til alls þess, þá skal fyrst hafa til þess að búa um lík, en þá að kaupa líksöng, legkaup skal síðast inna.

Ef göngumaður andast inni að manns, og skal bóndi færa lík hans til kirkju. Ef sá maður hafði fé á sér, hinn andaði, og skal þar taka af til þurftar honum. Ef hann hafði þar meira fé eða átti hann í öðrum stöðum, og á bóndi það fé að taka, sá er honum veitti vist þá er hann andaðist, nema honum væri ráðin vist að lögfardögum, sú er honum væri við vært, og gengi hann að sínu ráði á brott en eigi frænda, og á bóndi það eitt fé á brott að taka, er sá hafði þangað haft er þar andaðist, en eigi meira. Frændur eigu allt annað.

''Nýmæli:'' Ef lík er fært úr þingum prests, þá er hann skyldur að fylgja því til grafar ef honum eru áður orð ger, enda sé það innan hrepps, og skal hann þá hafa líksöngskaup, og svo ef honum eru eigi áður orð ger, þótt hann fari hvergi. Eigi er prestur skyldur að fylgja líki úr hrepp ef þar er nokkur graftarkirkja. En ef hann vill eigi fylgja líki úr hrepp sem nú var tínt, þá á sá líksöngskaup er yfir syngur. Ef prestur er svo farinn úr þingum sínum að hann hefir engi fengið í stað sinn, þá á hann eigi að hafa líksöngskaup þótt menn andist þar.

''Nýmæli:'' Ef maður andast í úteyjum, og eru þeir menn skyldir að færa lík til kirkju er tínt var að á meginlandi ætti að færa. Búðunautar ef hann andast í fiskiskálum. Sá er skyldur að ljá skips er beðinn er, ef hann á til. Ef maður varnar skips eða farar, sá er bændur er, og verður hann útlagur um það þrem mörkum.

Ef maður andast á þingvelli eða leiðvelli eftir er menn eru á brott farnir, og á sá maður að færa lík hans til kirkju er næstur býr þeirra manna er tvo húskarla hefir og of sjálfum sér. Ef maður andast á þingum eða á leiðum, og skulu búðunautar hans færa lík til kirkju, eða förunautar. Ef maður andast á þingvelli eftir er menn eru á brott farnir þaðan, og skal bóndi sá færa lík til kirkju er á þingvelli býr. Ef maður andast í farmannabúðum, og skulu búðunautar hans færa lík til kirkju.

'''9.'''

Ef sjár eða vatn kastar líkum á land, og á landeigandi að færa lík til kirkju. Ef fé rekur á land með líki, og skal þar taka af til þurftar honum, hinum andaða. Ef meira fé er, og á landeigandi að halda því til dóms. Ef lík göngumanns finnst í haga, og skal landeigandi færa lík hans til kirkju, og eignast fé það er hinn hafði á sér. Ef hinn átti meira fé, hinn andaði, og eigu frændur hans það. Ef lík finnst í landi manns eða í úthýsum, og á landeigandi að færa lík það til kirkju, og varðveita fé, ef hinn hafði á sér, til handa frændum. Ef lík finnst á fjöllum þeim er vatnföll deila merki, og skal sá maður færa það lík til kirkju er næstur býr vötnum þeim í héraði er upp spretta næst líki á fjalli, enda hafi tvo húskarla og of sjálfum sér. Þangað skal lík færa til héraðs sem þau vötn falla. Ef lík finnst í afréttum eða almenningum, og á sá lík það að færa til kirkju er næst býr þeirra manna er á tvo húskarla eða fleiri og of sjálfum sér.

Ef maður færir lík það eigi til kirkju er hann er skyldur til að lögum, og verður hann útlagur um það þrem mörkum. Sá á sök er vill. Stefna skal heiman og kveðja fimm heimilisbúa á þingi þess er sóttur er. Ef maður er sóttur um það að hann færði eigi lík til kirkju, og verst hann því máli ef hann getur þann kvið að hann hugði að sá maður ætti eigi kirkjulægt, og fellur niður útlegðin, en dómur á að dæma á hendur honum að hafa til fært á fjórtán nóttum hinum næstum eftir vopnatak. Ef maður færir lík það til kirkju er eigi á kirkjulægt, og varðar það fjörbaugsgarð nema hann geti þann kvið, að hann hugði að sá maður ætti kirkjulægt, og skal hann frá hafa fært á fjórtán nóttum hinum næstum eftir þinglausnir, og bæta löstinn kirkju tólf aurum.

[X: „Að eg stefni N. um það að hann hafi lík þess manns, N., borið í kirkju eða bera látið, er hann átti eigi kirkjulægt. Tel eg hann útlagan um það þrem mörkum og bæti kirkjunni löst tólf aurum. Stefni eg til þings.“]

Fjögur eru þau lík er eigi skal að kirkju grafa. Það er eitt ef maður andast óskírður. Annað er skógarmanns lík þess er óæll er og óferjandi. Það lík skal eigi að kirkju grafa nema biskup sá lofi er yfir þeim fjórðungi er. En hið þriðja lík er það, er eigi á að kirkju að grafa, ef maður vinnur á sér verk þau er honum verða að bana, svo að hann vildi unnið hafa, nema hann fái iðran síðan, og gangi hann til skriftar við prest, og skal þá grafa lík hans að kirkju. Og þótt eigi nái hann prestfundi, og segi hann ólærðum mönnum til að hann iðrast, og svo þótt hann megi eigi mæla, og geri hann þær jartegnir að menn finni að hann iðrast í hugnum, þótt hann komi eigi tungunni til, og skal þó grafa að kirkju lík. Það lík skal eigi að kirkju grafa hið fjórða er biskup bannar [St: en hann skal sagt hafa til þess áður svo að menn viti]. Það lík er eigi á að kirkju lægt skal þar grafa er firr sé túngarði manns en í örskotshelgi, og þar er hvortki sé akur né eng, og eigi falli vötn af til bólstaða, og syngja eigi líksöng yfir.

'''10.'''

Kirkja hver skal standa í sama stað sem vígð er, ef má fyrir skriðum eða vatnagangi eða eldsgangi eða ofviðri, eða héruð eyði að úr afdölum eða útströndum. Þar er rétt að færa kirkju er þeir atburðir verða. Þar er rétt að færa kirkju er biskup lofar. Ef kirkja er upp tekin mánaði fyrir vetur eða lestist hún svo að hún er ónýt, og skulu lík eða bein færð á brott þaðan fyrir veturnætur hinar næstu. Til þeirrar kirkju skal bein færa er biskup lofar gröft að.

Þar er maður vill bein færa, og skal landeigandi kveðja til búa níu og húskarla þeirra, svo sem til skipdráttar, að færa bein. Þeir skulu hafa með sér pála eða rekur. Hann skal sjálfur fá húðir til að bera bein í, og eyki að færa. Þá búa skal kveðja er næstir búa þeim stað er bein skal upp grafa, og hafa kvatt sjö nóttum fyrir eða meira méli. Þeir skulu koma til í miðjan morgin. Búandi á að fara og húskarlar hans allir, þeir er heilindi hafa til, nema smalamaður. Þeir skulu hefja gröft upp utarla í kirkjugarði, og leita svo beina sem þeir mundu fjár ef þar væri von í jörðu. Prestur er skyldur að fara til að vígja vatn og syngja yfir beinum, sá er bændur er til. Rétt er hvorts er vill að gera eina gröf að beinum eða fleiri.

Þau auðæfi öll er þeirri kirkju hafa fylgt er upp er tekin, og hún sjálf, hvort sem það er í löndum eða lausum aurum eða í kirkjubúnaði, það skal fara til þeirrar kirkju er bein voru til færð.

Ef landeigandi lætur eigi fara að færa bein til kirkju svo sem mælt er, eða fara menn eigi til, þeir sem kvaddir eru, og verður hver þeirra sekur þrem mörkum, og á landeigandi sök við þá er kvaddir eru, en sá við hann er vill. Stefna skal sökum þeim heiman, og kveðja heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttur er, enda skal dómur dæma á hönd þeim beinafærslu, og hafa færð bein til kirkju fjórtán nóttum eftir vopnatak.

'''11.'''

Ef kirkja brennur upp, eða lestist hún svo að aðra þarf að gera, og skal þar kirkju gera sem biskup vill, og svo mikla sem hann vill, og þar kalla kirkju sem hann vill. Landeigandi er skyldur að láta kirkju gera á bæ sínum, hvergi er fyrr lét gera. Hann skal upp hefja smíð svo að ger sé á tólf mánuðum hinum næstum þaðan í frá er kirkja lestist, svo að tíðir megi í veita ef hann of förlar. Landeigandi á að leggja fé til kirkju svo að biskup vili vígja fyrir þeim sökum. Þá skal biskup til fara að vígja kirkju þá.

'''12.'''

Búandi er skyldur, sá er þar býr, að halda kirkjudag þann að jafnlengd hverri um sinn á tólf mánuðum, og hjú hans og gestir þeir er þar eru um nóttina áður, og þeir menn er tíund sína leggja svo þangað að biskup vill að þar haldi þeir kirkjudag. Þar skal hver maður halda kirkjudag sem biskup vill halda láta, og halda svo að helgi sem páskadag, en jafnt fer hann sem messudagar aðrir. Ef menn fara stefnuför þangað í tún er menn halda kirkjudag á þeim degi, og vilja stefna bónda eða hjúum hans eða gestum, og eigu þeir menn sakir við hina er fyrir eru, og er rétt að þeir stefni hinum að móti ef þeir vilja, svo sem rúmheilagt sé, hvar þess er þeir gera eigi heimanför til þess.

'''13.'''

Þangað skal hver maður leggja lögtíund sína hálfa til þeirrar kirkju sem biskup kveður að, og skal biskup skipta héraði til þess af hverjungi bæ til hverrar kirkju hver skal gjalda tíund sína hvergi sem á landi býr. Sá er tíund skal leysa af hendi, hann skal gjalda þar í túni fyrir karldurum á kirkjubænum hinn fimmta dag viku er fjórar vikur eru af sumri. Hann skal gjalda það fé í vaðmálum eða vararfeldum, í gulli eða í brenndu silfri. Hann skal gjalda hálfan þann hlut ef hann vill er hann geldur þangað, það er fjórðungur allrar tíundar hans, í vaxi eða í viði eða í tjöru, ef hann vill, og kost á hann að gjalda allt í vaðmálum, ef hann vill það heldur.

Ef eigi kemur fé það fram svo sem mælt er, og er þeim manni rétt er kirkju varðveitir að nefna votta að, ef fé það kemur eigi fram, og stefna þar um í túni heima fyrir karldyrum að sín um tíundarhald, og telja hinn sekjan um sex mörkum, og gjalda tvennum gjöldum þann hlut tíundar sem ógoldinn er, svo sem búar virða. Honum er rétt að stefna sinni stefnu um hvorn fjórðunginn, enda er rétt að stefna einni stefnu um báða fjórðungana, af því að einn er aðili að báðum, og heimta sem aðra tíund.

Þar er maður leggur fé til kirkju, hvort sem það er í löndum eða lausum aurum, í búfé eða tíundum af þeim bólstöðum er héraðsmenn skulu þangað inna, og skal sá maður er kirkju varðveitir láta gera þann máldaga á skrá allan, hvað hann hefir fjár gefið þangað, eða aðrir héraðsmenn til þeirrar kirkju. Þann máldaga er honum rétt að lýsa að Lögbergi eða í lögréttu eða á vorþingi því er hann heyr, hvað þar liggur fjár til þeirrar kirkju. Hann skal láta ráða skrá og lýsa þann máldaga heima að kirkju um sinn á tólf mánuðum hverjum, þá er menn hafa þangað tíðasókn flestir. Ef maður tekur það fé er til kirkju er lagt, eða geldur á brott eða gefur eða selur sölum öðrum mönnum, og varðar það fjörbaugsgarð þeim er selur, og svo hinum er kaupir vísvitandi, og á sá sök þá er kirkju varðveitir, ef hann vill sótt hafa, en sá er vill ef hann vill eigi sækja. En ef sá maður lógar fé frá kirkju er hana varðveitir, eða sá er til hefir gefið, og varðar þeim slíkt fjörbaugsgarð sem öðrum mönnum að frá taki, og á sök við þá hver er vill. Það er stefnusök, og skal kveðja til níu heimilisbúa á þingi þess er sóttur er. Nú ef kviður ber á, þá á að dæma hann fjörbaugsmann en gripinn aftur til kirkju ef ólógað er. En ef lógað er grip, þá skal dæma jafnmarga aura aftur til kirkju sem búar virða að það var vert er á brott var tekið. Þeim þeirra skal stefna til gjalda um kirkjufé er frá seldi eða keypti er manni þykir févænlegra, en fjörbaugsgarð varðar hvorumtveggja.

Bóndi sá er á kirkjubólstað býr á að bera eld til kirkju eða hringja klukku, eða sá er hann krefur. Presti er rétt að bera eld til kirkju og kveykva kerti eða hringja klukku, og þeim mönnum sem hann krefur til. Ef kirkju verður grand nokkuð af eldi af meðför þeirra manna sem nú eru taldir til, eða lestist klukka, og halda þeir eigi ábyrgð, hvarvetna þess er þeir geta þann kvið að þeir færi svo með sem þá er þeir ætti sjálfir og vildi vel með fara. Ef maður hleypur til óbeðið að bera eld til kirkju eða hringja klukku eða kveikja kerti, og á sá þá að ábyrgjast er óbeðið tók til.

'''14.'''

Sá maður er á kirkjubæ býr er skyldur að fæða prest tvö missari ef hann á þar lögheimili, og syngur hann þar hvern dag löghelgan nauðsynjalaust. Ef prestur syngur þar sjaldnar, og er bóndi sá er á kirkjubæ býr skyldur að ala prest að dagverði, þá er hann syngur messu þar um daginn, og mann eða hross ef honum fylgir. Ef fleiri búa á einum kirkjubæ en einn bóndi, og skal að þeim hlut hver þeirra ala prest sem þeir hafa af landi, hvort sem þeir eru landeigendur eða eigi. Útlagur er sá er synjar.

Ef leiglendingur býr á kirkjubæ, og rénar kirkja svo að eigi má tíðir í veita í hverju veðri, og skal hann gera orð landeiganda að koma til að bæta kirkju. Landeigandi á svo til að fara, að að sé gert á hálfum mánaði hinum næsta þaðan frá er honum voru orð ger, svo að veita megi tíðir í. Ella er hann sekur þrem mörkum. Ef leiglendingur náir eigi fundi landeigenda, er hann farinn af landi eða úr fjórðungi, og er hann þá skyldur að gera að kirkju, og heimta til kostnað af landeiganda. En ef kviður ber það að þó mætti veita tíðir í kirkju, og er eigi landeigandi skyldur að gjalda honum þá fé fyrir verk. Guðs þökk skal hann þá fyrir hafa. Ef yngri menn eigu kirkjubólstað en sextán vetra gamlir karlar, eða konur yngri en tvítugar, og á sá maður að halda kirkju upp að öllu, er lögráðandi er fjár hinna ungu manna. Hann skal taka jafnmarga aura af fé hinna ungu manna sem búar virða að hann hefir lagið til kirkjuþurfta.

Þar skal kirkja hver standa sem hún er vígð, og svo fé það allt er þangað er til lagið eða keypt eða gefið. En ef nokkur lógar því fé á brott, og varðar það fjörbaugsgarð, enda skal aftur dæma féið allt til kirkju. Nú á annar maður land en annar kirkju, og lógar sá fé frá kirkju er land á. Þá á sök þá við hann sá er kirkju á. En ef sá lógar frá er kirkju á, og á þá landeigandi sök við hann, en sá er vill ef þeir vilja eigi sækja. Nú á maður fleiri kirkjur en eina, og skal hann skipta búningi og fé með þeim svo sem hann vill ef biskup lofar, enda á maður að kaupa tíðir af kirkjufé ef hann hefir eigi annað til, enda lofi biskup. Sá maður er kirkju á skal til fá vaxljós og eigi færri messur en tíu milli alþinga tveggja. Hann skal beiða þann prest er þar er næst, að hann syngi lögtíðir, og er hann útlagur þrem mörkum ef hann gerir eigi svo. Sá maður er kirkju á skal gera að kirkju svo að í öllum veðrum sé tíðir í gerandi, og á hann að grafa torf í landi hans þar er hvorki sé akur né eng. Sá maður skal ala prest er á landi býr og mann einn með honum eða hest. Sá maður á og að fá þrjár messur milli alþinga tveggja eða ellegar er hann útlagur þrem mörkum. Nú hrörnar kirkja svo að ósyngjanda er í, og skal sá maður er býr á landi gera þeim orð er kirkju á svo snemma sumars að að verði gert. Nú vill hann eigi að gera, og skal sá er land á heimta til búa fimm hvort þeim þyki tíðir í gerandi í svo búinni kirkju. Nú þykja þeim eigi tíðir í gerandi í öllum veðrum, og eignast sá þá kirkju er land á ef hann gerir að. Ef hann gerir að kirkju og hefir eigi áður sýnt búum, og eignast hann þó, ef hann hefir þeim gert orð áður er kirkju á, ef það ber kviður að eigi var syngjanda í öllum veðrum í kirkju áður. Nú brotnar kirkja ofan, og skal sá er land á gera þeim orð er kirkju á. Nú vill sá eigi upp gera, þá skal sá er land á hafa gert á þeim tólf mánuðum hinum næstum kirkju, og eignast hann þá kirkju, eða fært bein á brott að lofi biskups. Ef sá vill eigi kaupa tíðir á kirkju er á, og er hann útlagur um það þrem mörkum, en sá eignast kirkju er tíðir kaupir á. Ef sá maður er svo ungur að hann á eigi varðveislu fjár síns, eða sé hann af landi farinn, og vilja þeir eigi varðveita kirkju er fé hans hafa, og gera aðrir menn að, og á sá kost þá er tekur til fjár síns, hvort hann vill slíkt fá þeim sem þá hefir kostað er að hafa gert, eða vill hann að þeir eignist kirkju.

Það er manni og rétt að láta læra prestling til kirkju sinnar. Hann skal gera máldaga við sveininn sjálfan ef hann er sextán vetra. En ef hann er yngri þá skal hann gera við lögráðanda hans. Sá máldagi á að haldast allur er þeir gera með sér. Nú gera þeir eigi máldaga annan en maður tekur prestling til kirkju að lögmáli réttu. Hann skal fá honum fóstur og kennslu, og svo láta ráða honum sveininum, að bæði sé óvegslaust sveini og svo frændum hans, og svo við gera sem hans barn væri. Nú vill sveinn eigi nema og leiðist bók. Þá skal hann færa til annarra verka, og ráða honum til svo að hvortki verði af örkumbl né ílit, og halda til sem ríkast að öllu annars. Nú vill hann hverfa til námsins, og skal þar honum þá til halda. En þá er hann hefir vígslu tekið og hann er prestur, og er sá maður er honum fékk kennslu skyldur að fá honum messuföt og bækur þær er biskupi sýnist svo sem veita megi tólf mánaða tíðir með. Prestur skal fara til kirkju þeirrar er hann var lærður til, og syngja þar hvern dag löghelgan messu og óttusöng að meinlausu og aftansöng og um langaföstu og jólaföstu og imbrudaga alla. Hann skal lýsa að Lögbergi máldaga þann er við prest er ger, eða í lögréttu. Honum er rétt að verja lýriti innihafnir hans ef hann vill að Lögbergi. Ef prestur flýr kirkju þá er hann er til lærður, eða firrist svo að hann veitir eigi tíðir að sem mælt er, og varðar þeim manni skóggang er við honum tekur eða tíðir þiggur að honum eða er samvistum við hann. Jafnt varðar samvista við hann sem við skógarmann, síðan er lýriti er varið að Lögbergi, og er það fimmtardómssök, og skal sök þá lýsa að Lögbergi, og heimta hann sem annan mansmann. Svo skal prestur leysast frá kirkju að læra annan í stað sinn, þann er biskupi þyki þeim slíkt fullting í, er yfir þeim fjórðungi er. Ef prestur verður sjúkur, og skal sá maður ráða er kirkju heldur hve lengi hann vill varðveita hann. Sá maður á kost er kirkju varðveitir, ef honum þykir lengjast sótt hans, að færa prest á hendur frændum. Ef honum batnar, og er hann laus frá kirkju þá. En ef prestur andast frá þeim stað sem hann var til lærður, og átti hann fé eftir, og skal kirkja taka og sá maður er hana varðveitir, þrjú hundruð sex álna aura. En ef hann átti meira fé, þá skulu það hafa frændur prestsins.

'''15.''' OF BISKUPA.

Biskupa skulum vér eiga á landi hér tvo, og skal annar vera að stóli þeim í Skálaholti, en annar skal vera að Hólum í Hjaltadal, og skal sá hafa um Norðlendingafjórðung yfirför um sinn á tólf mánuðum hverjum. En sá biskup er í Skálaholti er skal hafa yfirför um þrjá fjórðunga, fara sitt sumar um hvern, Austfirðingafjórðung og Rangæinga og Vestfirðinga. Biskup er skyldur, þá er hann fer um fjórðung, að koma í löghrepp hvern svo að menn nái fundi hans, og vígja kirkjur og sönghús eða bænahús og biskupa börn og veita mönnum skriftagöngur. Þar er biskup vígir kirkju, og á hann þar tólf aura, en það fé gefur biskup til þeirrar kirkju sem hann hefir þar vígt. Þar er hann vígir sönghús eða bænahús, það skal hvort kaupa sex aurum. Ef biskup synjar þess sem hann er skyldur til að lögum, og megu þeir halda tíundum hans að móti. Búandi sá er vist veitir biskupi er skyldur að fá honum reiðskjóta þann dag er hann fer í brott. Húskarlar hans og búar og þeirra griðmenn eru skyldir að ljá biskupi hrossa, þeir sem hann biður til. Sekur er sá þrem mörkum um er synjar, ef hann á hross til.

Biskup skal segja til þess í héraði hverju að kirkjusókn hverjum í hönd skal inna fé það er menn skulu gjalda biskupi. Hver maður er skyldur að láta koma sína tíund til þess búanda sem biskup kveður á. Þar verður gjalddagi á fé því hinn fimmta dag viku þá er fjórar vikur eru af sumri. En ef eigi kemur fé það fram þar svo sem mælt er, og er þeim manni rétt er biskup hefir um boðið að nefna votta að eigi fer gjald fram. Honum er rétt að stefna þar um og heimta sem aðra tíund, enda er rétt að hann lýsi til fjárins á þingi sem biskup vill, og eru hin sömu viðurlög. Svo er mælt þar er maður skal gjalda tíund biskupi, hann skal gjalda í gulli eða brenndu silfri, í vaðmálum eða vararfeldum. Þá er maður tekur við fé biskups að hans ráði, og hverfi fé það eða glatist á annan veg, og heldur sá eigi ábyrgð er við tók ef hann getur þann kvið, að hann færi svo með sem þá að hann ætti. Ef fé það verður þjófstolið er biskup á, og er sá aðili þeirrar sakar er fé það hafði að varðveita, enda er rétt að sá sæki um sem biskup vill. Rétt er manni að heimta fé biskups þar er hann býður um þótt hann seli eigi sök í hönd manni. Eigi þarf vottorð til þess nema vili. Hvergi á fé að taka frá kirkju þótt tíðir sé brott teknar nema biskup lofi og landeigandi, og sá er til gaf eða hans erfingjar. Þar á brott að taka er þeir verða á það sáttir en hvergi ella.

'''16.''' OF PRESTAVISTIR OG KAUP.

Prestar eigu að taka sér lögheimili að fardögum, enda er rétt að þeir taki síðar, allt til lögleiðar þeirrar er verður drottinsdag þann er þvottdaginn næsta áður lifa átta vikur sumars. Prestur sá er þing hefir á að segja til lögheimilis síns á leið. En ef hann segir eigi á leið til [K: og er hann skyldur að segja heimilisbúum sínum fimm til] eða tekur hann sér eigi lögheimili að átta vikum sumars, og verður hann útlagur um það þrem mörkum, enda er rétt að stefna honum að þess bónda sem hinn vill er sækir, þeirra er hann hefir kirkju haft of þau missari í þingum. Sá á sök er vill.

Prestar eigu að selja tíðir sínar og meta eigi dýrra en tólf marka á millum alþinga tveggja. Sex merkur skal hann taka sex álna aura, en aðrar sex skal hann taka slíkar sem þar ganga að skuldamóti því sem þar eigu héraðsmenn er prestur hefir sér fengið vistar með bónda. Það fé skal vera, er presti skal gjalda, í vöru eða búfé eða lögaurum öllum. Ef prestur metur dýrra tíðir sínar en að lögum eða selur, og verður hann sekur of það þrem mörkum, enda er-at hinn skyldur að gjalda honum meira en lögkaup þótt hann hafi dýrra keypt. Ef land er illt yfirfarar eða tilfarar, og á biskup því að ráða að auka fétöku prests sem hann vill, og á það að halda þótt það sé meira en lögkaup.

Prestur á eigi að syngja fleiri messur of dag en tvær. Hann á enga að syngja náttmessu nema jólanótt hina fyrstu. Útlagur er hann þrem mörkum ef hann skipar eigi svo, enda skal eigi kaupa þá messu að honum.

Ef prestur rýfur skrift að manni, svo að biskupi þeim þykir nauðsynjalaust, er sá prestur er þá undir, og varðar það fjörbaugsgarð. Skal kveðja til níu heimilisbúa hans á þingi.

Prestar skulu vera hlýðnir biskupi, og sýna honum bækur sínar og messuföt. Sá prestur skal messu syngja sem biskup vill, en sá eigi er hann vill af taka þá þjónustu. Prestar skulu eigi fara með sundurgerðir þær er biskup bannar, og láta af höggva kanpa sína og skegg, og láta gera krúnu á hverjum mánaði um sinn, og hlýða biskupi að öllu. Ef prestur vill eigi hafa það er biskup býður, og verður hann sekur um það þrem mörkum við biskup, og á biskup sök þá að sækja að prestadómi í kirkju á alþingi, og skal biskup nefna presta tólf í dóm þann, og segja þar sök sína fram á hendur honum, og skal biskup bera sjálfur kvið um þá sök og prestar tveir með honum, og skal eiðlaust sækja sök þá. Ef prestur verður sannur að sök, og á dómur að dæma á hendur honum þrjár merkur að gjalda biskupi, miðvikudag í mitt þing á alþingi í búanda kirkjugarði, annað sumar eftir. En ef eigi kemur fé fram, og skal sækja sem annað dómrof. Biskup er skyldur að fá krisma öllum prestum sínum á hverju ári og vígja messuskrúð þeirra. Ef þeir vilja hafa vín og hveitimjöl, þá skal hver þeirra gjalda honum þrjár álnir á tólf mánuðum.

'''17.'''

Ef prestar koma út hingað til lands, þeir er verið hafa fyrr út hér, og lofaði biskup þeim að veita tíðir, og er mönnum rétt að kaupa tíðir að þeim lengur er þeir hafa sýnt biskupi bækur sínar og messuföt, eða þeim presti er biskup býður um. En ef útlendir prestar koma út hingað, þeir er eigi hafa hér fyrr verið, og skal eigi tíðir að þeim kaupa, og eigi skulu þeir börn skíra nema barn sé svo sjúkt að ólærður maður ætti að skíra. Heldur skulu þeir skíra en ólærðir menn. Ef hann náir eigi öðrum presti, þá er rétt að kaupa tíðir að þeim ef þeir hafa rit og innsigli biskups þess er þá vígði, til þess að rétt sé að þiggja að þeim þjónustu og tíðir. Ef prestur hefir eigi innsigli, og er rétt að hann hafi vitni tveggja manna, þeirra er hjá voru vígslu hans, og segi orð biskups þau að mönnum sé rétt að þiggja tíðir og alla þjónustu að honum.

Ef biskupar koma út hingað til lands eða prestar þeir er eigi eru lærðir á latínutungu, hvorts þeir eru ermskir eða girskir, og er mönnum rétt að hlýða á tíðir þeirra ef vilja. Eigi skal kaupa tíðir að þeim, og enga þjónustu skal að þeim þiggja. Ef maður lætur þann biskup vígja kirkju eða biskupa börn er eigi er á latínu lærður, og verður hann sekur þrem mörkum um það við þenna biskup er hér er áður, enda skal þessi taka vígslukaup. Svo skal kirkju vígja og biskupa börn sem ekki sé að gert þótt þeir hafi yfir sungið er eigi eru á latínutungu lærðir.

'''18.'''

Menn skulu trúa á Guð einn og á helga menn til árnaðarorðs sér, og blóta eigi heiðnar vættir. Þá blótar maður heiðnar vættir er hann signar fé sitt öðrum en Guði og helgum mönnum hans. Ef maður blótar heiðnar vættir, og varðar það fjörbaugsgarð, og skal kveðja heimilisbúa níu til á þingi.

Ef maður fer með galdra eða fjölkynngi, og varðar honum það fjörbaugsgarð, og skal stefna heiman og sækja við tylftarkvið. Þá fer hann með galdra ef hann kveður það eða kennir eða lætur hann kveða að sér eða fé sínu. Ef maður fer með fordæðuskap, það varðar skóggang. Það eru fordæðuskapir, ef maður gerir í orðum sínum eða fjölkynngi sótt eða bana mönnum eða fé. Það skal sækja við tylftarkvið. Menn skulu eigi fara með steina eða magna þá til þess að binda á menn eða fénað. Ef maður trúir á steina til heilindis sér eða fé sínu, og varðar það fjörbaugsgarð.

Skal-at maður eiga fé óborið. Ef maður á óborið fé, og lætur ómerkt ganga til þess að hann trúir heldur á það en annað fé, eða fer hann með hindurvitni með hverigu móti sem er, þá varðar honum fjörbaugsgarð.

Ef maður gengur berserksgang, og varðar það fjörbaugsgarð, og varðar svo karlmönnum þeim er hjá eru, nema þeir hefti hann að, þá varðar engum þeirra ef þeir vinna stöðvað. Ef oftar kemur að, og varðar það fjörbaugsgarð.

'''19.'''

Vér skulum halda drottinsdag hinn sjönda hvern svo að þá skal ekki vinna nema það er nú mun eg telja: Menn eigu að reka búfé sitt heim og heiman, og eigu konur að heimta nyt af fé og bera heim, hvort sem skal að menn beri heim eða ferja á skipi eða bera á hrossi, ef vötn ganga milli bæjar og stöðuls, og eigu konur að gera til nyt þá. Það er mælt ef eldur kemur í hús manns eða í andvirki, hvertki sem er, eða ganga að vötn eða skriður eða ofviðri, á hveriga lund er þeir hlutir vilja meiða fé manns, og skal hann svo bjarga allri björg við skaða sem rúmheilagt sé. Ef fé manns verður sjúkt í haga úti, og er honum rétt að reiða heim ef það hefir þá heldur líf sitt, enda er honum rétt að láta af það fé og gera til sem þá að rúmheilagt sé.

Menn eigu að fara drottinsdag förum sínum, og á hver þeirra að hafa hálfa vætt fata sinna, og á engi þeirra að veita öðrum þótt annar eigi meiri föt en annar minni. Þeim er rétt að bera á sjálfum sér eða fara á skipi eða bera á hrossi. Maður á að fara með göngumannaföt drottinsdag, þótt það vegi meira en hálfa vætt. Maður á og að fara með þingföt sín og með mat, þótt meira vegi en hálfa vætt, það er hann skal á þingi hafa. Rétt er að hafa hálfa vætt varnings umfram ef hann vill. Ef maður hefir meiri klyfjar, og kemur hann þvottdag, og er bóndi skyldur að ala þá um helgina. Svo skulu þeir til skipa að maður hafi klyfjahross eitt eða tveir menn þrjú ef svo gengur betur.

Búandi er skyldur að ala þingmenn jafnmarga hjónum, þá er fyrstir koma, og fara til öndverðs þings, og að þinglausnum af þingi. Útlagur er bóndi þrem mörkum ef hann synjar, og á sá sök er vistar er synjað, og er rétt þá að stefna þegar og kveðja búa fimm á þingi.

Manni er rétt að fara, þótt drottinsdagur sé, til sels með byttur eða með sleða eða með andvirki sitt, þótt það vegi meira en hálfa vætt, hvatki sem er þess er hann þarf í gegn að hafa skrúði því er hann vill úr seli hafa eftir helgina. Manni er og rétt að fara, þótt drottinsdagur sé, á rekastrandir eða í skóga, ef hann á, með andvirki sitt það er hann þarf að hafa í gegn viði eða kolum þeim er hann vill heim færa eftir helgina. Svo skulu þeir til ætla að maður hafi eigi fleiri hross en eitt í togi. Eigi varðar við lög að hestar renni eftir.

Rétt er að þerra úti föt eða vöru, þótt drottinsdagur sé, ef menn eru nauðstaddir að. Ber er og rétt að lesa og heim að hafa, þótt drottinsdagur sé, og eigi meiri en menn hafi í höndum sér. Þar er maður færir bú sitt drottinsdag í fardögum, þá er honum rétt að reka málnytu sína til þess bæjar er hann skal búa þau misseri. Eigi skal þá reiða yfir vötn eða ferja. Ef maður finnur sauð einn um haust í rétt, og er honum rétt að hafa heim með sér hvorts hann vill reiða eða annan veg með fara. Ef maður kaupir geldfé á haust, og er honum rétt að reka heim og með að fara þótt drottinsdagur sé, en hann skal eigi ferja um vötn eða reiða.

Ef menn koma af hafi og eru svo staddir að mönnum er háski eða fé þeirra eða þótt menn feri farma hér fyrir land fram, og er rétt að hrjóða skip og bera farm af þótt drottinsdagur sé, ef mönnum þykir skip í háska eða fé þeirra. Hver maður þeirra er þar er skal gefið hafa á sjö nóttum hinum næstum þaðan frá er þeir hruðu skip sitt áln vaðmáls eða ullarreyfi það er sex geri hespu, gefa þeim mönnum er svo lítið fé eigu að eigi gjaldi þingfararkaup. Sekur er maður um þrem mörkum ef hann gefur eigi. Sá á sök er vill.

Ef maður finnur rekatré af skipi, og er rétt upp að leggja. Ef tré er meira en hann megi á skip leggja, og skal hann eigi höggva í sundur, en rétt er honum að flytja að landi og gefa af hinn fimmta hlut. Ef maður finnur rekatré í fjöru sinni, og á hann upp að velta úr flæðarmáli drottinsdag. Ef hann má eigi upp koma, og á hann það tré að merkja. Eigi skal hann í sundur höggva tréið. Hann eignast hvargi sem á land kemur ef hann hefir lögmark á lagið. Ef maður fer för sinni drottinsdag, og kemur hann að þar er löghlið er aftur bætt, og á hann að brjóta upp þótt heilagt sé. Sá er útlagur er hlið bætti, en eigi hinn er braut garðinn.

'''20.'''

Maður á að bera klyfjar helga daga er hann fer til þings, hálfa vætt annað en mat sinn og klæði, og er hann fer af þingi. Eigi skal maður drottinsdag hefja upp för sína ef hann fer með klyfjar. Það er og að tvo skal karlmenn ala ef þeir hafa einn klyfjahest, en þrjá ef þeir hafa tvö hross, um helgina, og ala jafnmarga menn hjúum ef þeir fara til alþingis, þá er fyrstir koma og til öndverðs þings fara, og svo þá er af þingi fara að þinglausnum. Útlagur er hann þrem mörkum ef hann synjar.

'''21.'''

Brúðmenn skal ala fimm saman með brúðguma eða brúði, en þrjá annars staðar, til þess er þeir eru þrír tigir. Stefnumenn skal og ala fimm saman en þrjá annars staðar til þess er þrír tigir eru, hálfan mánað þann eftir páska en mánað ef þeir fara úr fjórðungi.

Farmenn skal og ala fimm saman með stýrimanni en þrjá annars staðar. Þá menn skal og ala er til vorþings fara eða til leiðar. Þingmönnum, farmönnum, brúðmönnum, göngumönnum, þeim mönnum fernum er lofað að bera klyfjar drottinsdag. Svo er og mælt um eldi þeirra manna er búa fara að kveðja eða lýsa víg eða sár sem við stefnumenn.

'''22.'''

Ef maður fer á róðrarskipi, og skal maður eigi hafa meira höfga en hálfa vætt helgan dag. Rétt er að ráða skipi til hafnar helgan dag, og svo að hrjóða það ef því er hætt. Rétt er og helgan dag að fara úr Vestmannaeyjum, ef þeir hafa veðurfastir setið, og gefa penning veginn fyrir mann hvern, lögsilfurs hins forna. Svo er og að fara úr úteyjum öllum helgan dag með farm, að gefa skal penning fyrir mann.

Drepa skal sel helgan dag ef í nót liggur en taka eigi úr. Útlagur er hann þrem mörkum ef hann gerir fleira að.

Svo er mælt að jafnt skal halda nóttina fyrir helgan dag sem daginn sjálfan. Ef rúmheilagt er eftir löghelgan dag, og er mönnum rétt að fara til sýslu sinnar hinn öfra hlut nætur. Mývetningum er það rétt að leggja net sín í vatn helgan dag eftir eykt ef rúmheilagt er eftir. Rétt er og mat að sjóða helgan dag þá til verðgjafa, og svo annan mat til að gera þann er þá skal hafa. Elda er og rétt að gera, og kljúfa torf til, en kurflaður skal viður fyrir. Ef klæði rifnar af manni þá er heilagt er, og skal sauma að honum. Ef maður fer með tréreiði eða viðbönd, og brotna fyrir honum, eða klyfberar, eða hvergi skrúði er sá er, þá skal hann binda saman ef það hlýðir. Nú hlýðir það eigi, þá skal hann höggva tré til viðja, og bæta allri bót svo að honum hlýði með tálgu og bandi þó að heilagt sé.

'''23.'''

Ef fé manna er í sveltikví, og er rétt út að láta þó að heilagt sé. Eigi skulu þeir draga út fé. Annaðtveggja skulu þeir láta út allt fé eða inni allt. Ef menn ganga á merki helgan dag, og er rétt að skera jarðkrossa, og svo að gera önnur merki að. Ef fé manna gengur úr afrétt, og er rétt að reka aftur og ríða eftir, eða rekur fé úr sveltikvíum. Rétt er og að bera einn sauð á baki sér þótt hann sé þyngri en hálf vætt.

Menn eigu að tjalda allt til nætur er til vorþings fara eða til leiðar, og bera klyfjar á þvottdegi til þess er sól er skafthá. Net öll skal upp taka fyrir eykt. Þeir menn er út róa skulu heimta upp vaði sína fyrir eykt og róa að landi síðan, og bera feng sinn úr flæðarmáli, og búa um svo að hvortki falli á fuglar né dýr. Ef þeir menn eru á skipinu er búa ómegðarbúi, og sé menn öreiga, og er rétt að fiskja þeim til þess er sól er skafthá.

Nú vinna menn á eykt, og eru þeir útlagir um það þrem mörkum, nema þeir fái þann kvið að þeir sá eigi sól og þeir vissu eigi hve fram var, og varðar þeim það ekki. Ef þrælar manns eða skuldarmenn vinna á eykt að sínu ráði, og verða þeir útlagir um það fjórum aurum ef þeir eigu sér úrkostu.

Ef fé gengur í akur eða eng, og skal það á brott reka þótt heilagt sé. Hross skal maður taka og tauma og hefta þótt heilagt sé. En ef hann fer för sinni, og skal hann eigi reka fleiri hross fyrir sér en eitt. Rétt er og við að höggva til tjaldviða og til eldiviðar ef menn fara för sinni í óbyggðum, þótt heilagt sé. Keyrivönd skal maður höggva þótt heilagt sé.

En ef maður vinnur fleira en nú er talið löghelgan dag, hverngi daginn sem það er, og verður hann útlagur um það þrem mörkum, og á sök þá hver er vill. En ef hin meiri er helgi á deginum, og varðar þá sex merkur. Sökum þeim skal stefna heiman, og kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttur er.

'''24.'''

Vér skulum halda þvottdag hinn sjönda hvern nónhelgan svo að þá skal ekki vinna er eykt líður, nema það er nú mun eg telja: Það á að vinna þá allt sem drottinsdag á að vinna. Þá er eykt, er útsuðursátt er deild í þriðjunga, og hefir sól gengna tvo hluti en einn ógenginn. Ef menn láta fé af þvottdag, og skal borið af skinni fyrir eykt. Þá eigu menn að saxa um aftaninn og skera mör og gera mat til, þann er um helgina þarf að hafa, þótt svo sé til ætlað að nokkuð gangi af, og varðar eigi við lög.

''Nýmæli:'' Ef menn vinna á eykt þvottdag, og varðar það útlegð um þrjár merkur, og skal búanda fyrst sækja ef hann er í verki. Ef griðmenn eru í verki eða skuldarmenn eða þrælar, og á frelsingja fyrst að sækja ef þeir hafa unnið á eykt, og verða þeir sóttir um, og verjast þeir því máli ef þeir fá þann kvið að eigi mátti sól sjá og þeir mundi skemur vinna ef sól sæi. Það er og bjargkviður ef það ber að aðfærsla þeirra væri svo lítil að þeir þörði eigi heim að ganga fyrir ofríki bóndans, og verður bóndi þar útlagur en eigi þeir.

Ef maður ber klyfjar þvottdag og vill hann heim þreyta, og á að bera til þess er sól er skafthá. Ef hann má eigi þreyta heim, og skal hann tekið hafa sér gisting og ofan lagðar klyfjar þá er sól er í vestri. Útlagur er bóndi þrem mörkum ef hann synjar honum vistar. Hinn skal bera klyfjar til hins næsta bæjar er á leið er, og biðja þar vistar. Útlagur er búandi ef hann synjar. Hinn skal fara til hins þriðja bónda áleiðis og leggja ofan klyfjar og biðja sér vistar þar og fatahirslu. Ef bóndi synjar honum vistar, og verður hann útlagur um það, enda ábyrgist hann klyfjarnar ef hinn lætur eftir liggja, er á, þar í túni hans. Bera á maður klyfjar af fjalli ef honum hefir seinna orðið en hann ætlaði, þótt dægur sé lögheilög.

'''25.'''

Brúðmenn eigu að bera klyfjar þvottdag til þess er sól er skafthá. Búandi er skyldur að ala þá með fimmta mann. Útlagur er hann ef hann synjar þeim vistar, ef brúðgumi er í för eða brúður. Þrjá menn er hann skyldur að ala ella.

Farmenn eigu að bera klyfjar þvottdag til þess er sól er skafthá. Bóndi er skyldur að ala þá með hinn fimmta mann ef stýrimaður er í för, en þrjá menn ella. Útlagur er bóndi þrem mörkum ef hann synjar þeim vistar, og eigu þeir sök er vistar er synjað, og skal stefna heiman og kveðja búa fimm til á þingi.

Þeir bændur eru til mannaeldis skyldir er þingfararkaupi eigu að gegna, en eigi þeir er minna fé eigu. Þeim manni er rétt, er með goðorð fer til vorþings, þótt meir sé en eykt, að bera klyfjar eða fara á skipi, og svo þingheyjöndum öllum þeim er til öndverðs þings fara. Föt sín og tjöld eigu þeir að hafa, og mat. Hafa á maður hálfa vætt varnings umfram ef hann vill. Bóndi er skyldur að ala þá menn um nótt er til vorþings fara, og hálfu færri en hjú, þá er þingheyjendur eru og fyrst koma. Goði skal eigi koma síðar til vorþings þvottdag en hann hafi tjaldað búð sína þá er sól er skafthá, og sé búinn að ganga þá til þinghelgi. Útlagur er hann ef vinnur lengur.

Þá er sól skafthá, ef maður stendur í fjöru þar er mætist sjár og land að hálfföllnum sjá, og mætti hann sjá í haf út þá er sól gengur að vatni, enda sýnist honum svo, ef spjót væri sett undir sólina það er svo væri háskeft að maður mætti taka hendi til fals, að oddurinn tæki undir sólina en spjótskaftshalinn í sjáinn niður ef í heiði mætti sjá, og mældi hann níu fet frá.

Ef maður vinnur drottinsdag eða þvottdag eftir eykt eða löghelgan dag hverngi sem er, fleira en nú er tínt, þá er hann útlagur um það þrem mörkum. Sá á sök er vill. Sök þeirri skal stefna heiman, og kveðja til fimm heimilisbúa á þingi þess er sóttur er. Svo skal nóttina halda fyrir löghelgan dag sem daginn sjálfan. Ef rúmheilagt er eftir helgan dag, og er rétt að fara til sýslu hinn öfra hlut nætur.

'''26.'''

Jólahelgi eigum vér að halda á landi hér. Það eru dagar þrettán. Svo skal halda hinn fyrsta og hinn áttunda og hinn þrettánda sem páskadag hinn fyrsta. En annan dag jóla og hinn þriðja og hinn fjórða, þá skal halda sem drottinsdag að öllu annars, nema því að þá er rétt að moka undan fé hinn þriðja dag jóla og hinn fjórða, hvorn er vill. Meðaldaga alla aðra á jólum, þá er rétt að moka og reiða á völl, þann hluta vallar er nær er fjósi, ef hann hefir eyki til, og velta þar af. Ef maður dregur myki út og hefir eigi eyk til, og skal færa í haug. Það eigu menn að vinna meðaldaga á jólum, að láta fé af það er um jól þarf að hafa, og heita mungát og reiða andvirki það er skylt er, hey ef það er haglegra að gefa en hitt sem heima er, enda mætti eigi gera lok á fyrir jólin. Eigi skal og reiða meira forverk heys en vel vinni um jól.

'''27.'''

Páskahelgi eigum vér að halda. Það eru dagar fjórir. Páskadag hinn fyrsta skal halda sem jóladag hinn fyrsta en annan og hinn þriðja og hinn fjórða skal halda sem drottinsdag.

En frá páskadeginum fyrsta skulu vera vikur fimm til drottinsdags þess er gagndagavika hefst upp eftir. Annan dag viku og hinn þriðja og miðvikudag í gagndögum, þá skulum vér halda að helgi sem þvottdag, enda fasta einmælt, þeir menn er til lögföstu eru taldir. Rétt er að hafa hvítan mat að kveldi ef vill. Ef ber á annan dag viku eða hinn þriðja í gagndögum, Filippusmessu og Jakobus eða crucismessu eða kirkjudag, og er rétt að eta þá tvímælt, en eigi slátur. Lögskylt er að fasta dag og nótt fyrir uppstigningardag. Hinn fimmta dag í gagndögum er uppstigningardagur. Hann skulum vér halda sem páskadag.

Frá páskadeginum fyrsta skulu vera vikur sjö til drottinsdags í hvítadögum, þar er vika heil á milli og gagndagaviku. Þvottdag fyrir hvítadaga er mönnum skylt að fasta dag og nótt. Drottinsdag í hvítadögum skulum vér halda sem hinn fyrsta páskadag. Annan dag viku skulum vér halda sem drottinsdag. En hinn þriðja og miðvikudag þá er mönnum rétt að bera klyfjar, þar er menn færa bú sitt, og ferja farma og vöru sína til skips og reka fé sitt í afrétt og klippa sauði. [St: Svo var sett í landslögum á dögum þeirra Þorláks biskups og Brands biskups.]

'''28.'''

Messudaga eigum vér að halda lögtekna á landi hér, þá er nú man eg segja: Frá hinum þrettánda degi jóla eru nætur sjö til hins átta dags frá hinum þrettánda. Þá eru átta nætur til Agnesarmessu, þá fjórar nætur til Pálsmessu, og eigi fasta fyrir. Þaðan eru sjö nætur til Brígiðarmessu, og eigi fasta fyrir. Þaðan er ein nótt til kyndilmessu [K: Maríumessu]. Þaðan eru tuttugu nætur til Pettarsmessu, og er eigi fasta fyrir. Þaðan eru tvær nætur til Matthíasmessu, og fasta fyrir dag og nótt. Þaðan eru sextán nætur til Gregoríusmessu en sautján ef hlaupár er. Þaðan eru níu nætur til Benediktusmessu. Þaðan eru fjórar nætur til Maríumessu. Þaðan er einni nótt miður en þrír tigir nátta til Jóansmessu. Þaðan eru tvær nætur til gagndags hins eina. Hann skulum vér halda að helgi svo sem þvottdag, og fasta dagföstu nema hann verði á páskaviku eða kirkjudag, þá er rétt að hafa tvímælt og eigi kjöt nema beri á páska. Þá er rétt að eta kjöt ef vill hina löghelgu daga en eigi ella. Þaðan eru sex nætur til Filippusmessu og Jakobus, og eigi fasta fyrir. Þaðan eru tvær nætur til crucismessu, og eigi fasta fyrir. Þaðan eru sjö nætur hins fjórða tigar til Kólumkillamessu, og eigi fasta fyrir. Þaðan eru fimmtán nætur til Jóansmessu, og fasta fyrir dag og nótt. Þaðan eru fimm nætur til Pettarsmessu og Páls, og fasta fyrir dag og nótt. Þaðan eru níu nætur til Seljumannamessu, og eigi fasta fyrir. [K: Sautján nætur til Jakobsmessu, og fasta fyrir dag og nótt.] Þaðan eru tólf nætur til Þorláksmessu, og eigi fasta fyrir. Þaðan eru fimm nætur til Jakobusmessu, og fasta fyrir dag og nótt. Þaðan eru fjórar nætur til Ólafsmessu, og fasta fyrir dag og nótt. Þaðan eru tólf nætur til Lárentíusmessu, og fasta fyrir dag og nótt. Þaðan eru fimm nætur til Maríumessu, og fasta fyrir dag og nótt. Þaðan eru níu nætur til Bartólómeusmessu, og fasta fyrir dag og nótt. Þaðan eru fimmtán nætur til Maríumessu, og eigi fasta fyrir. Þaðan eru sex nætur til crucismessu, og eigi fasta fyrir. Þaðan eru sjö nætur til Mattheusmessu, og fasta fyrir dag og nótt. Þaðan eru átta nætur til Mikjálsmessu, og fasta fyrir dag og nótt. Þaðan er einni nótt minnur en þrír tigir til Símonsmessu og Júdas, og fasta fyrir dag og nótt. Þaðan eru til allraheilagramessu fjórar nætur, og fasta fyrir dag og nótt nema messudaginn beri á annan dag viku, þá skal fasta föstunóttina næstu messudeginum, og skal bóndi gefa náttverð hjóna sinna, þeirra er til lögföstu eru komnir, innanhreppsmönnum þeim er eigi gegna þingfararkaupi, og imbrunáttaverð tveggja [Ab: ella um nótt fyrir Þorláksmessu]. Hver bóndi er skyldur að gefa þriggja nátta verð hjóna sinna og gefa eigi fiskanáttverð, og skulu hreppsmenn skipta matgjöfum þeim á samkomu um haust.

Frá allraheilagramessu eru tíu nætur til Marteinsmessu, og eigi fasta fyrir. Þaðan eru ellefu nætur til Sesilíumessu og er þar dagfasta fyrir ef hún stendur á föstudegi. Þaðan er ein nótt til Klemensmessu. Þaðan eru sjö nætur til Andreasmessu, og fasta fyrir dag og nótt. Þaðan eru sex nætur til Nikolasmessu, og fasta fyrir dag og nótt. Þaðan er ein nótt til Ambrósíusmessu. Þaðan eru sex nætur til Magnúsmessu og Luciae, og eigi fasta fyrir. Þaðan eru átta nætur til Tómasmessu, og fasta fyrir dag og nótt. Þaðan eru tvær nætur til Þorláksmessu, og fasta fyrir dag og nótt. Hún verður einni nótt fyrir þann dag er að jólum skal fá en tveim nóttum fyrir jóladag hinn fyrsta.

[Z: Öngva nótt skal þá skylt að fasta fyrir messudag þann er hann skal sjálfan fasta, nema fyrir annarrar tíðar sakir sé þá skylt að fasta. Nónhelgi er fyrir Jónsmessu baptistae, svo fyrir Pétursmessu og fyrir Maríumessu fyrri. Fyrir messudaga þá alla er tveggja dægra fasta er fyrir skal eigi vinna lengur en til miðs aftans. Rétt er að vinna til náttmáls fyrir messudaga þá alla er eigi er tveggja dægra fasta fyrir.]

'''29.'''

Fimmtán eru dagar þeir á tólf mánuðum er menn eigu eigi fleira að vinna [K: fleira veiða] en það sem nú mun eg telja: Hvítabjörn eigu menn að veiða og gera heiman för til, og á sá björn er banasári kemur á, hvergi er land á, nema þrælar veiði eða skuldarmenn, þá á sá er fé átti að þeim mönnum. Rosmhval eigu menn að veiða, og á sá hálfan er veiðir en hálfan sá er land á. Rekhval eigu menn að flytja og festa, og skera ef eigi festir. Ef landgangur verður að fiskum, og skulu menn taka þá. En þá er landgangur að fiskum ef menn höggva höggjárnum eða taka höndum. Eigi skal net hafa við né öngla. Fugla eigu menn að taka fjaðursára þá er höndum má taka. Gefa skal af hinn fimmta hlut svo sem annars staðar af drottinsdagaveiði. Jóladag hinn fyrsta á svo að veiða sem nú er talið, og eigi fleira, og hinn átta og hinn þrettánda og páskadag hinn fyrsta og uppstigningardag og drottinsdag í hvítadögum og svo Maríumessur fjórar og allraheilagramessu og Jóhannsmessu baptista og Pettarsmessu og Páls um sumar, og kirkjudag og Þorláksmessu. En drottinsdaga alla aðra og messudaga, þá verður eitt hald á öllum öðrum dögum.

[Sk: Gefa skal af hvölum öllum ef fluttir eru eða skornir hinn fimmta hlut alla löghelga daga.]

'''30.''' UM LEYFIDAGA.

Þessir eru leyfisdagar: Sebastiani, Vincentii, Blasii, Agathae, Johannis ante portam Latinam, Barnabae, Viti, Johannis et Pauli, Commemoratio Pauli, Septem fratrum, Mariae Magdalenae, Ad vincula Petri, Inventio Stephani, Sixti, Ypoliti, Octava Mariae, Augustini, Decollatio Johannis baptistae, Mauritii, Cosmae et Damiani, Remigii, Dionysii, Gereonis, Lucae, Virginum, Severini, Briccii, Theodori, Barbarae. Leyfi er tvímælt að hafa Barbárumessu ef eigi stendur á föstudegi.

'''31.''' UM BOÐFÖSTUR.

Þessar föstur bauð Þorlákur biskup alþýðu umfram það er lögföstur eru taldar: Föstudaga alla rúmhelga skal fasta, nema föstudag í páskaviku, þá er lofað að eta tvímælt. Frá því er vetur kemur skal fasta föstunætur allar til páska, nema þá er næst jólum eftir, þá er lofað að hafa hvítan mat. Frá því er vetur kemur skal fasta miðvikudag hvern til jóla. Frá jólum er eigi boðin miðvikudagafasta til níu vikna föstu. Þá er níu vikna fasta kemur til sjö vikna föstu skal fasta þrjá daga í viku og eina nótt. Lofað er að hafa tvímælt annan dag viku í sjö vikna föstu og hinn þriðja. Jólaföstu skal fasta hvern dag og tvær nætur í viku nema messudagur taki föstu af.

Frá páskum til vetrar er setumönnum skylt að fasta föstunætur en eigi verkmönnum. Öllum mönnum er lofað að hafa hvítan mat föstunótt hina næstu eftir uppstigningardag, lofað þeim mönnum er eigi hafa vel föstumat að hafa hvítan mat föstunætur fyrir hvítadaga. Sex dægra föstu skal fasta, aðra fyrir allraheilagramessu eða Símonsmessu, en aðra skal fasta fyrir jól, sem næst má jólum. [Sk: Setumenn skulu fasta föstunætur frá páskum til vetrar nema milli uppstigningardags og hvítadaga. Engar eru verkmönnum náttföstur boðnar um sumar nema lögskyldar sexdægrur tvennar, fyrir allraheilagramessu og fyrir jól.] Þessar föstur eru boðnar heilum mönnum og eigi eldrum en sjöræðum og eigi yngrum en sextán vetra gömlum.

Engi nótt skal skylt að fasta fyrir messudag þann er hann sjálfan skulu menn fasta, nema fyrir annarrar tíðar sakir sé þá skylt að fasta. Öllum mönnum voru boðnar hér á landi tvær sex dægra föstur, heilum, yngrum en sjöræðum og eldrum en sextán vetra gömlum, og svo þessar allar föstur.

'''32.'''

Langaföstu eigum vér að halda, það eru sjö vikur. Drottinsdag þann skulum vér ganga í föstu sem upp er sagt á þingi eða á leiðum. Þá er maður gengur í föstu, og skal hann etið hafa kjöt fyrir miðja nótt. En þá skal eigi eta kjöt á þeim sjö vikum fyrr en sól rennur á fjöll páskadag. Annan dag viku hinn fyrsta í langaföstu, og hinn þriðja, er rétt að hafa tvímælt og eigi kjöt. En alla daga þaðan frá til páska nema drottinsdaga, þá skal fasta. Miðvikunætur allar og föstunætur allar er lögskylt að fasta um langaföstu og þvottnótt í imbrudögum.

'''33.'''

Jólaföstu eigum vér að halda. Vér skulum taka til annan dag viku að varna við kjötvi, þann er drottinsdagar eru þrír á millum og jóladags hins fyrsta. Þá skal eigi eta kjöt á þeirri stundu nema drottinsdaga og messudaga lögtekna. Föstudaga eigum vér að fasta í jólaföstu og næturnar, og hinn næsta dag jólum fyrir, og jólanótt, og fyrir hinn þrettánda dag skulum vér fasta um daginn.

'''34.'''

Imbrudaga skulum vér halda tólf að föstu á tólf mánuðum, og næturnar. Eina imbrudaga skal halda á annarri viku langaföstu jafnan, og á hvítadagaviku aðra. Rétt er að eta hvítan mat að kveldi þvottnótt þá imbrudaga er um hvítadaga verða. Svo skulum vér halda imbrudaga fyrir jól og fyrir Mikjálsmessu sem upp er sagt á þingum eða á leiðum. [Sk: Of haust fyrir Michaelsmessu skulum vér halda svo imbrudögum að þvottdagur sá er verður í imbrudögum skal vera næstur eftir krossmessu ávallt. En fyrir jól skulum vér svo halda að drottinsdagur einn skal vera í milli þvottdags í imbrudögum og jóladags.] Of langaföstu og imbrudaga alla og þvottdag fyrir hvítadaga varðar manni fjörbaugsgarð ef hann etur kjöt. En um allar föstutíðir aðrar verður maður útlagur um þrem mörkum þótt hann eti kjöt, og á sá sök er vill. Útlagur er jafnan sá maður er til föstu er taliður ef hann hefir hvítan mat þá er lögfasta er, annan en kjöt. Allt eru það stefnusakir. Skal kveðja til heimilisbúa á þingi þess er sóttur er, níu til fjörbaugssaka en fimm til útlegðarsaka.

Ef maður verður svo staddur í úteyjum um langaföstu að hann hefir eigi annan mat til en kjöt, og skal hann heldur eta kjöt en fara öndu sinni fyrir matleysi. Hann skal eigi eta kjöt imbrudaga og föstudaga. Svo skal hann eta að hann ali önd sína við, eigi skal hann hyldast á. Gengið skal hann hafa til skriftar við kennimann á sjö nóttum hinum næstum er hann kemur úr eyjum. Það er kjöt ef menn láta af naut eða færsauði eða geitur eða svín.

Ef svín kemur á hrossakjöt, og skal maður ala þrjá mánaði, og fella hold af, en feita aðra þrjá. Ef svín kemur á mannshræ, og skal það ala mánaði sex, og fella hold af ef hylst hefir en feita aðra sex. Þá er rétt að nýta svín ef hann vill. Björn eigu menn að nýta hvort sem er viðbjörn eða hvítabjörn, og rauðdýri, hjört eða hrein. Rosmhval og sel, það skal eta á þeim tíðum aðeins er kjöt er ætt. Fugla eigu menn að eta þá er kjötætt er, þá alla er á vatni fljóta. Klófugla skulu menn eigi eta, þá er hrækló er á, örnu og hrafna, vali og smyrla. Rétt er að eta hænsn og rjúpur. Þar eru egg æt undan þeim fuglum er fuglar eru ætir. Á þeim tíðum skal egg eta er menn eigu að eta hvítan mat.

Kvikfé eigu menn að nýta það er af láta sjálfir. Þó er rétt að nýta þótt eigi láti sjálfir af, ef maður veit hvað verður, hvort sem er að ferst í vötnum eða drepa skriður eða hríðir eða hvatki er því verður þess er maður veit. Af skal gefa hinn fimmta hlut af öllu fé nema menn sæfi, og skal gefið á sjö nóttum hinum næstum þaðan frá er féið fór. Innanhreppsmönnum skal gefa, þeim er eigi eigu þingfararkaupi að gegna. Sekur er hann um þrem mörkum ef hann gefur eigi svo. Kálf skal ala þrjár nætur. Þó er rétt að nýta hann, að hann sé fyrr skorinn, ef honum er matur gefinn, og gefa af hinn fimmta hlut. Það fé er og óætt er mannsbani verður. Hross eigu menn eigi að eta og hunda og melrakka og köttu, og engi klódýr og eigi hræfugla. Ef maður etur þau kykvendi er frá er skilið, og varðar það fjörbaugsgarð.

'''35.'''

Þeim manni er skylt að fasta lögföstu er hann er tólf vetra gamall áður að sumarmálum. Eigi skal honum þann vetur telja er hann er svo alinn að nokkur nótt er af. Maður á að halda lögföstu til þess er hann er sjötugur. Heill maður á að halda lögföstu, en eigi sá er sjúkur er. Yngri maður en tólf vetra gamall, og eldri en sjötugur, er eigi skyldur að fasta nema hann vili.

Konu þeirri er eigi skylt að fasta er barn hefir kviknað í kviði. Kona sú er eigi til lögföstu talið er barn hefir á brjósti um hina fyrstu langaföstu. Hafa á hún barn á brjósti hið sama til hinnar þriðju langaföstu. Eigi skal það standa lengur fyrir lögföstu hennar en eina föstu. Jafnskylt er þeim mönnum að varna við kjötvi á föstutíðum, er eigi eru taldir til föstu, sem hinum er fasta eigu.

'''36.'''

Sá maður er varðveitir hinn unga mann eða óvita og lætur hann eta kjöt á föstutíðum, eða óátan þótt eigi sé föstutíðir, og varðar honum svo við lög sem hann eti sjálfur, en ekki hinum er etur, ef hann átti eigi vit til að sjá við. Ef maður ber í mat manns það er eigi er ætt, og vill hann það gera til háðungar honum, og varðar það fjörbaugsgarð þeim er gerir en ekki þeim er etur.

'''37.'''

Setumönnum er skylt að fasta um engiverk, en eigi þeim verkmönnum er í engiverki eru, og eigi þeim manni er smala rekur heim, og eigi þeim manni er önnungsverk hefir fyrir búi manns. Það er önnungsverk, er maður vinnur hvern dag það er bóndi vill. Eigi skal setumaður hlaupast til verks þá daga er hann skyldi fasta, til þess að hann skyli þá heldur matast en áður. Saman kemur lögfasta með öllum mönnum þá er imbrudagavika hefst upp á haust, og til þess er líður Pettarsmessu á sumar. Sá maður, er hann skal fasta, hann skal hafa etið mat sinn fyrir miðja nótt þá er hann fastar um daginn eftir og matast eigi áður líður eykt. Svo skal hann varna við kjötvi næturnar þær er lögskylt er að fasta sem um daginn eftir.

Þá skal nótt vera á haust og á vetur er maður má eigi sjá dag, og væri hann þar er hann mætti sjá í haf út í skýlausu veðri. Þá skal nótt vera á sumar er sól gengur um norðurátt. Það er norðurátt er sól er komin í beggja átt, norðurs og útnorðurs, til þess er hún kemur í beggja átt, norðurs og landnorðurs.

Þá er maður fastar um nótt, og skal hann hafa þurran mat. Það er þurr matur: Gras og aldin og jarðarávöxtur allur. Það á maður og að eta þá er hann fastar, fiska alls kyns og hvala aðra en rosmhval og sel. Þá skal þá aðeins eta er kjötætt er. Hrosshval skal eigi eta og náhval og rauðkembing.

Það er mælt um sakir þær allar er nú eru taldar í Kristinna laga þætti að þeim sökum skal stefna heiman og kveðja til heimilisbúa á þingi þess er sóttur er, níu um skóggangssakir og fjörbaugssakir, nema maður hafi stefnt um fjölkynngi, þá skal kveðja tylftarkviðar goða þann er sá er í þingi með er sóttur er. En um þriggja marka sakir og um útlegðir, þá skal kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttur er.

Svo settu þeir Þorlákur biskup og Ketill biskup að ráði Össurar erkibiskups og Sæmundar og margra kennimanna annarra Kristinna laga þátt sem nú var tínt og upp sagt.

'''38.''' ''Nýmæli:'' KVONFANG MANNA.

Það var nýmæli gert þá er Magnús Gissurarson var biskup orðinn að nú er lögskylt að fasta nætur þær átta er áður voru eigi lögskyldar. Ein er jólanótt, önnur páskanótt, þriðja fyrir uppstigningardag, fjórða fyrir hvítsunnudag og miðvikunætur fjórar um langaföstu þær er eigi voru áður lögteknar.

Það var annað nýmæli að jafna ætt skal byggja sifjar og frændsemi, að fimmta manni hvorttveggja þar sem hjúskaparráðum skal ráða, og skal þar er frændsemi er að fimmta manni gjalda hina meiri tíund. En þar er frændsemi er að fimmta manni og sétta skal gjalda hundrað álna. En þar er að sétta manni er hvorttveggja skal gjalda tíu aura, þá liggur ekki fégjald á þaðan frá þótt hjúskaparráðum sé ráðið.

Það var fornt lögmál þar er þriðjabræðra er með mönnum að frændsemi að þar skyldi til ómegðar leggja tíu aura, en nú er það af tekið.

'''39.''' MISSERISTAL.

Hinn fimmti dagur viku skal vera fyrstur í sumri. Þaðan skal telja þrjá mánuði þriggja tiga nátta og nætur fjórar til miðsumars. En frá miðju sumri skal þrjá mánuði þriggja tiga nátta til vetrar. Laugardagur skal fyrstur vera í vetri, en þaðan frá skulu vera sex mánuðir þriggja tiga nátta til sumars, en tíu vikur skulu vera af sumri er menn koma til alþingis. Dagur skal fyrr koma alls misseristals en nótt.

Lög öll skulu vera sögð upp á þrimur sumrum. Skal þá lögsögumaður af hendi bjóða lögsöguna. Nýmæli ekki skal vera lengur ráðið en þrjú sumur og skal að Lögbergi hið fyrsta sumar upp segja á vorþingum helguðum eða leiðum. Laus eru öll nýmæli ef eigi verða upp sögð hið þriðja hvert sumar.

'''40.'''

Það er mælt í lögum vorum að menn skulu tíunda fé sitt allir lögtíund á landi hér. Það er lögtíund, að sá maður skal gefa sex álna eyri á tveim missarum, er hann á tíu tigu fjár sex álna aura. Sá maður er hann á tíu sex álna aura fyrir utan föt sín, hversdagsbúning, skuldlausa, sá skal gefa öln vaðmáls eða ullarreyfi það er sex geri hespu, eða lambsgæru. En sá er á tuttugu aura, sá skal tvær álnir. En sá er á fjóra tigu, sá skal þrjár álnir. En sá er hálft hundrað aura á, sá skal fjórar álnir. En sá er átta tigu á, sá skal fimm álnir. En sá er á tíu tigu, sá skal sex álnir.

Það fé þarf eigi til tíundar að telja er áður er til guðsþakka gefið, hvort sem það er til kirkna lagið eða brúa eða til sáluskipa, hvort sem það er í löndum eða lausum aurum.

'''41.'''

Prestar þurfu eigi að tíunda það fé er þeir eigu í bókum og messuklæðum og það allt er þeir þurfu til guðsþjónustu. Tíunda skulu þeir annað fé. Búsafleifar þarf maður eigi að tíunda um vor ef hann heldur búi sínu, en ef hann bregður búi sínu eða selur hann úr búi, það skal hann tíunda. [Sk: Ef maður heldur búi sínu, og skal tíunda matarafgang ef meiri er en vætt hafi hjóna hvert, og svo heyjaafgang ef fornari eru en veturgömul.]

Ef maður á goðorð, og þarf eigi það til tíundar að telja. Veldi er það en eigi fé.

Bændur allir skulu tíund gera, þeir er þingfararkaupi eigu að gegna, af fé sínu skuldlausu. Eigi skal ómögum fé ætla þó að hann eigi fram að færa, en þó að hann eigi minna fé, ef hann á tíu aura skuldlausa, og skal hann þá tíund gera af, hvort sem hann er bóndi eða griðmaður, nema hann eigi ómaga þá er hann skyli af verkum sínum fram færa. Rétt er að þurfamenn þeir allir þiggi tíund er eigi skulu gjalda tíund. Jafnt skulu gjalda tíund konur sem karlar.

'''42.'''

Samkomur skulu menn eiga um haust í hrepp hverjum, eigi fyrr en fjórar vikur lifa sumars, og skipta tíundum, og skal skipt tíundum drottinsdag hinn fyrsta í vetri. Fimm menn skal til taka í hrepp hverjum að skipta tíundum og matgjöfum og sjá eiða að mönnum, þá er best þykja til fallnir, hvort sem þeir eru griðmenn eða bændur, og sækja menn um lagaafbrigð.

''Nýmæli:'' Hver maður skal eið vinna að fé sínu, og er skyldur þess þá er hann er sextán vetra gamall, enda skulu allir eið vinna á hverjum þrem vetrum. Griðmenn skulu eið vinna fyrir búanda, eða sjálfeldismenn. Fyrir þeim bónda er rétt að þeir vinni eiðinn er þeim mönnum þyki það fullt er til eru teknir að sjá eiða að mönnum í hrepp hverjum, og eru bændur skyldir að segja til tíundar þeirra á samkomum.

'''43.'''

Þar skal maður gjalda vortíund sem skipt er hausttíund hans. En ef það er hvergi, þá skal þar gjalda sem hann er vistfastur Marteinsmessu.

'''44.'''

Skyldur er hver maður til þeirrar samkomu að fara er hann á tíund að gera, eða fá annan mann fyrir sig, þann er lögskilum haldi upp fyrir hann, og handsöl sé að þiggjandi. Ef hann kemur eigi fyrir miðjan dag, og engi maður af hans hendi, þá verður hann útlagur um það þrem mörkum, og skal hann þá tíund gjalda sem skipt verður á hönd honum.

Þar skal telja fé manna, hve mikið fé hver á. Skal virða lönd og lausa aura, virða til sex álna aura, og skal það fé virða er að lögfardögum er skuldlaust. Sjálfur skal hver maður virða sitt fé og telja, en þá er hann hefir talið fé sitt og virt, þá skal hann taka bók í hönd sér eða kross og nefna votta „í það vætti, að eg vinn lögeið að bók, og segi eg það Guði að eg á svo fé sem eg hefi nú talið eða minna“. En ef hann vill eigi eið vinna þá er hann er beiddur, þá verður hann sekur um það tólf mörkum. Þá er hann beiddur er hann er beðinn. Hans tala skal standa á fé sjálfs, og skal hann af því gera tíund nema hann sveri til fjórðungi minna en sé. Ef hann sver til fjórðungi minna, þá er hann sekur um það tólf mörkum, og skal hann svo mikla tíund gjalda sem samkomumenn vilja telja og skipta á hönd honum eiðlaust, þá er maður hefir eið svarðan, og skal hann svo tíund af gera sem hann hefir til svarið nema fé hans vaxi eða þverri tíu tigum. Ef fé hans þverr tíu tigum þaðan frá er hann hefir svarið til, og er honum rétt að fara til samkomu og telja fé sitt og vinna eið að og gera þar tíund af er hann sver til. Nú vex fé hans tíu tigum eða meira, þá er honum rétt að fara til samkomu, og segja til þess og gera þar tíund af. Nú hyggja hreppsmenn að meira hafi vaxið fé hans en hann segi, eða hann vili ekki frá segja þó að fé hans hafi vaxið tíu tigum eða meira, þá eigu samkomumenn að gera honum orð að hann komi til samkomu eða vinni eið að fé sínu í annað sinn. Ef hann vill eigi eið vinna í annað sinn þá er samkomumenn vilja, þá verður hann sekur um það tólf mörkum, og er það eiðfall, og skal hann svo mikla tíund gjalda sem samkomumenn telja, og þeim gjalda sem þeir ráða á að kveða. Þar er manni verður eiðfall, og eigu hreppsmenn sök þá, hver þeirra er fyrst vill. Sök þeirri skal stefna að lögheimili þess er sóttur er, og telja hann sekjan um tólf mörkum, og kveðja til fimm heimilisbúa hans á þingi. Ef kviður ber á hann eiðfallið, og skal dómur dæma sex merkur þeim er sótti, en aðrar sex skulu fylgja annarri tíund.

'''45.''' ÞURFAMANNATÍUND.

Hreppsmenn þeir er til eru teknir skulu skipta hvers manns tíund í fjóra staði nema minni sé en eyris tíund, enda er þó rétt að hún hverfi í einn stað. Fjórðung einn tíundar skal gefa þurfamönnum, innanhreppsmönnum þeim er til ómagabjargar þurfu að hafa á þeim missarum, og skipta með þeim, gefa þeim meira er meiri er þörf. Eigi á tíund að gefa úr hrepp nema samkomumenn verði á það sáttir og þyki utanhreppsmönnum meiri þörf. Það fé er gefa skal þurfamönnum, það skal vera í vaðmálum eða í vararfeldum, í ullu eða gærum eða mat eða kykfé, öllu öðru en hrossum. Það skal goldið vera þeim mönnum er við skulu taka og fram komið að Marteinsmessu.

Ef þá er eigi fram komið, og verður það tíundarhald, og verður sá sekur um það sex mörkum er gjalda á. Þurfamaður sá er skipt er til handa, hann er aðili að sök þeirri, bæði sækjandi og seljandi. Sá er annar aðili er til sóknar er tekinn í hreppinum, og tíund skipti til handa honum. Sök þeirri skal stefna að lögheimili þess er sóttur er og kveðja til búa fimm á þingi, þá er næstir eru stefnustaðnum. Þeim manni er rétt að stefna heima að sín, er tíund skipti til handa þurfamönnum, hinn fimmta dag viku er fjórar vikur eru af sumri, ef eigi er áður fram komið. Rétt er að hann taki þann dag við vaðmálum til handa þurfamönnum ef hinn vill þá goldið hafa. Eigi er hann skyldur að taka í öðru fé nema hann vili.

''Nýmæli:'' Ef eigi kemur þann dag fram, og skal sá maður er til sóknar er tekinn ganga út í tún að sín, eða sá maður er hann selur sök, og nefna votta að því að hann er búinn að taka við tíund þeirri er hann skyldi gjalda, og nefna hann, og kveða á hve mikið féið er, og hann sér engi þann er gjaldi haldi upp fyrir hann. Hann skal nefna votta í annað sinn, „í það vætti,“ skal hann kveða, „að eg stefni N. N-syni um það er hann heldur tíund fyrir N. N-syni, og tel eg hann sekjan um það sex mörkum, og gjalda fjórðunginn tvennum gjöldum svo sem búar virða þann hluta er goldinn er, ef sumur er goldinn. Stefni eg til gjalda og til útgöngu um fé það,“ og kveða á hvar hann stefnir til þings, „og stefni eg lögstefnu“. Hann skal kveðja til fimm búa á þingi þaðan frá er hann stefndi.

'''46.'''

Annan fjórðung tíundar skal hafa biskup. Það skal vera í vaðmálum eða í vararfeldum, í lambagærum eða í gulli eða í brenndu silfri. Þá er biskup fer um fjórðung, hann skal segja til að kirkjusóknum í hrepp hverjum, hver við þeim fjórðungi tíundar skal taka er hann skal hafa. Þar er mæltur eindagi á fé því er menn skulu biskupi gjalda, hinn fimmta dag viku er fjórar vikur eru af sumri, að lögheimili þess manns er biskup býður um að taka við fé því.

''Nýmæli:'' Rétt er þótt fyrr sé goldið.

Ef þá kemur eigi fram, þá skal sá er réttur er sækjandi ganga út í tún að sín og nefna votta að því vætti, að hann er búinn við fé því að taka er hann skyldi gjalda, og nefna hann, og kveða á hve mikið féið er, og hann sér engi þann mann er gjald það inni af hendi. Honum er rétt að stefna svo um þenna fjórðung tíundar sem um hinn er fyrr var um tínt. Það er honum og rétt að stefna síðar um það fé að lögheimili þess manns er gjalda skal. Þess á hann og kost að segja biskupi til og láta hann heimta svo sem hann vill.

'''47.'''

Nú eru eftir tveir fjórðungar tíundar. Það er hálf tíund hvers manns. Það skal leggjast til kirkna og presta reiðu, svo til hverrar kirkju sem biskup vill, og hann skiptir tíundum til, og reiða þeim manni í hönd er kirkju varðveitir þá er tíundum er til skipt. Hann skal kaupa að presti tíðir svo sem hann má viður komast, og þá hluti er til kirkjuþurftar þarf að hafa sem fé það vinnst til. Svo skulu menn gjalda tíund af öllum bæjum í héraði til kirkna sem biskup hefir boðið, hverigir sem á bólstöðum búa. Búandi sá er á kirkjubæ þeim býr er tíundinni er til skipt, hann er réttur heimtandi og sækjandi og seljandi þeirrar sakar ef hann vill. En ef hann vill eigi, þá er réttur aðili þeirrar sakar lærður maður sá er kirkju þjónar, sá er til kirkjuþurfta vill hafa féið.

''Nýmæli:'' Fjórðung tíundar, þann er til presta reiðu skal leggja, þann skal gjalda í vaðmálum eða í vararfeldum eða í lambagærum eða í gulli eða í brenndu silfri. En þann fjórðung tíundar er til kirkjuþurfta skal leggja, þann skal gjalda í vaxi eða í viði eða í reykelsi eða í tjöru eða í léreftum nýjum, þeim er hæf sé til kirkjubúnaðar, svo sem getur að kaupa með vaðmálum í því héraði. Rétt er þótt vaðmál ein sé goldin.

Það fé skal goldið hið síðasta hinn fimmta dag viku er fjórar vikur eru af sumri. En ef eigi kemur þá fram þá skal sá er heimtandinn er stefna þann dag um í túni að kirkjubænum þeim er tíundin á til að hverfa, og sækja þar sem um aðra tíund. Hann skal stefna sinni stefnu um hvorn fjórðunginn, og láta varða sex merkur í hvorumtveggja stað haldið. Kostur er og að stefna einni stefnu um báða fjórðungana, og fylgja þá ein álög því að einn er aðili að báðum.

Rétt er að stefna heiman til vorþinga um tíundarmál þar er menn eru samþinga, og rétt er að lýsa á vorþingi í þingbrekku um tíundarmál ef þeir eru samþinga, og sækja þar í dóm ef hinn er þar, er sóttur er. Þá er rétt um biskupsfjórðung að sækja, þótt sá sé eigi á þingi er sóttur er. Ef lýst er á þingi, þá skal kveðja til heimilisbúa fimm þess er sóttur er.

'''48.'''

Ef maður hefir ómagaeyri að varðveita, þann er hann tekur vöxtu af, og skal þann hluta vaxtarins tíunda er undir hann ber, sem það fé er hann átti áður.

Íslenskir menn allir skulu tíunda fé sitt, en um útlenda menn ef þeir koma út hingað, og er-at þeim skylt að tíunda hér fé sitt áður þeir hafa hér verið þrjá vetur samfast, nema þeir geri bú fyrr. En það vor skulu þeir gera tíund er þeir gera bú, og þau missari eftir. En ef vorir landar fara héðan, og eigu þeir fé eftir, og skal sá maður gjalda tíund af er varðveitir það fé. En um það fé sem hann hefir á brott með sér, og er-at honum hér skylt að gjalda tíund af því þótt hann sé alllengi á brott. En ef hann kemur út hingað, þá skal hann gjalda tíund af því fé er hann hefir út með sér hinn næsta vetur eftir er hann kemur út um sumarið áður, þótt hann sé í Görðum erlendis. Ef maður kemur út hingað, og hefir vaxið fé hans eða þorrið, eða hann hefir eigi eiða fyrr að unnið, og er hann skyldur að vinna eið að fé sínu ef menn vilja beiða hann.

'''49.''' UM EIÐUNNING.

Ef hjú eigu fé saman, og skal karlmaður eið vinna fyrir fé þeirra beggja. Ef karlmaður og kona eigu fé saman þótt þau sést eigi hjóna, og skal karlmaður vinna þar eið. Ef karlar eigu fé saman, og er rétt þótt annar vinni þar eið. Ef þeir metast við og vill hvorgi vinna eið, og er sök við hvorntveggja. Sá skal eið vinna fyrir fé hvert er lögráðandi er fjárins. Ef vöxtu ber undir mann af þess manns fé er erlendis er, og skal hann það fé svo tíunda sem vöxtu bæri undir hann af ómagaeyri.

''Nýmæli:'' Þar skal maður tíund gjalda í þeim hrepp sem hann á lögheimili þau misseri, hvargi sem fé er.

Rétt er að sættast á tíundarmál meðan eigi er stefnt um. Þó er rétt að sættast á þótt stefnt sé um, og skal eigi meira niður falla álaganna en helmingurinn. Ef maður tekur minni sátt en þrjár merkur, og varðar honum þriggja marka sekt, og á sá sök er vill. Hin sömu eru viðurlög um tíund hvegi lengi er tíund er haldið.

[Bd: Hver maður er tíund gerir skal gjalda lýsitoll til graftarkirkju, tvær álnar vaðmáls eða tvo aura vax. Rétt er þeim að gjalda tvær merkur lýsis er eigi gera skiptitíund fjórar álnar, þó að hjóna sé. Nú gefur maður fé börnum sínum, og ábyrgjast þau sjálf. Þá skulu þau gera tíund og gjalda lýsitoll.]

''Nýmæli:'' Ef tíund gelst eigi heima í héraði, enda er eigi stefnt um, þá er rétt að lýsa hið næsta sumar eftir á alþingi að Lögbergi. Innanhreppsmenn eigu að lýsa þvottdag og föstudag um tíundarmál, og þeir menn er af þeim taka sakir. Ef hreppsmenn hafa eigi lýst fyrir helgina, þá er rétt hverjum að lýsa eftir helgina er vill til uns dómar fara út.

'''50.'''

Sá er lýsa vill um tíundarmál, hann skal ganga til Lögbergs og nefna sér votta þar „í það vætti,“ skal hann kveða, „að eg lýsi sök á hendur N. um það að hann hafi haldið þeim fjórðungi tíundar,“ og kveða á hver sá er, „tel eg hann sekjan um það sex mörkum, og gjalda þann hluta sem ógoldinn er tvennum gjöldum sem búar virða,“ og kveða á hvar hann lýsir til dóms, „og lýsi eg löglýsingu“.

Þar er maður lýsir um tíundarmál, og skal hann kveðja til heimilisbúa fimm þess er sóttur er. En þar er maður stefnir heiman um tíundarmál, og skal hann þar kveðja til fimm búa á þingi, þá er næstir eru stefnustaðnum. Engi er ruðning til um búa þá nema að leiðarlengd. Eigi skal meta spell á tíundarmálum ef rétt er höfðuð sökin. Ef maður tekur gagnsök upp í gegn tíundarmáli, og á eigi að meta þá sök nema hún sé fjörbaugssök eða meiri. Meta skal ef tíundarsök er. Því aðeins er rétt að lýsa á þingi og sækja hið sama sumar um tíundarmál ef sá er á þingi er sóttur er.

Eigi skal tíundarsök fyrnast heldur en önnur fjárheimting. Ef hann geldur eigi hin fyrstu misseri þá er hann átti að gjalda, þá skal stefna að lögheimili þess er sóttur er eða lýsa á þingi.

Þá er maður stefnir heima að sín þá er fjórar vikur eru af sumri um tíundarmál, og á dómur að dæma að gjalda í þeim stað hinum sama fjórtán nóttum eftir vopnatak, innstæða og sex merkur álaga, og skal þeim dæma þrjár merkur er sækir, en aðrar þrjár skulu fylgja þeim fjórðungi tíundar sem um er stefnt. En ef stefnt er að lögheimili þess er sóttur er, og skal þar þá dæma að gjalda innstæða og álög fjórtán nóttum eftir vopnatak. En ef lýst er á þingi um tíundarmál, og á dómur að dæma innstæða og álög að lögheimili þess er sóttur er fjórtán nóttum eftir vopnatak. En um víti öll þau er hér fylgja og útlegðir, þar skal dæma sex álna aura.

'''51.'''

Ef finnst af líki kristins manns, og á að syngja líksöng allan yfir ef sér merki á hvort verið hefir karlmaður eða kona. Svo skal skipta hið sama ef menn vitu víst af hvers líki það er, er fundið er, þótt eigi sé merki á hvort verið hefir karlmaður eða kona, nema nokkuð hafi þess verið áður um hag hans er fyrir þær sakir skyli eigi syngja líksöng yfir líki hans.

'''52.'''

Þar er menn leggja fé til kirkju að biskupa ráði og að erfingja sátt, þá á það jafnfast að vera sem í lögréttu sé lofað, og eru slík viðurlög er frá er brugðið, og er slík heimting til. Það er biskupum lofað, þar er þeir gera máldaga í lönd manna, að þeir skulu eigi lýsa láta að Lögbergi nema þeir vili. En í þingbrekku skulu þeir láta segja til á vorþingi því er þeir heyja, og hafa votta við, hið næsta vor eftir.

''Nýmæli:'' Ef menn vilja hafa tíðir löghelga daga, og taka þeir þar prest í þing. Þeir skulu tólf mörkum kaupa að honum á milli alþinga tveggja. Það skal hálft vera vara eða til vöru virt og sex álna aurar en hálft þeir aurar er þar ganga í því þingi. Það fé skal gjalda er fjórar vikur eru af sumri og hinn fimmta dag viku að heimili prests. Prestur verður útlagur þrem mörkum ef hann mest dýrra en svo, og á sá maður sök þá er við hann keypti. Nú vill sá eigi, og á þá hver er vill.

Biskupar skulu kost eiga að gera skírslur oftar en um sinn um faðerni manna ef þeim þykir þess þurfa og skal sú skírsla rétt er síðar er ger.

'''53.'''

Eigi skal maður bera vopn í kirkju, né í bænahús það er tíðir eru að veittar, og eigi skal setja vopn við kirkjuveggi. En þau eru vopn til þess talið, öx og sverð og spjót og sviður og bryntröll. Ef maður bregður af þessu máli, þá varðar fjörbaugsgarð. Sakar þeirrar aðili er sá maður er biskup býður um, eða prestur sá er tíðir veitir að kirkju, eða bóndi sá er þar býr. Sök þá skal sækja við vottorð ef því kemur við, en ellegar við tylftarkvið. En maður er varður sök þeirri ef hann getur þann kvið, að hann bæri þess örendis vopn til kirkju að smíða að henni nokkuð þess er hún þurfti. Það er og til varnar, ef maður býður að handsala gerð biskups á þessu máli og þau handsöl með er honum þyki tæk. Þá skal því eigi níta. En sá á sök þessa er vill, ef engi vill sækja þeirra manna er áður voru taldir til þess að sök ætti.

'''54.'''

Þá eina menn skal að kirkju grafa er biskup sá lofar er yfir þeim fjórðungi er. Ef maður færir þess manns lík til kirkju er biskup hefir bannað, og varðar það fjörbaugsgarð þeim er færði. Varðveislumaður kirkju á sök, og skal kveðja til á þingi níu heimilisbúa þess er sóttur er. Þeim varðar og fjörbaugsgarð er við tekur, og svo presti ef hann syngur yfir líksönginn.

''Nýmæli:'' Ef maður býr á kirkjubóli, þá skal hann þar halda húsum og görðum svo að land spillist eigi. En ef land spillist í ábúð hans, þá skal það bæta kirkju slíku sem búar virða við bók. Ef maður bætir kirkjuland, þá skal hann Guðs þökk fyrir það hafa, en eigi má hann fébætur fyrir það heimta.

'''55.'''

Eindagi er á tíðakaupi presta hinn fimmta dag viku er sjö vikur eru af sumri, við alla þingunauta, og liggur við hálf fimmta mörk sex álna aura ef haldið er, og er að heimili prests stefnustaður um tíðakaup hans við alla þingunauta.

'''56.'''

Ef menn vinna fleira en það sem lofað er á þeim dögum fimmtán er hið meira hald er á, það varðar fjörbaugsgarð, og á sá sök er vill. Rétt er manni að bjarga fé sínu og andvirki sem rúmheilagt sé, ef von er að eldur eða ofviðri eða vötn eða skriður meiði ellegar.

Það varðar fjörbaugsgarð ef maður etur fé það er svidda verður, og kallast óátan.

Af eru teknir útróðrar og öll veiður fugla og fiska um löghelgar tíðir.

'''57.'''

Öll tíund sú er minni er en skiptingartíund, þá skal hún hverfa með þurfamannatíund á haust, nema biskup vili hana einkum til kirkna láta leggja. Biskup skal ráða til hverrar kirkju tíund skal leggja af hverjum bæ, og skal það haldast meðan hinn sami biskup ræður fyrir.

Það skal rétt ef biskup leyfir að þar sé kirkja ger er eigi er áður, og hann leggi til þeirrar kirkju tíund af þeim bæ þótt hún liggi áður til annarrar kirkju. Heimilt á biskup að taka tíundir frá kirkjum þótt hann hafi áður til lagðar, ef þær eru verr varðveittar en mælt er. Nú hefir biskup ekki um rætt, og lætur vera sem áður var, og er honum rétt þá er hann vill að skipta á annan veg, og skipta eigi oftar en um sinn.

''Nýmæli:'' Þar er maður á að gjalda tíund hina meiri af fé sínu, þá skal hann virða fé sitt allt til sex álna aura og gjalda jafnfríða aura af sem þeir er virðir voru, en það eru sex álna aurar, kýr og ær að þinglagi því sem þar er í því héraði. Það er lögeyrir, sex álnar vaðmáls eða vararfeldir nýir, svo að þeir sé eigi verr virðir en vara. Eyrir gulls fyrir þrjú hundruð álna. Mörk vegin brennds silfurs er jöfn við eyri gulls. Melrakkaskinn sex og lambagærur sex, það er hvorttveggja lögeyrir.

„Í það vætti, að eg em búinn að taka við tíund þeirri,“ og kveða á hver tíund er, „og N.N. skyldi gjalda,“ og kveða á hve mikil er. „Eg sé hann eigi hér kominn í lögeindaga stað, og engi þann mann er gjaldi því haldi upp fyrir hann, hefi eg hér N. lögsjánda til með mér að sjá gjald ef boðið væri. Nefni eg mér þessa votta í það vætti, að eg stefni N. um það er hann heldur N. tíund fyrir mér. Eg tel hann eiga að verða sekjan fyrir það sex mörkum, og gjalda tvennum gjöldum þann hluta tíundar er ógoldinn er svo sem búar virða. Stefni eg til gjalda og til útgöngu um fé það allt saman, álög og innstæða. Stefni eg honum til þings ''usque'' og stefni eg lögstefnu. Stefni eg í lögeindaga stað réttum.“ Fimm búa skal kveðja á þingi þaðan frá er hann stefndi.

'''58.'''

Svo er mælt í lögum, að maður skal þar gjalda alla tíund sína sem hann er í vist um haustið þá er skipt er tíundum. En ef þar er engi samkoma, í þeim hrepp sem hann er vistfastur, til þess að skipta tíundum manna, þá skal þar gjalda sem hann er vistfastur um Marteinsmessu, og skal sá maður jafnan gjalda tíund af fénu sem lögráðandi er fjárins.

'''59.'''

Ef maður hefir ómagaeyri að varðveita, þann er hann tekur vöxtu af, og skal hann það fé allt tíunda er undir honum er, sem það er hann átti áður.

Grágás/Festaþáttur

2024-07-22T19:53:49Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Grágás}}
'''1.''' OF ÞAÐ HVER RÉTTUR ER FASTNANDI KONU.

Sonur sextán vetra gamall eða eldri er fastnandi móður sinnar, frjálsborinn og arfgengur, svo hygginn að hann kunni fyrir erfð ráða. En ef eigi er sonur, þá er dóttir sú er gift er, og á þá búandi hennar að fastna mágkonu sína. En þá er faðir fastnandi dóttur sinnar. En þá skal bróðir samfeðri fastna systur sína. En ef eigi er bróðir, þá skal fastna móðir dóttur sína. Þar aðeins fastnar kona konu.

Nú lifir eigi móðir, þá skal systir samfeðra ef hún á búanda. Þá á bróðir sammæðri að fastna systur sína. Þá systir sammæðra ef hún á búanda. En þar hið næsta sonur laungetinn, en þá sá maður er á dóttur hennar óskírborna. Ef hún er ógift eða eigi til, þá á bróðir samfeðri laungetinn festar. Þá skal sá maður er á systur laungetna samfeðra. Þá bróðir sammæðri laungetinn. Þá sá maður er á systur sammæðra laungetna. En þar næst eru karlar fjórir jafnfram til festanna, föðurfaðir og móðurfaðir, sonarsonur og dóttursonur. Þá búendur fjórir jafnskyldra kvenna. Þá föðurbróðir og móðurbróðir, bróðursonur og systursonur. Þá sömu konur fjórar gefnar. En þá skal fastna hinn nánasti niður karlmanna, arfgengra og samlendra, nema konur sé þær nánari er bændur eigi, þá eigu búendur þeirra.

'''2.''' OF FESTAR OG FRÆNDSEMI.

Þar er ekkja er föstnuð manni, þá skal hennar ráð fylgja nema faðir fastni, þá skal hann ráða. Eigi skal faðir neyða dóttur sína til ráða ef hún vill vígjast láta til nunnu. Ef fleiri menn eru til ráðanna, þá skal sá ráða er elstur er bræðranna, ef þá skilur á, enda biði hún þá ráða fyrir. En ef hún kveður á eitthvað, þá skal sá þeirra ráða er hennar ráði fylgir ef það þykir jafnræði, en engu ræður aldurinn þá, og svo hvarvetna þess er eigi eru bræður. En ef þeir vilja dvelja ráð fyrir henni, og synja tveim mönnum þeim er jafnræði þætti, þá skal hún ráða við hinn þriðja ef það þykir jafnræði, við ráð frænda síns nokkurs. Ekkja á svo að ráða eða mær tvítug eða eldri. Ekkja á að fastnast sjálf manni þeim er hana átti fyrr, þótt eigi sé ráð lögráðanda til, ef meinalaust er með þeim, nema því aðeins að þau væri skild fyrir ómagasakir.

Ef frændsemi kemur upp með þeim er konu hefir fastnað sér og konunni, sú er eigi er byggjandi, þá skal sá þeirra fara, er ráði vill renna, á hálfum mánaði hinum næsta er hann verður vís, til fundar við annan og telja frændsemi sem að dómi og sanna svo að leggja það undir þegnskap sinn jafnt sem að dómi, og hafa menn fimm til að sanna með sér. En ef frændsemi er með þeim byggjandi, og sé þó fégjald á höndum þeim, þá skal af þess þeirra fé bera í lögréttu, er það vill eigi fyrir ráðum láta standa.

'''3.''' OF SIFJAR OG MEIRI TÍUND.

''Nýmæli:'' Það er nýmæli að jafnnáið skal byggja sifjar og frændsemi, að fimmta manni hvort. En ef að fimmta manni er hvorttveggja að frændsemi, þá skulu þau ráða ráðum ef þau vilja. En þau skulu gera tíund hina meiri af fé sínu öllu saman, enda skal bera hundrað álna af því tíundarfénu í lögréttu ef svo vinnst til. En þó að tíundin sé minni, og skal þó bera hundrað álna í lögréttu sem áður. En ef hann gerir eigi tíundina meiri, þá varðar fjörbaugsgarð, og skal kveðja níu búa til á þingi, og á hver sök er vill.

Ef nánara er en svo, þá varðar fjörbaugsgarð samförin, nema þau geti þann kvið að hann vissi eigi frændsemi með þeim þá er hann gekk að eiga konu þá, enda sé firnara en annarrabræðra. Eigi skal févíti þá dæma, en skilnað skal dæma með þeim, og verst hann svo málinu. En ef frændsemi er að fimmta manni og sétta, þá skal bera hundrað álna í lögréttu. En ef að sétta manni er hvorttveggja, þá skal tíu aura.

Þar er þriðjabræðra er með mönnum að frændsemi hafði það lögmál á verið að þar skyldi til ómegðar leggja tíu aura, en nú er það af tekið.

[K: En þar er frændsemi er að sétta manni og sjönda skal bera tíu aura í lögréttu, en þar hundrað álna er að sétta manni er hvortveggja. En ef frændsemi er að fimmta manni og sétta ''usque'', og á hver sök er vill.]

[K: En ef frændsemi er nánari en að fimmta manni og sétta manni, þá varðar fjörbaugsgarð samförin nema þau geti bjargkvið þann að hann vissi eigi frændsemina þá er hann gekk að eiga konu þá, og sé firnari frændsemi en annarrabræðra, þá er ekki févíti að dómi, og verst hann málinu, og skal þá dæma skilnað þeirra.]

'''4.''' OF SIFJAR HVORARTVEGGJU.

Eigi skulu og vera skyldri sifjar með þeim, ef hann hefir konu átta áður eða hún búanda, en að fimmta manni. Guðsifjar skulu og eigi vera með þeim, þær er annaðhvort þeirra hafi haldið öðru undir skírn né undir prímsignan né undir biskupshönd, og hvortki þeirra annars börnum, og hvortki skal skírt hafa annað né annars börn.

Slíkt er mælt um prestinn, ef hann skírir konu eða börn hennar, sem um guðsifjar.

'''5.''' OF ÞAÐ EF SÁ VERÐUR SJÚKUR ER KONA ER FÖSTNUÐ.

Ef sá maður verður sjúkur er kona er föstnuð, þá skal hann orð gera hálfum mánaði fyrr þeim manni er fastnað hefir konuna, að hann myni eigi til eiginorðs koma fyrir veilindis sökum, og eigi þarf þá konu honum heim að færa þó að það sé mælt, og segja hvað að sökum er. Þá skal eigi brullaup vera fyrr en að jafnlengd, nema sá vili fyrr láta vera er konu skal eiga, og skal hann þá orð gera hálfum mánaði fyrr eða meira méli, og skal hann þá sitt fé eitt til leggja. En ef honum bætist eigi á tólf mánuðum hinum næstum, þá skulu lausar vera festarnar, nema þeir vili hvorirtveggju annað.

'''6.'''

Ef kona verður sjúk, þá skal sá gera orð er fastnað hefir konuna, að hún er sjúk, en hinn skal ráða hvort hann vill ganga í sama sæng konunni eða eigi. En ef þá takast eigi ráðin, þá skal hinn ráða, er inni skal hafa brúðkaupið, hvort takast skulu fyrir jafnlengd eða eigi, og gera hinum orð hálfum mánaði fyrir. En ef henni bætist eigi fyrir jafnlengd, þá eru og lausar festarnar nema hann vili lengur bíða. En ef sakir koma á hendur honum eða henni, þær er hann er eigi æll, þá skal það fyrir ráðum standa. En ef legorðssakir þær koma á hendur honum er fé hans á sekt að dæma ef hann verður sannur að, eða þær er hann á vígt um fyrir alþingi, þá á hinn kost, hvort sem hann vill, að hætta til haldsins eða eigi. Þá verður rétt haldið konunni ef hann verður sannur að sök. En ef hún er login þá verður eigi rétt haldið.

Ef frændsemi finnst, þá skal sá er fastnaði eða fastnandinn gera mann til hins, og telja frændsemi og leggja undir þegnskap sinn sem að dómi, en síðan skal segja í sundur festarnar.

''Nýmæli:'' Ef sá ifast ráða er sér hefir konu festa, og varðar eigi við lög, en mund skal heimta svo sem mæltur var, og með þeim máldaga sem mælt var að festamálum, ef hann skyldi af hendi leysa. En hann á kost að stefna að heimili þess er sóttur er, eða þar er stefnustaður er réttur, um allan mund saman, enda er kostur að stefna þar er brúðkaup er mælt, og um allan mundinn saman, hinn næsta dag rúmhelgan því er ráð skyldu takast, og skal sækja við festavottorð, en dómur skal dæma gjalddaga svo sem vættið bar máldaga til.

'''7.'''

En ef sá ifast ráða er konuna hefir fastnað, þá skal hinn fara þangað þann dag er brúðkaup var mælt, og beiða konunnar og vistar ef hann náir eigi ella. En þann dag er næstur er rúmheilagur skal hann fara þangað og verja lýriti innihöfn hennar, eða lúka hurð og hjarra um hana. Og rétt er honum að stefna um heimanfylgju þá, er þá skyldi fram koma, og svo um það fé er hinn skyldi til brúðkaups leggja. Enda er rétt að heimta heimanfylgju með slíkum máldaga öllum sem áður var tínt of mundinn, ef hann þurfti að heimta.

Rétt er að stefna honum og þar, þann dag er næstur er rúmheilagur, á þeim bólstað er brúðkaupið skyldi vera, um það er hann hefir konunni haldið, og er rétt að stefna svo að hann heyri sjálfur, ella að heimili hans, og láta varða fjörbaugsgarð, og svo varðar öllum þeim er á heyra og samvistum eru við hana síðan er hann ver lýriti innihöfn hennar, og svo þeim er fregna er samvistum eru við hana.

'''8.''' OF ÞAÐ EF AÐRIR MENN FIRRA MANN RÁÐUM.

Þeim mönnum öllum varðar fjörbaugsgarð er firra hann festarkonu sinni, hvort sem þeir gera það í ráðum eða í öðrum hlutum. Skal kveðja níu búa til á þingi frá heimili þess er sóttur er.

''Nýmæli:'' Ef aðrir menn standa fyrir ráðum en fastnandinn, og varðar þeim fjörbaugsgarð við hvorntveggja, þann er fastnandinn var og þann er fastnaði sér.

Og er stefnustaður réttur við þá alla er standa fyrir ráðunum í þeim stað sem brúðkaupið var ætlað. Þá skal kveðja níu heimilisbúa til á þingi þess er sóttur er, en um samvistur konunnar skal kveðja tylftarkviðar þar til. Sá er sóttur er skal kveðja sér bjargkviðar, fimm heimilisbúa sína, að hann vissi eigi að hann væri í sama húsi konu þeirri síðan er lýriti var varið innihöfn hennar, og þess annars að hann vissi eigi að lýriti var varið innihöfn hennar.

''Nýmæli:'' En ef sá maður fastnar konu er eigi er lögráðandi, þá varðar hinum ekki er lögráðandi er þó að hann renni ráðunum, og svo og öðrum mönnum.

En ef maður gengur konu þá að eiga er eigi hefir lögráðandi fastnað, þá á lögráðandinn að stefna honum, og láta varða fjörbaugsgarð og telja rétt úr fé hans. Hinum varðar og fjörbaugsgarð við lögráðandann er fastnaði. Sá maður er konuna hefir eignast hann skal kveðja eða beiða sér bjargkviðar að hann hugði að sá væri lögráðandi er honum fastnaði, og tær það því aðeins, ef hann vissi eigi að sá maður var með honum. Skal-at hann svo lögvillur verða að hann vissi fyrir þeim sökum eigi hver lögráðandi hennar var. Ef það ber kviður, þá er hann varður sökinni. En hann skal þó réttinn gjalda þeim er festarnar átti, nema kona hafi sig sjálf fastnað, þá bergst hann eigi við bjargkviðinn, og skal þá sækja sem legorðssakir aðrar.

Ef sá verður sekur er konu hefir fastnað, þá á hinn rétt úr fé hans er við konunni tók. En þó að hinn sæki hann eigi er lögráðandi er, þá á sá þó réttinn að heimta er konan var fest. En því aðeins gerir honum sá ef hann vissi eigi þann er lögráðandinn var, enda varðar fjörbaugsgarð þá við hann þeim er fastnaði. En skal-at hann lögvillur verða svo að honum haldi það uppi.

Eigi skal maður festar taka af konu, nema af móður, nema hann taki af ekkju eða meyju tvítugri eða eldri, og þó því aðeins að áður hafi beðið tveir menn, og sé þessi hinn þriði, enda sé jafnræði við hvern þeirra. Svo skal sækja, ef aðrar konur fastna, sem um legorð, heldur en þessar sem nú voru taldar.

'''9.''' OF ÞAÐ HVE KONA ER AÐ LÖGUM FÖSTNUÐ.

Þá er kona föstnuð að lögum ef maður tínir mundarmál. En síðan á lögráðandi og sá maður er konan er fest að nefna votta. „Að því vætti nefnum við,“ skal hann segja, sá er konu eignast, „að þú, N., fastnar mér, N., lögföstnun, og þú handsalar mér heimanfylgju með inningu og efningu alls þess máldaga er nú var með okkur um stund tíndur og taldur fyrir vottum að véllausu og breklausu, heilt ráð og heimilt.“ Þá er heimilt er sá fastnar er festarnar á að lögum. En þá er heilt ef hún er eigi vanheil svo að hún væri verði að verri þó að hún væri ambátt að hún hefði slíkt óheilindi, eða aðrir ókostir eða andmarkar þeir er hún væri verði að verri, og slík þá er hún var sextán vetra gömul. En ef þeir annmarkar reynast að konunni, og varðar það fjörbaugsgarð þeim manni er honum fastnaði konuna vísvitandi, og fyrir ráðum á það að standa ef hinn vill er sér fastnaði konuna, ef hann kvað svo að og hafði í máli sínu: „heilt ráð og heimilt,“ en eigi ella.

Nú vill hann heimta mund, þá skal stefna sá er sér hafði konu fastnað um það að hann hafi þessa konu fastnað vísvitandi, er þeir annmarkar sé að, að hún væri verði að verri ef hún væri ambátt. Hann skal stefna til fjörbaugsgarðs og kveðja til níu búa hans á þingi. Nú ber kviður á hinn, og sekst hann þá, enda er eigi heimting til mundarins þó að af honum beri. Nú ber það kviður að hann vissi eigi annmarka að konunni, og verst hann þá málinu, en er-at heimting til mundar nema sækjandinn fái kvið þann, fimm heimilisbúa konunnar, að eigi sé þeir annmarkar að henni, og raknar þá mundurinn.

'''10.''' OF ÞAÐ EF KONA ER MEÐ BARNI, SÚ ER FÖSTNUÐ ER.

Ef sá maður verður vís, er konu hefir fastnaða, að sú er þá með barni, og skal hann gera orð þeim er konan er föstnuð og segja honum. En hann skal ráða um síðan hvort hann vill ganga að eiga konuna eða eigi, og er hann variður sökinni, ef hann getur þann kvið að hann vissi eigi að konan væri ólétt þá er hann fastnaði.

En ef síðan er legið með konunni, er hún var föstnuð, þá skal hann kjósa hvort hann vill eiga konuna, og á hann þá legorðssökina, en hinn á rétt úr fénu er konuna hefir fastnaða. En ef hann vill eigi samför við konuna, þá á hinn legorðssökina er fastnaði en hann á þá réttinn, og skiptist þá svo um.

Leysingi skal fastna dóttur sína, svo hið sama sem frjálsborinn maður, og réttu að taka á henni, og svo leysingja, hið sama og laungetnir menn.

'''11.''' OF KVONFANGSEIÐ OG LÖGRÉTTUFÉ.

Ef maður gengur konu að eiga, hann skal eið vinna á vorþingi hinu næsta, að hann veit eigi áttarmót með þeim, það er févíti fylgi. Það er og rétt að hann vinni eið fyrir goða þeim er hann er í þingi með. En goði skal þá segja með votta í þingbrekku, þá er meiri hlutur er þar þingheyjanda. En ef hann vinnur eigi eiðinn, þá varðar honum sex merkur við þann er sækir, og á sökina hver er vill. En ef hann veit áttarmót með þeim, og skal hann þá segja til þess að hann vill það láta fyrir eiðinum standa að bera fé í lögréttu, og kveða á hve mikið er.

''Nýmæli:'' En ef hann ber eigi fé í lögréttu hið næsta sumar, tíu aura, þá varðar honum það sex marka víti ef manns er vant, enda hundrað álna ef tveggja er vant, og varðar honum það tólf merkur ef eigi kemur fram, og á sá það fé hálft er sækir, en hálft skal dæma að bera í lögréttu, en sá á sök er vill. Skal þó dómur dæma á hendur honum að bera fé í lögréttu sem áður. En borið skal féið í lögréttu drottinsdag hinn fyrra í þingi.

Svo skal dæma lögréttufé sem aðrar útlegðir.

'''12.'''

En fé það, er þeim skal dæma til handa er sótti, á að dæmast að heimili þess er sóttur er, fjórtán nóttum eftir vopnatak, þar er þeir eru sams fjórðungs, en utanfjórðungsmanni á hönd á að dæma miðvikudag í mitt þing í búanda kirkjugarði, annað sumar.

'''13.''' OF ÞAÐ HVE SÆKJA SKAL UM LÖGRÉTTUFÉ.

Þar er maður sækir um lögréttufé, og er rétt að stefna heiman sök þeirri, og skal hann telja þá frændsemi að dómi, hefja upp að systkinum, og telja knérunnum, og leggja það undir þegnskap sinn með þriðja mann, að sú er frændsemistala sönn og rétt með þessum manni og þessi konu er hann á, og nefna þau bæði.

Svo skulu og sannaðarmenn hans leggja það undir þegnskap sinn að þeir hyggja þá frændsemistölu sanna og rétta er hann taldi. Skulu þeir allir þrír hafa unnið þegnskaparlagningareið áður. Hinn skal beiða sér bjargkviðar, fimm heimilisbúa sína, að hann vissi eigi áttarmót með þeim, og bergur honum eigi sá lengur en hið fyrsta alþingi líður.

Rétt er að lýsa og þá sök að Lögbergi til sóknar hið sama sumar. Hann skal kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess manns er sóttur er, hvort hann hafi fé borið í lögréttu eða eigi.

'''14.''' OF ÞAÐ EF MENN BYGGJA AÐ FIMMTA MANNI.

Ef menn byggja svo að að fimmta manni sé hvorttveggja enda tíunda þau eigi fé sitt svo sem mælt er í lögum, að þá varðar þeim fjörbaugsgarð samgangurinn, og eigu þeir sök þá er biskup býður um, eða þingvallarmenn að sínum hluta. En ef þeir vilja eigi sækja, þá á sök hver er vill. Stefna skal sök þeirri heiman, um það að hann hafi gengið að eiga konu þá er að fimmta manni er hvorttveggja þeirra að frændsemi, og gerva eigi hina meiri tíund síðan af fé sínu öllu, og láta varða fjörbaugsgarð, og kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess manns er sóttur er, enda sanna frændsemistölu að dómi með þeim, og leggja það undir þegnskap sinn með þriðja mann. Hinn á og að beiða sér bjargkviðar fimm búa úr sóknarkvið, þá er honum eru næstir, að bera um það hvort hann vissi frændsemi þá með sér og konunni áður stefnt var um eða eigi.

Ef hann getur þann kvið að hann vissi þá eigi, og verst hann þá sökinni. En gjalda skal hann tíundina ef hann vill hafa samfarar við konuna, ella er jöfn sök við hann fram á leið, og bergst hann þá eigi við bjargkviðinn.

Það er rétt og, um þann hluta fjár þess er í lögréttu skal bera, að láta varða tólf merkur og sækja sem áður var tínt.

''Nýmæli:'' Svo skal að sókn fara um öll lögréttufé, að láta svo fremmi kvið bera, er frændsemi er áður sönnuð að dómi.

Nú ber það kviður að hinn hafi eigi borið féið í lögréttu, og svo á þá að bera um það hvort hann vissi áttarmót það með þeim svo miklu fyrr en stefnt var um, að hann mætti það gjald af hendi leysa svo sem mælt er, eða vissi hann eigi. En ef það ber kviður í hag honum, og verst hann þá sökinni ef hann hefir unnið eið hið næsta vor eftir er hann kvongaðist, svo sem mælt er, og skal hann þó gjalda lögréttufé sem hann á. Nú hefir hann eigi unnið eiðinn fyrir öndverðu, og bergst hann þá eigi við bjargkviðinn þótt hann hafi eigi vitað áttarmótið.

'''15.''' OF SAMGANG FÉLÍTILLA MANNA.

Ef þeir menn ganga saman er minna fé eigu en hundrað lögaura sex álna aura fyrir utan hversdagsklæði sín, ómagalausir menn, það varðar þeim fjörbaugsgarð, nema kona sé eigi barnbær, og skal eigi eiga féránsdóm að þau, og verður eigi fé þeirra sekt, og skulu þau á brott fara með ómaga sína af landi og koma eigi aftur nema fé þeirra vaxi svo að þau eigi hundrað eða meira, eða kona sé eigi barnbær.

Það varðar og fjörbaugsgarð þeim manni er konu þá fastnar, nema hann eigi fé svo að hann færi fram ómaga þeirra þá er þau ala, og ræður hann sér á hendur ómaga þá er þau ala, en eigi frændum sínum þótt hann seli öðrum manni í hönd festarnar, eða lofar hann að annar maður fastni. Þá er sem hann sjálfur fastni ef hinn er fastnaði á eigi hag til að taka við ómögum. Þá er svo mælt um þann er inni hefir brúðkaup það, og varðar þeim slíkt hið sama sem hinum er fastnaði. Skal kveðja til níu heimilisbúa á þingi þess er sóttur er.

Þeir menn eigu sókn til þessa saka, er til ómaga standa þar er óauðgir menn ganga saman þó að þeir segi ósátt sína á, og er það sem þeir mæli ekki um, nema þeir sæki um. Það er stefnusök, og skal kveðja heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er.

'''16.''' OF ÞAÐ Á HVERJUM TÍÐUM BRULLAUP SKAL GERA.

Það er mælt að menn eigu eigi þá nótt að ganga saman, er lögheilagur dagur er eftir næstur eða lögfasta. Brullaup skal eigi gera nær páskum fyrir en lokið sé þvottdag þann fyrir níu vikna föstu. Skal og eigi nær eftir en vika sé liðin frá páskadegi hinum fyrsta. Menn skulu eigi brúðkaup gera frá þvottdegi þeim er næst er gagndögum fyrir, og allt þar til er líður hina hægu viku [K: hina helgu viku]. Brúðkaupi skal vera lokið þvottdag hinn næsta fyrir jólaföstu, enda skal eigi nær jólum eftir en vika sé liðin frá hinum þrettánda degi.

Það varðar þeim mönnum fjörbaugsgarð er brullaup gera á þeim tíðum er nú eru frá numnar, og er það stefnusök, og skal kveðja níu heimilisbúa til á þingi þess er sóttur er, og á sá sök er vill.

'''17.''' OF HJÓNASKILNAÐ.

Hjónaskilnaður skal hvergi vera á landi hér, nema þar er biskup lofar, nema því aðeins að þau skilist fyrir ómegðar sakir, eða þau vinnist á þann áverka er hin meiri sár metast.

Þar er hjú tvö eru, og á annað þeirra fé en annað ekki. Nú koma ómagar á hendur því er félaust er eða hafa komið fyrr og eytt fénu, þá á það þeirra er fé á eftir að segja til búum sínum og nefna votta „að eg vil skilja við félaga minn fyrir þær sakir að eg vil eigi ómaga félaga míns láta eyða fé mínu“. Það þeirra er skilnað gerir skal nefna votta að skilnaði þeirra svo að hitt heyri og segja búum til síðan, ef þeir eru eigi þá við. Svo skal fara hvar þess er hjú skiljast um þær sakir sem hér eru taldar. Þá skal biskup, sá er yfir þeim fjórðungi er, ráða hvort þau skulu ráðum sínum ráða eða eigi.

Ef frændsemi sú kemur upp með hjúum tveim að þau ætti að skiljast ef þau væri sótt um, þá megu þau skiljast að ósekju fyrir lof biskups fram. Ef skilnaður verður ger með þeim af þeim sökum að frændsemi eða sifjar komi upp með þeim nánari en þriðjabræðra, og á það þeirra skilnaði að ráða er fyrr vill sæng skilja. Ef kona vill skilnað af því gera, og varðar ekki innihöfn hennar þótt lýriti sé varið. Það þeirra er skilnað vill gera skal búa láta kveðja og telja tölur með þeim þrim nóttum fyrr eða meira méli. Rúmhelgan dag skal kveðja, og svo skipta. Þau skulu eiða vinna að tölum, að réttar eru taldar.

Ef búum þykir hið óauðgara eigi hafa fé til framfærslu ómögum, þá skal það þeirra segja skilið er féið á og nefna votta að. Ef skilnaður verður ger með hjónum tveim af þeim sökum að þau hafa eigi fé til að færa ómaga sína fram, og á það að halda, hvort sem þau ráða það sjálf eða sá maður er ómagar þeirra horfa til handa. Sá maður skal svo að því fara að ganga í þingbrekku, þá er hann hefir um nótt verið á því sóknarþingi er hann heyr sjálfur, svo að meiri hlutur þingheyjanda heyri, og nefna sér votta að því að hann segir skilið með þeim, og nefna þau bæði, af því að hann vill eigi færa fram ómaga þeirra, og mæla það svo fremmi er einn er kominn á fé hans, þeirra ómagi. En ef þau ala börn síðan, og er þá sókn til sem um legorð, annað en þá eigu frændur konunnar sökina, en ef þeir vilja eigi, þá á sá er skilnaði þeirra réð.

'''18.''' OF ÞAÐ EF HJÚ TVÖ VILJA SKILJAST.

Þar er hjú tvö vilja skiljast, og á það þeirra er skilnað vill gera að bjóða hinu til biskupsfundar eigi síðar en sjö vikur eru af sumri, ef til þings skal fara til fundar hans. Maður skal fá konu sinni reiðskjóta þann er fær sé, hvort þeirra sem boðið hefir öðru til biskupsfundar. Ef konan býður öðrum manni um, þá skulu vottar fara, þeir er það beri að hún hafi þeim manni sín mál seld.

Nú skulu þau bera mál sín fyrir biskup, þann er yfir þeim fjórðungi er sem þau eru úr, föstudag þann er fyrri er í þingi, en biskup skal segja þeim þvottdaginn eftir hvað hann lofar. En ef biskup sker ekki úr um skilnað þeirra, þá skal heimta fé hennar sem hann hefði lofað skilnað. Bera skal láta vætti þau öll fyrir biskupi er nefnd voru heima í héraði, en það þeirra er hann lofar skilnað skal nefna votta að lofi biskups, en síðan að skilnaði þeirra, að hann eða hún segir skilið með þeim. Skal það þeirra er biskup lofar skilnað hafa slíkan hlut fjár við annað sem hitt hafi forurtalaust skilnað gervan.

'''19.''' OF ÞAÐ EF MAÐUR ÓRÆKIR AÐ SAMREKKJA VIÐ KONU SINNI.

Ef karlmaður hvílir eigi í sama sæng konu sinni sex misseri fyrir óræktar sakir, þá eigu frændur fjárheimtingar hennar, og svo réttafar hennar, enda á hún sjálf fé sitt að varðveita.

'''20.''' OF ÞAÐ EF KARLMAÐUR VELDUR SKILNAÐI.

Ef karlmaður veldur skilnaðinum, þá á hún heimting til mundar síns og heimanfylgju, og er rétt að stefna um fé það hinn næsta dag rúmhelgan eftir helgina ef gögn eru til á þingi, en ellegar annað sumar. Þó á hún fé að heimta ef hún vill, þótt hún sé eigi komin til mundar. Slíkan fararbeina skal hann fá henni af þingi að öllu sem til þings, hvegi er mál fara með þeim. En ef hann gerir eigi svo, þá varðar honum útlegð. Hún skal svo fara að fjárheimtingu þeirri, að hún skal láta bera vætti það í dóm næst stefnuvætti, er hún stefndi honum til biskupsfundar, og svo það er biskup lofaði þeim [K: lofaði henni] skilnað að gera, ef þess er kostur, svo það er að skilnaði þeirra var nefnt. Þá skal bera festavætti, og það er að félaginu var nefnt með þeim, ef það hefir verið, hversu skilt var fyrir félagi þeirra.

En ef eigi var félag þeirra gert, eða svo gert að það átti að rofna þá er skilnaður þeirra var ger, og skulu búar hennar fimm bera kvið um það hve mikils fjár hún hefir neytt síðan er samgangur þeirra var ger.

Ef erfðir hafa komið undir þau meðan samför þeirra var, og á það þeirra jafnmarga aura að taka af fénu að afnámi sem erfðin tæmdist. En bæði skulu þau vaxta hafa neytt, nema annan veg hafi mælt verið í félagsgerð þeirra. Það þeirra er erfð tæmdist á kost að láta erfðafé eigi koma í félag þeirra, og taka sjálft vöxtu af.

Og það þeirra er skilnað vill ráða við annað, og til biskupsfundar vill stefna öðru heima í héraði, skal gera vart við hálfum mánaði fyrr eða meira méli þar, að sækja megi biskupsfund á fjórtán nóttum. Skal svo því máli fara sem á alþingi, og svo skal öll vætti fram færa sem á alþingi, ella verður eigi að réttu skilnaður þeirra.

'''21.''' OF ÞAÐ EF MAÐUR VILL HLAUPA AF LANDI MEÐ FÉ KONU SINNAR.

Ef maður vill hlaupa af landi á brott með fé konu sinnar, þá á hún kost að selja það mál þeim manni er hún vill, að banna honum farar og sækja hann, ef þarf, og þá menn er ferja hann á brott.

'''22.''' OF ÞAÐ EF MAÐUR VILL FERJA KONU SÍNA NAUÐGA AF LANDI.

Ef maður vill ferja konu sína nauðga af landi á brott héðan, þá á hún að segja skilið við með þeim ef hún vill, hvargi sem þau eru stödd. Þess er hún geri það að sönnu, og varðar honum brauthöfn hennar og fjár hennar síðan sem þau hafi engar fjárreiður saman áttar, og að engu er honum sú kona heimilli síðan er skilnaður þeirra var ger heldur en sú önnur er hann hefir engar reiður við áttar.

Hún þarf eigi að vanda votta til þess annan veg en nefna þá menn er vottbærir eru, að því að hún segir skilið við hann. Þeir skulu eigi segjast úr því vætti, en um ráðahaginn þeirra skal um þessar sakir svo fara sem biskup lofar.

'''23.''' OF ÞAÐ HVE HJÚ SKULU SKILJAST.

Svo skal fara, hvort sem hjú skiljast um þær sakir sem nú voru taldar, og svo þó að aðrar sé, að þau skulu því aðeins ráða ráði sínu ef biskup sá bannar þeim eigi er yfir þeim fjórðungi er, er þau eru úr.

En hvar þess er þeim ráðum er ráðið svo að eigi er um ráðið við biskup, og vottar við það hafðir að um var rætt við biskup, og hann látist eigi munu banna það ráð, eða er ráðið þótt biskup banni, þá verða börn þau eigi arfgeng er svo eru getin, enda varðar fjörbaugsgarð fjórum mönnum. Þar er sá einn er fastnar konu, annar sá er hún er föstnuð, þriðja er konan, fjórði sá er brullaup hefir inni vísvitandi, og á sá maður sök þá er vill, og skal stefna heiman og kveðja til níu heimilisbúa á þingi þess manns er sóttur er.

Kona á að taka þriðjung úr réttafari við búanda sinn, því er ber undir þau um börn þeirra, enda á hún svo við bræður samfeðra.

'''24.''' OF ÞAÐ HVERJU KONA Á AÐ RÁÐA EÐA KAUPA.

Þar er samfarar hjóna eru, og skal hann ráða fyrir fé þeirra og kaupum. Eigi er konu skylt að eiga í búi nema hún vili. En ef hún á í búi með honum, þá á hún að ráða búráðum fyrir innan stokk, ef hún vill, og smalanyt. Kona á að ráða fyrir hálfs eyris kaupi eða minna, sex álna eyris, á tólf mánuðum. Búandi hennar á kaup að rifta ef hún kaupir meira en svo, en honum er heimilt það er hún tekur við, en þeim varðar útlegð er við hana kaupir meira kaupi en mælt er, og á sá eigi heimting til þess er hann seldi henni. Ef kona skýtur fé búanda síns á brott, og á hann heimting til þess alls, enda á hann orði að ráða við hinn er við tekur.

Ef maður sendir konu sína til þings að lúka skuldum fyrir sig eða fjárreiðum þeirra, og eigu þau handsöl hennar að haldast, enda svo þau er hún fer til skipa með kaupum þeirra að ráði hans, en eigi fleiri nema hann vili. Það á og að halda, ef hún kaupir það er skyldlega þarf til bús þeirra að hafa heima meðan hann er á þingi. Kona á eigi að selja land, hálft byggðan bólstað eða meira, án ráð lögráðanda, né goðorð, né hafskip, ef hún á.

'''25.''' OF HJÓNAFÉLAG.

Hjú tvö eigu að gera félag sitt ef þau vilja, ef með þeim er jafnmæli, og svo við erfingja þeirra. Festamál eigu að halda með hjúum meðan festavottar lifa, og eigi eru önnur mál á ger, en ef festavottar lifa eigi, þeir er þau muni, þá leggja lög fé þeirra saman, ef hann átti mörk eða meira fé, þá er samgangur þeirra var og mundur var goldinn, ef þau hafa búið þrjá vetur eða lengur. Ef þau æxla fé úr öreigð, þá leggja lög fé þeirra saman. Og svo leggja lög fé hjóna saman jafnan, að hann á tvo aura [K: tvo hluti] en hún þriðjung.

'''26.''' OF FJÁRTÖLUR HJÓNA.

Eigi á kona í búi með búanda sínum nema hún játi því. Ef gjöld koma á hendur öðru þeirra, og á það með sínu fé að bæta sinn misverka, er gert hefir, en ef þau leggja fé sitt saman, þá á það þeirra er gjöldin hafa eigi á hendur komið eða borist að hafa jafnmarga aura að afnámi, leigulausa.

Kost á kona að beiða talna búanda sinn um fjárfar á milli þeirra meðan festavottar lifa tveir, en dauðir sé jafnmargir eða meir. Skal hún hafa kvadda til búa þeirra fimm, að telja tölur með þeim. Ef þeir vottarnir gera þau eigi sátt á fjártölur, eða hann lætur eigi skil uppi, þá skulu búar telja með þeim hve lengi fé hennar hefir á vöxtum verið undir honum, og svo hvers hún hefir af neytt. Hún skal nefna votta að því sem þeir bera, eða annaðtveggja þeirra, enda á það að halda með þeim síðan meðan þeir vottar lifa, nema þau vili annað mál á gera.

Jafnan kost á hvort þeirra við annað, að standa við því að lög leggi fé þeirra saman. Ef annað þeirra á fé en annað er félaust, og sé það þeirra þeim mun meiri umsýslumaður um fé þeirra og hag, og leggja þá lög fé þeirra saman. Slíkan kostnað skal hvort þeirra hafa fyrir ómögum sínum sem fé á til, og svo um heimangerðir dætra sinna. Ef þau hafa eigi lagt fé sitt saman, þá á hún að gegna þriðjungi fyrir ómaga þeirra, og svo að gera dætur heiman, en hann á að tveim hlutum. Ef þau eigu fé saman, þá á slíkan hlut hvort þeirra að taka ef erfðir barna þeirra ber undir þau, og svo fébætur þar er þau eigu að taka eftir börn sín, sem fé á til. Nú er karlmaðurinn andaður, en kona hans lifir, þá á hún að taka þriðjung að sakbótum um börn sín jafnan við bræður þeirra samfeðra.

'''27.''' OF LAUNKOSSA OG LEGORÐSSAKIR.

Ef maður kyssir konu á laun fyrir öðrum mönnum, og að ráði hennar, og varðar það þriggja marka sekt, en sá á sök sem um legorð. En ef hún reiðist við, þá á hún sökina sjálf, og varðar þá fjörbaugsgarð. Ef maður kyssir mannskonu launkoss, það varðar fjörbaugsgarð þótt hún lofi, og svo þótt hún banni, og skal kveðja níu búa til á þingi. Ef maður biður konu svefnis, og varðar það fjörbaugsgarð. [K: Það eru stefnusakir, og skal kveðja heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er.] Ef maður gengur til sængar konu, að drýgja misræðu við hana, og varðar það fjörbaugsgarð. Ef maður feldur sér til vélar við konu eða fer hann í kvenklæði, og varðar það fjörbaugsgarð. Ef maður brýtur konu til svefnis, eða fer í sæng hjá henni til þess að koma fram legorði við hana, og varðar það skóggang [K: og skal stefna heiman, og kveðja til níu búa á þingi þess er sóttur er].

Kona á sakir þær allar ef hún vill reiðast við, enda komi eigi fram legorðið, og vili hún sótt hafa, en ella á lögráðandi hennar. Það eru allt stefnusakir, og skal kveðja heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er til fjörbaugssaka og skóggangssaka, en fimm búa til útlegðarsaka.

[K: Ef konur gerast svo afsiða að þær ganga í karlfötum, eða hverngi karlasið er þær hafa fyrir breytni sakir, og svo karlar þeir er kvennasið hafa, hverngi veg er það er, þá varðar það fjörbaugsgarð hvorum sem það gera. Það er stefnusök, skal kveðja til búa fimm á þingi þess er sóttur er. Sá á sök þá er sækja vill.]

[K: Ef kona klæðist karlklæðum eða sker sér skör eða fer með vopn fyrir breytni sakir, það varðar fjörbaugsgarð. Það er stefnusök, og skal kveðja til búa fimm á þingi. Sá á sök er vill. Slíkt er mælt um karla ef þeir klæðast kvenna klæðnaði.]

Ef maður liggur með konu frjálsri og heimilisfastri, og varðar það skóggang. Það er stefnusök, en búa skal kveðja frá vettvangi, ef maður veit, en ellegar frá heimili hans, en rétt er að kveðja frá hennar heimili ef hann veit hvortki hinna.

'''28.''' OF AÐILDIR LEGORÐSSAKA.

Sakaraðili er fyrstur búandi konu, ef hann er. [K: Sakaraðili er fyrst búandi konu ef til arfs er alinn. Þá er faðir.] Þá sonur, ef hann er til arfs alinn, sextán vetra gamall eða eldri. Þá er sá er á dóttur hennar til arfs alna. Þá er faðir, þá bróðir samfeðri, en þá móðir. Þá er systir samfeðra, ef hún á búanda, þá bróðir sammæðri, þá systir sammæðra, ef hún á búanda, þá sonur laungetinn, þá búandi dóttur laungetinnar. Enda á sá maður jafnan legorðssök um hana sem festar.

Hinn skyldasti maður skal sækja legorðssök sem vígsök. Ef legið er með lögskuldarkonu, og á sá sök þá er fé á að henni. En fjörbaugsgarður varðar og hálfur réttur. Skal kveðja á þingi níu búa þaðan sem um önnur legorð, nema sá eigi vígt um, þá varðar skóggang. Ef legið er með ambátt, og sekst maður þar þrem mörkum. Skal kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttur er. Ef legið er með leysingju [K: með leysingskonu], og varðar það fjörbaugsgarð, nema barninu sé frelsi gefið, þá varðar skóggang, og skal kveðja heiman til níu heimilisbúa, og svo ef hún á son frjálsan. Enda er slíkt mál um lögskuldarkonuna, ef hún á soninn, en búa skal kveðja heiman níu.

'''29.''' OF GÖNGUKONUR.

Ef legið er með göngukonu, og varðar það eigi við lög ef maður gengur í gegn legorðinu, en sækja skal til faðernis. Rétturinn varðar ef maður synjar [K: ef maður dylur legorðið]. Skal kveðja fimm heimilisbúa til á þingi. Því aðeins varðar eigi legorðið, ef konan hefir á þeim hálfum mánaði með húsum farið, er barn var byrjað á.

Ef maður getur barn með konu þeirri er með húsum fer, þá skal hann taka við henni og varðveita til þess er barn er alið og hún er heil þeirrar sóttar, og svo ef hann vill til skírslu halda. Ef hann gerir eigi svo, þá varðar rétturinn [K: útlegð], og er það stefnusök, og skal kveðja fimm heimilisbúa á þingi þess er sóttur er. Sá á sök þá er vill, nema einn hver varðveiti konuna, og leggi kostnað fyrir. Þá á sá sökina, og skal sækja til réttar og til fúlgna tvennra. Skal kveðja heimilisbúa fimm þess er fé hefir lagið fyrir konuna eða barnið, um fúlgurnar.

'''30.''' OF GÖNGUMANNAKONUR.

Ef maður liggur með göngumannskonu varðar slíkt sem um aðrar manna konur, og á búandi konu sökina ef hann fer í löghrepp sínum. En þó að hann fari víðara, ef hann er ómagi, og á hann bætur að taka um konuna þó að annar sæki um. Slíkt varðar frændsemisspell og sifjaspell þar sem í öðrum stöðum, og á sá sakir þær er sækja vill.

'''31.''' OF ÞAÐ EF LEGORÐSSÖK ER Á HENDI DAUÐUM MANNI.

Ef legorðssök er á hendi dauðum manni, þá á að stefna þar er hann vissi lögheimili hans síðast, til faðernis og réttar í fé hans, og kveðja búa fimm á þingi. En ef áður er höfðuð sökin, áður hann sé dauður, og sekst þá féið allt.

'''32.''' OF KVENNAFYLGJUR.

Hvort sem maður fylgir konu úr fjórðungi eða af landi, þá varðar fjörbaugsgarð þeim öllum er fylgja að sínu ráði, vísir vitendur og að ósátt lögráðanda. Skal kveðja búa frá stefnustaðnum. Nú tekur maður við konu þeirri er numin er á brott, og vill hann eigi halda henni þar lengur en eftir henni er komið, og skal hann þá segja til þess á mannamótum, enda varðar honum þá eigi við lög.

Ef maður fylgir konu og beinir för hennar til skips, þeirrar konu er af landi vill fara, eigi að ráði frænda eða forráðanda, svo að hann veit að eigi fylgir frændaráð, og varðar þeim fjörbaugsgarð og svo stýrimönnum er á brott ferja hana, og svo þeim er fylgju takast á hendur við hana. En hásetum öðrum varðar þrjár merkur. Ef maður fylgir konu til þess að firra hana ráði lögráðanda, það varðar fjörbaugsgarð.

'''33.''' OF ERLENDISLEGORÐ.

Ef maður liggur með konu erlendis og getur barn við, ef nokkuð þeirra kemur út, þá varðar skóggang. Svo og ef með mannskonu er legið, og skal sækja við goðakvið. En ef skuldleikar eru með þeim, og er þá slík sókn til um frændsemisspell eða sifjaspell sem hér væri gert, er sótt er um legorðið. Og skal eigi taka til sóknar áður þrír vetur eru frá liðnir, nema út komi fyrr nokkuð þeirra, faðir eða móðir eða barnið. Þá er þegar rétt að taka til sóknar, og skal sækja við goðakvið.

'''34.''' OF ÞAÐ EF MENN SÆTTAST FYRIR LOF FRAM Á FRÆNDSEMISSPELL.

Í öllum stöðum varðar fjörbaugsgarð hvorumtveggja ef menn sættast á þau mál er eigi á að sættast á fyrir lof fram, um frændsemisspell eða sifjaspell eða um guðsifjar þær er kviðu á að ryðja um eða um mannakonur, og á sakir þær hver er vill, frumsökina og svo þá er þeir hafa sæst á það mál er eigi áttu á að sættast. Þar skal kveðja níu búa til á þingi. [K: Þetta eru allt þriggja þinga mál, og svo um austmannabörn við konu.]

Of frændsemisspell hið meira eða sifjaspell hið meira, ef þeim sökum verður rétt stefnt, og verður maður sannur að, þá eigu eigi varnir að metast um þau mál. Of mannakonur og nunnur varðar slíkt sem um frændsemisspell hið meira eða sifjaspell hið meira.

'''35.''' OF ÞAÐ EF BISKUPAR BIÐJA SÁTTALEYFIS.

''Nýmæli:'' Þar er biskupar vilja biðja lofs að sættast um frændsemisspell hið meira eða sifjaspell hið meira, eða mannskonulegorð, þá skulu þeir segja til hverja sýknu þeir vilja að þeir menn hafi, þá þegar er þeir biðja lofsins, og svo hvað þeim er á hendi, og eigu menn svo að sættast á sem menn fengu lof til.

Það er hið meira frændsemisspell, ef maður liggur með næstabræðru sinni eða nánari konu. Ef hann á þá konu er næstabræðra hans er eða nánari, þá bergst hann ekki við bjargkvið þann að hann hafi eigi vitað frændsemina. Það er sifjaspell hið meira ef maður liggur með þeirri konu, og svo þó að hann eigi hana, ef bræðrungur hans hefir átta eða nánari, eða getið barn við og orðið sannur að legorði. Slíkt er og, ef sú frændsemi er með konunum, þeim er hann hefir áttar eða getið börn við eða orðið sannur að legorði, ef þær eru bræðrungur eða systrungur eða nánari.

Sifjaspell hið meira og frændsemisspell hið meira varðar skóggang, og skal sú sök sótt fyrir hið þriðja alþingi, ef eigi er áður, og skal kveðja til níu búa á þingi. Ef sá maður, er aðili er þeirrar sakar, er eigi á að sættast á fyrir lof fram, vill eigi sækja sök þá til fullra laga, þá varðar honum það fjörbaugsgarð. Sá á sök þá er vill, og skal kveðja til níu búa á þingi. Þriggja alþinga mál eru þetta allt, og svo ef austmaður á barn við konu hér á landi.

'''36.''' OF LEGORÐ VIÐ NÆSTABRÆÐRU EÐA MANNSKONU EÐA NUNNU.

''Nýmæli:'' Nú liggur maður með næstabræðru sinni eða nánari eða mannskonu eða nunnu eða þeirri konu er svo er skyld hans konu eða þeirri er hann hefir átta, þá varðar skóggang. Eigi skal sættast á þau mál, og eigi biðja framar lofs til en hann sé ferjandi, eigi eigi afturkvæmt nema lof biskupa og lögréttumanna fáist framar.

Nú liggur maður með mannskonu, og skal sú sök sótt fyrir hið þriðja þing, ef eigi er áður. Eigi skulu þar kvittir ráða, því aðeins ef hún segir búanda sínum. Nú býður hann járnburð, og skal eigi því níta.

''Nýmæli:'' Ef kona er ólétt, sú er hún á eigi búanda, og komi sakaraðili til að spyrja hana hver faðir sé barns þess er hún fer með, og er hún skyld að segja honum. En ef hún vill eigi segja, þá er þeim manni rétt, er sakaraðili er, að heimta til fimm búa þá er þeim stað eru næstir er þá er konan, og pína hana til sagna. Svo skal pína hana að hvortki verði að örkumbl né ílit. Ef hún segir hver faðir er barns þess, og skal hann spyrja hana hvar fundur þeirra hafi verið, og skal hann þá búa kveðja heiman níu er næstir búa fundinum, enda sé þeir réttir í kviðnum. Ef hún segir eigi fund þeirra, eða náir hann eigi að spyrja hana, og skal hann þá kveðja búa níu þess manns er hann sækir. En ef hann veit eigi það, og skal hann þá kveðja heimilisbúa níu konunnar.

Eigi skal maður taka minni sátt en rétt um legorðssök, en ef hann tekur minni, eða gerir maður minni sátt, þá varðar sex merkur, en hver á að sækja er vill um hvorttveggja, frumsökina, og þá er hann tók minni sáttina eða hann gerði minni.

'''37.''' OF ÞAÐ AÐ SÆKJA UM LEGORÐ.

[K: Konur þær allar er eigi á lofs að biðja til sátta, og skulu eigi arf taka ef þær liggja sér, nema þær væri neyddar til.]

Ef maður vill sækja um legorð, þá skal hann stefna hinum um það að hann hafi legið með konunni og í þær vændir komið að þau mætti barn ala ef þeim væri það skapað, nefna þann er hann stefnir og svo konuna og feður þeirra beggja ef hann veit, telja honum varða skóggang, telja sér rétt úr fé hans. Svo á hann því máli að fara, þó að hann sæki um legorð eitt, sem þá að konan sé með barni. Svo skal hann því máli fara sem nú er talið, þó að hann lýsi heldur en stefni. Skal kveðja níu búa heiman frá vettvangi.

Maður á kost að stefna um legorð er barn er alið, að hann hafi legið með konunni, og nefna hana, og í þær vændir komið að hann mætti vera þess barns faðir er hún ól, og kveða á nær hún varð léttari, og nefna barnið, en ef sá verður ósannur að, og á hann kost að sækja annan annað sumar.

'''38.''' OF ÞAÐ EF ANNAR SÆKIR LEGORÐSSÖK EN AÐILI.

Legorðssök engi fyrnist áður sóknaraðili veit, sú er barngetnaður fylgir. Slíkt varðar, hvegi lengi er hann er leyndur, sem þá sé ný er hann spyr. En sótt skal legorðssök á hinu næsta alþingi ef kona verður léttari laugardag í fardögum eða fyrr, eða fregni sakaraðili svo eða fyrr, enda skal svo þá ef það legorð er, er eigi fylgir barngetnaður, þótt hann viti.

Þar er annar maður sækir legorðssök en sakaraðili, og tekur hann minni sátt en hann mundi ef hann skyldi féið hafa, varðar honum fjörbaugsgarð, og skal kveðja til níu búa á þingi. Sá á sök er fé á að taka. Eigi skal maður sækja fleiri menn til faðernis hins sama barns eitt sumar en einn. Sækja á hann svo marga sem hann vill senn á einu sumri um legorð um hina sömu konu.

''Nýmæli:'' Eigi fylgir lögsekt lengur en til hins þriðja alþingis. Sækja skal til faðernis og réttar ef lengur þarf.

Þar er maður sækir mann til faðernis barns, hann skal stefna honum um það að hann hafi legið með konunni, og í þær vændir komið að hann hafi getið það barn er sú kona ól, ef þeim væri það skapað, kveða á hvenær hún varð léttari þess barns, og nefna barnið ef hann veit og svo konuna og svo þann er hann sækir til faðernis. Hann skal stefna að heimili hans, eða þar er hann hittir hann sjálfan að máli, til faðernis og réttar, og kveðja fimm heimilisbúa til á þingi þess er sóttur er. Rétt er að lýsa á þingi til faðernis og sækja hið sama sumar.

'''39.''' OF ÞAÐ EF SKÓGARMAÐUR GETUR LAUNBARN MEÐ KONU.

''Nýmæli:'' Eigi skal lýsa legorðssakir né um skáldskap að þinglausnum til sóknar annað sumar á hendur innanfjórðungsmönnum.

Rétt er manni að höfða legorðssök eigi fyrr en barn er alið. Þá er mál uppvíst er aðili hefir spurt svo að kona segir honum, eða þá er barn er alið. Ef kona leggst með manni, og á sakaraðili kost að taka af henni átta aura hins fimmta tigar ef hún á fé til. Nú á hún eigi fé, þá skal hann leggja skuld á hana, og segja til þess að sátt eða að féránsdómi. Legorðssakir allar skulu sóttar vera hið næsta alþingi, þar er kona er orðin léttari þvottdaginn í fardögum eða fyrr, enda sé aðili innan fjórðungs, og hafi þá spurt sök þá. Sókn er til, þar til er líður hið þriðja alþingi, um þær legorðssakir er eru um mannakonur eða frændsemisspell hið meira, og svo ef austmaður getur barn við konu, þaðan frá er aðili hefir spurt.

Ef legið er með konu fyrr en hún er manni föstnuð, og komi það svo fremmi upp er hún er manni gefin, þá eru frændur aðiljar þeirrar sakar en eigi búandi hennar, og þeir eigu bætur.

Ef skógarmaður getur launbarn með konu, og er rétt að lýsa að Lögbergi til faðernis á hendur honum. Skal kveðja fimm búa til á þingi þaðan frá er hún segir fund þeirra verið hafa. Ef hún segir eigi fund þeirra, þá skal frá heimili hennar kveðja búa. [K: En ef maður ifar nokkuð sekt hans, þá skal hann sækja sem sýknan mann.]

Börn þau, er menn verða sekir um faðerni, þarf eigi að færa til féránsdóms, enda skal dæma þeim för um fjórðung þann er féránsdómur er áttur í.

Ef legið er með þess manns konu er erlendis er, þá eigu frændur konunnar að sækja þá sök, þeir er nánastir eru út hér, en hann á að taka bætur. En ef hann andast erlendis, og á hans erfingi bætur að taka.

Ef kona firrist bónda sinn, þá á hann kost að bjóða henni heim og verja síðan lýriti innihöfn hennar þar er hún er, eða þar er hann vissi náttstað hennar síðast, enda varðar fjörbaugsgarð samvista hennar þeim er fregna lýritarvörslu hans. Hann á kost að verja að Lögbergi lýriti innihöfn hennar eða samvistur við hana.

'''40.''' OF MANNVILLU.

Fjörbaugsgarð varðar mannvilla. Það er mannvilla ef maður kennir sér annars manns barn, eða hann kennir öðrum manni sitt barn vísvitandi, enda gera þeir menn allir mannvillu er í því standa, hvort sem þeir villa faðerni eða móðerni eða bæði.

'''41.''' OF KVENNANÁM.

Ef maður tekur konu nauðga á brott og vill eiga ganga, varðar það skóggang, og svo þeim er honum fylgja að því ráði. Slíkt varðar honum þótt annar maður nemi hana á brott honum til handa og að hans ráði, og svo þeim er í förinni eru. Ef menn kalla til konu í hendur honum eða þeim mönnum er með honum fara og ná eigi, þá eru þeir óhelgir við áverkum öllum við þá menn alla er til konunnar kalla. Búa skal kveðja níu heiman, þaðan er konan er numin. [Bd: Því aðeins skal sækja þann mann er eigi var í förinni ef sá er sóttur er eiga gekk konuna.] Sá maður er sækir þetta mál á kost heiman að stefna öllum þeim þar er konan átti heimili þá er hún var numin, enda á hann kost þess, ef hann vill, að lýsa að Lögbergi á hendur þeim og sækja hið sama sumar. Fjörbaugsgarð varðar þeim mönnum öllum er samvistum eru við þá menn er í þeirri för voru er konan var numin, vísir vitendur, frá því er hún var numin á brott og til þess er sótt er um. Þá menn er konu hafa numið, eða það hafa ráðið eða hafa hana inni, skal í þann fjórðungsdóm sækja er búar eru fleiri úr kvaddir úr fjórðungi.

Þar er kona verður numin á brott, og á hún eigi að selja fjárheimtingar sínar né sakar enigar áður líður það alþingi er sótt er um, nema hún komi aftur til lögráðanda sinna, og sé eigi sakir til búnar.

'''42.''' OF FARNING MANNA.

Ef menn ferja þá menn af landi héðan er konu hafa numna og konuna með þeim, og varðar fjörbaugsgarð þeim mönnum öllum er samskipa þeim fara, enda varðar svo ef þeir fara samskipa þeim manni er konuna lét nema sér til handa, þótt hann væri eigi í förinni. Stefna skal þeim sökum að festarhælum, enda kveðja þaðan búa níu á þingi.

Ef meiri eru ráð kennd um konunám þeim manni er eigi var í för þeirri, og skal láta varða skóggang honum, ef menn vilja sækja hann, og svo hið sama þótt fleirum mönnum sé ráð kennd, og skal kveðja til heimilisbúa níu heiman þess manns er sóttur er. Þar er rétt um sakir þær allar er búa skal kveðja heiman til, hvort sem vill að stefna heiman eða lýsa á þingi. Það er og rétt um sakir þær er gerast af konunáminu, í ráðum eða í eiginorði, ef sakaraðilja þykir sér það hægra, að kveðja búa níu heiman um þann stað sem konan var á brott numin.

'''43.''' OF FESTARKVENNANÁM

Ef maður nemur festarkonu manns á brott, það varðar öllum þeim skóggang er hlut eigu í því, við lögráðanda hennar og svo við festarmann hennar. Skóggang varðar þeim manni eiginorð, er þá konu gengur að eiga er numin er í brott, þó að hann væri eigi í för þeirri. Of sakir þær allar er af konunáminu gerast, um ráð og um tilfarar og nám og um eiginorð, er rétt að kveðja búa frá heimili konunnar.

En ef þeir ferja konu þá af landi á brott er numin er til eiginorðs, og er rétt að stefna að festarhælum stýrimönnum og hásetum.

Því aðeins skal stefna frá heimili hennar um ráð eða kveðja búa, ef sá er sóttur er konuna gengur að eiga, enda hafi hann eigi í för verið. Ef ráð eru kennd öðrum mönnum, þeim er eigi fóru til, og skal þeim stefna að heimili sínu eða þar er hann finnur þá að máli, og kveðja til níu búa á þingi.

'''44.''' OF MANNFRELSI.

Sá maður er manni gefur frelsi, hann skal færa fram börn hans. Jafnt er það sem um arf.

Það er um þræla, að sá maður skal þá fram færa er fé á að þeim. Eigi verður hann fyrr frjáls en hann hefir goldið helminginn verðsins eða meira. Þá er manni frelsi gefið að fullu, er hann er í lög leiddur. Hann skal í lög leiða goði sá er hann er í þingi með, og skal hann taka kross í hönd sér og nefna votta í það vætti, að hann vinnur eið að krossi og segir það Guði að hann mun halda lögum sem sá maður er vel heldur, og hann vill þá vera í lögum með öðrum mönnum. „Þeim er Guð gramur [K: þeim sé Goð gramt] er því nítir, nema fé sínu bæti.“ Eigi þarf sá maður þann eið að vinna, er honum var ungum frelsi gefið.

Hálfan rétt skal hann taka ef hann kemur á jarlsjörð, en þá allan og fullan er hann kemur á konungsjörð. Penning skal hann gefa goða þeim er hann leiðir í lög, það skal hinn tíundi hlutur eyris vera. Þeim þræli skal hann frelsi gefa er hann hefir fulla verðaura fyrir fundið. Nú gefur hann þeim frelsi er hann hefir eigi fullu verði keyptan, nú ræður hann sér á hendur þann ómaga en eigi frændum sínum.

Rétt er að maður kaupi til eiginkonu sér [K: til karnaðar sér] ambátt, tólf aurum fyrir lof fram.

Ef þræli er gefið frelsi, og er hann eigi leiddur í lög eða í brekku, þá skal hann hvorki taka frjáls manns rétt né þræls, enda heitir hann þá grefleysingur.

'''45.''' OF FRÆNDSEMISSPELL HIÐ MEIRA.

Of frændsemisspell hin meiri, eða sifjaslit hin meiri, ef þeim sökum verður rétt stefnt, og verður maður sannur að, þá eigu varnir eigi að metast um þau mál. Of mannakonur og nunnur, það er slíkt hið sama. En það er frændsemisspell hið meira ef maður liggur með næstabræðru sinni eða nánari konu, og varðar það skóggang. En það eru sifjaslit hin meiri er maður liggur með systrungum tveim, eða þeirri konu er bræðrungur hans hefir barn við getið, það varðar skóggang. En of frændsemisspell hin minni og um sifjaslit hin firnari en svo, þá varðar fjörbaugsgarð. Það eru allt stefnusakir, og skal kveðja til níu búa á þingi þess er sóttur er.

Það er mælt enn, ef maður elur barn við þeirri konu er eigi á að sættast á fyrir lof fram, og vilja þeir menn sættast á er sækja eigu, þá skal sá, er sök er á hendi, handsala sekt sína, ef eigi fæst lof til alsýknu honum, slíka sem lof fæst til. Nú hittast þeir eigi, og skal hann þá selja í hönd öðrum manni að handsala þeim sekt hans. Ef eigi fæst lof til sátta, þá skal gera sekt hans. Þar skal bera vætti það láta í sáttardóm er hann handsalaði sekt sína, og svo það er hann seldi öðrum manni í hönd. Ef nokkur sýkna fæst honum, þá skal biskup segja hverja sekt hann vill að hinn hafi, og skal nefna votta að því á hvað hann kveður um sektina og láta það vætti bera í sóknina.

Það er og rétt að stefna manni heiman til sáttalofs, og skal þá láta dæma sekt hins slíka sem biskup fær leyfi til. Ef sá maður fer annan veg með sér síðan en biskup kvað á, þá er hann bað lofs til sýknu honum, þá á biskup kost á hinu næsta alþingi því er hinn brá af hans boði, að segja til sektar hans að Lögbergi, svo fullrar sem hann vill. Biskup á því að ráða, sá er yfir þeim fjórðungi er, hvort hann vill láta eiga féránsdóm að þann mann eða eigi. Ef biskup vill að dómur sé, þá skal hann á það kveða er hann segir til sektar hins, hvort féránsdómur skal vera, enda skal sá maður upp halda er hann kveður til. Það vætti skal láta bera í dóm þann er nefnt var að orðum biskups, þá er hann sagði til sektar hins. En fé allt og ómagar hins sekja manns skal svo fara sem biskups er ráð til.

Ef þeim manni er borgið eftir féránsdóm, og er það þegar fimmtardómssök, varðar skóggang, og á sá maður sakir þær. Nú vill biskup eigi láta féránsdóm vera, þá skal hann segja til þess að Lögbergi, en svo fer annað allt sem áður er talið, og slíkt varða þá bjargir snemma.

'''46.''' OF ÞAÐ HVAÐ MANN FÆRIR Í ÆTT.

Fjórir eru þeir hlutir er menn ber í átt á landi hér. Sá er einn hlutur ef maður á konu þá er hann hvílir hjá, og skal það hans barn vera er sú kona elur. Sá er annar hlutur ef maður handsalar faðerni að barni og viðtöku. Sá er hinn þriði hlutur ef skírsla er ger, og vinni hún mann sannan að faðerni barns. Sá er hinn fjórði hlutur ef kviður sannar mann að faðerni barns.

Að þeim hlut nokkurum skal maður í átt vera að lögum vorum sem nú er talið, en engum öðrum. Eigi skal heimiskvið annan að henda eða illtyngdir. Sú sök fyrnist aldregi að sækja til faðernis.

'''47.''' OF UNDIRMÁL Í SÆTTARHANDSALI.

Þar er menn vilja nefna sátt með sér, og vilja þeir lúka með sér fleirum sökum en einni, og verður manni það fyrir að hann kippir á brott hendi sinni þá er sum mál eru tínd en sum eigi, en þó verða svo fremmi hin fyrstu handsöl föst er lokið er hinum efstum, er um þau mál áttu að fylgja.

Ef maður sættist á sök, eða hverngi máldaga er þeir gera með sér, og skal það tína fyrir vottum á hvað þeir sættast. Nú verður öðrum þeirra það fyrir, að hann kveður svo að orði „að sakir allar skulu liggja niðri á meðal okkar, þær er fyrir þenna dag eru gervar,“ og veit hann vonir leyndra mála með þeim, og vill hann svo véla hinn, og eru eigi þá sakarnar settri en áður, þær er leynt var, og varðar það fjörbaugsgarð, og á sá sök er hann vildi véla. Skal stefna heiman og kveðja til níu heimilisbúa á þingi þess er sóttur er.

'''48.''' OF ÞAÐ EF ANNAR HANDSALAR SÁTT FYRIR MANN UM LEGORÐSSÖK.

Ef annar maður handsalar sátt fyrir mann um legorðssök, og skal hann skuldfesta hinn því fé, og gefa honum eigi það fé áður hann hefir unnið hálft af sér eða meira, nema faðir eða móðir eða bróðir eða systkin hans nokkuð leysi hann undan. Þau eigu að gefa honum það fé er þau vilja. En ef annar maður leysir hinn undan, og skal sá skuldfesta hinn öllu því fé er hann geldur fyrir hinn, nema hann gjaldi meira en sá væri verður ef hann væri þræll, og skal hann eigi meira fé skuldfesta en hans verð væri ef hann væri í ánauð.

Þar er maður tekur mann í skuld, þá skal hann segja til heimilisbúum fimm með votta, þeim er honum búa næstir, til skuldfesti hans, og svo að Lögbergi hið næsta sumar eftir, enda má hann þá verja lýriti innihöfn hans ef hann vill. Þá varðar skóggang öllum öðrum mönnum ef hann hafa inni og þiggja verk að honum, og er það fimmtardómssök. Nú getur hann launbarn annað meðan hann er í skuldinni, og verður hann þá þræll hins er féið átti að honum, svo sem hann væri ambáttarsonur. En sá er féið galt fyrir hann skal varðveita barn hans og ala upp í ánauð. En ef handsalsmaður gerir eigi svo, þá verður hann sekur um það sex mörkum, og á sá sök er vill, og skal stefna heiman, og kveðja til fimm heimilisbúa á þingi þess er sóttur er.

Þess á maður og kost, sá er aðili er legorðssakar, þar er kona hefir barn alið laungetið, að heimta að henni sex merkur ef hún á fé til, eða skuldfesta hana ella þeim sex mörkum. Það skal hann mæla að heimili konunnar.

Ef kona er ólétt, sú er eigi á sér bónda, ''usque'' „né ílit“. Ef sá maður leynir því með henni, vísvitandi, er barn það á, þá skal eigi sættast á legorð það við hann nema einkaleyfis sé að beðið. Jafnt varðar þar við hvort þeirra sem þau hafi gert frændsemisspell hið meira eða sifjaspell hið meira. Svo varðar þar mannvilla sem annars staðar, og skal stefna þeirri sök heiman og kveðja til á þingi níu heimilisbúa þess er sóttur er.

Ef legið er með konu, enda eigi barn hennar bætur að taka eða sá maður er hún á varðveislu fjár, og skal hún eigi að heldur varðveita það fé né taka vöxtu af. Ef ólétt kona verður sek, þá varðar eigi björg hennar, og eigi verður hún óheilög áður hún rís upp af sængu.

'''49.''' OF ÞAU MÁL ER EIGI SKAL SÆTTAST Á FYRIR LOF FRAM.

Það er mælt í lögum vorum að hvar þess er menn sættast heima á þær sakir er eigi á að sættast á, og varðar það fjörbaugsgarð hverjum er á sættast, og á hver sök þá er vill. Stefna skal heiman og kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er. Sá maður er sök þessa vill sækja skal nefna votta „í það vætti, að eg stefni N. N-syni um það að hann sættist á sök þá er hann er aðili að við þann mann,“ og nefna hann, „þá legorðssök er hann lá með N. N-dóttur,“ þeirri konu er frændsemisspell hið meira fylgir eða sifjaspell, eða hún sé mannskona eða nunna, „en eg teljumk aðili að sökinni. Tel eg hann af sök þeirri sekjan fjörbaugsmann. Stefni eg til þings.“ Síðan skal hann stefna hinum, er sök er á hendi, og mæla svo: „Nefni eg í það vætti, að eg stefni N. N-syni um frændsemisspell það er hann gerði í því legorði er hann lá með N. N-dóttur. Tel eg hann eiga að verða um sök þá sekjan skógarmann,“ ef hin meiri mein eru. Sanna skal frændsemi að dómi og kveðja búa níu til á þingi, og svo um sifjar.

Rétt er að sækja um legorð ef sá maður vill sótt hafa, þótt kona segi eigi á hendur manni er aðili er. Ef maður verður aðili að sök þeirri er frændsemisspell hið meira fylgir eða sifjaslit hið meira, og vili hann eigi sótt hafa, og varðar það fjörbaugsgarð, enda á sá sök er vill, og skal stefna heiman: „Nefni eg í það vætti, að eg stefni N. um það að hann hafi eigi selda né sótta legorðssök þá er hann er aðili að á hönd N., er hann hefir legið með N.,“ þeirri konu er fylgir frændsemisspell hið meira, eða sifjaslit hið meira, „á hinu þriðja alþingi síðan er sú sök kom upp fyrir hann. Tel eg hann sekjan fyrir það fjörbaugsmann, og teljumk eg nú aðili að sök þeirri. Stefni eg til þings.“

Þar er maður á frændkonu sína eða sifkonu, og varðar fjörbaugsgarð um hin minni mein: „Nefni eg í það vætti, að eg stefni um það að hann eigi N. frændkonu sína eða sifkonu. Læt eg að dæma eigi skilnað með þeim þá er frændsemi er sönnuð eða sifjar að dómi. Tel eg hann sekjan fjörbaugsmann. Stefni eg til þings.“

Tvíkvenni varðar enn fjörbaugsgarð. En það er tvíkvenni ef maður gengur konu að eiga, sá er eigi hefir lögskilnað gert við þá konu er hann hefir fyrr átta: „Nefni eg í það vætti, að eg stefni N. um það tvíkvenni er hann gekk að eiga N., og galt mund við, svo að hann var eigi skildur við N., þá konu er hann hafði brullaup til gert. Tel eg hann um það sekjan fjörbaugsmann. Stefni eg til þings.“

Ef maður á næstabræðru sína eða nánari konu, og varðar það skóggang, enda bergst hann þá eigi við bjargkvið þann að hann vissi eigi frændsemina. Slíkt er og hið sama um sifjar hinar meiri. Ef þeim sökum verður rétt stefnt er fylgir hið meira frændsemisspell eða sifjaspell hin meiri, enda verður maður sannur að, og komi gögn öll fram, þá eigu eigi varnir að metast um þau mál. En það er frændsemisspell hið meira ef maður liggur með næstabræðru sinni eða nánari konu. En það er sifjaspell hið meira ef maður liggur með þeirri konu er bræðrungur hans hefir átt, eða nánari maður, eða er orðinn sannur að legorði við hana, enda er slíkt mælt ef sú er frændsemi með konunum, þeim er hann er orðinn sannur að legorði við báðar, að þær eru systrungur eða nánari.

Ef maður getur barn við göngukonu og vill eigi duga henni eða barni, þá á að stefna honum: „Nefni eg í það vætti, að eg stefni N. um það er hann tók eigi við barni því er hann gat við N., og eigi við henni sjálfri meðan hún var vanheil. Tel eg hann sekjan um það réttinum, átta aurum hins fimmta tigar. Stefni eg honum til gjalda tvinnra um fúlgur slíkar sem búar virða að dómi að mig hafi kostað fyrir þau. Stefni eg honum til þings.“

Nú vill maður sækja dauðan mann til faðernis, og skal hann svo mæla: „Nefni eg í það vætti, að eg stefni N. til faðernis barns þess er heitir N., og sú kona ól er N. heitir. Tel eg mér rétt úr fé hans, því er N. átti á deyjanda degi. Stefni eg til þings.“

Það er og, ef maður vill kveðja búa um legorðssök, og skal hann svo mæla: „Nefni eg í það vætti, að eg kveð N. búakviðar að bera um það hvort N. hafi legið með N. og í þær vændir komið að þau mætti barn eiga ef þeim væri það skapað, og hvort hann sé faðir að barni því er N. heitir, og N. ól á vetri,“ eða svo sem alið var. „Eg kveð þig að bera kvið þann nú í sumar fram að alþingisdómi, og í dóm fram með nauta þína átta, en þú sé sjálfur hinn níundi, þar er sök er fram sögð á hönd honum, og bera kvið þann annaðtveggja á eða af. Eg kveð þig allra þeirra orða er þig skylda lög til um að skilja, og eg vil þig að dómi beiddan hafa, og þvísa máli eigu að skipta. Kveð eg þig lögkvöð svo að þú heyrir á,“ ef svo er.

Ef maður vill lýsa legorðssök í þingbrekku eða að Lögbergi, og skal hann svo mæla: „Nefni eg í það vætti, að eg lýsi sök á hönd N. um það að hann hafi legið með N. og í þær vændir komið að þau mætti barn geta ef þeim væri það skapað. Eg tel hann eiga að verða fyrir sök þessa sekjan skógarmann, óælan, óferjanda, óráðandi öll bjargráð. Tel eg sekt fé hans allt, hálft mér en hálft öllum fjórðungsmönnum þeim er sektarfé eigu að taka. Tel eg rétt úr fé hans, átta aura hins fimmta tigar til handa sakaraðilja. Eg lýsi sök þessa til dóms. Lýsi eg löglýsing í heyranda hljóði,“ í þingbrekku eða að Lögbergi. „Lýsi eg nú til sóknar í sumar og til sektar fullrar á hönd N. Lýsi eg handselda sök,“ ef svo er. Svo skal maður og því öllu máli fara, þótt hann stefni um legorð, sem nú var tínt.

'''50.''' OF MUND.

Þar er hjú koma bæði í eina sæng, að þá er konu heimill mundur sinn, og svo vextir af fé því öllu er henni er mælt í mundarmálum. Kona skal og af sínu fé einu taka til atvinnu sér, enda skal hann eigi leiga það fé er hún á í gripum.

Búandi hennar verður aðili mála þeirra allra er hún var áður aðili að. Svo á hann enga sök þá að taka af henni, og svo verður hann þá aðili að legorðssökum um frændkonur hennar. Þeirra saka er hann seljandi, og svo þeirra allra er hún átti áður hún væri gefin.

'''51.''' OF SAMFARAR HJÓNA.

Ef samfarar hjóna versna svo mjög að konu þykir sér óhægindi verða á því öllu er hún þarf að hafa til atvinnu sér í fémunum, og á hún að segja til biskupi þeim er yfir þeim fjórðungi er. Biskup á að lofa henni, ef honum líst það ráð, að heimta fé sitt, hvort sem hann vill lofað hafa að heimta féið allt eða sumt, enda skal hún slíkan hlut láta heimta af fé sínu sem biskup lofar henni, hvort sem það er meiri hlutur eða minni fjár hennar.

Kona sjálf er jafnan aðili að fjárheimtingum sínum við búanda sinn, hverjum sem handsalað var í mundmálum, hvort sem er að biskup lofar henni fjárheimting eða órækist búandi hennar við hana svo að hann hvílir sex misseri fyrir utan rekkju hennar af óræktum.

Ef lögráðandi giftir konu þá er ólétt er, vísvitandi, svo að hann leynir hinn því, og varðar það fjörbaugsgarð honum, þótt lögráðandinn vissi eigi þá er hann fastnaði hana, og verður vís síðan og fyrir samgang þeirra. Það er stefnusök, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er.

'''52.''' OF LEGORÐSSAKIR.

Legorðssakir þær er aðili hefir spurt hinn fimmta dag þá er fjórar vikur eru af sumri eða fyrr, enda sé konan þá orðin léttari, og skal hann stefnt hafa sök þeirri, ef hann er sams fjórðungs, miðvikudag hið síðasta, þá er sex vikur eru af sumri fimmtadaginn eftir, en búar skulu kvaddir þvottdag í fardögum hið síðasta. Ef aðili spyr legorðssök síðar en fjórar vikur eru af sumri, og þó fyrir drottinsdag í fardögum, enda sé konan þá orðin léttari, og sé aðili innan fjórðungs, þá skal stefnt vera sök þeirri hið síðasta, þá er sjö vikur eru af sumri. Ef aðili spyr legorðssök drottinsdag í fardögum eða síðar, og er honum eigi skylt að búa mál til á því sumri nema hann vili, þótt konan sé orðin léttari þá. En ef hann vill sækja það sumar sökina, þá skal stefnt vera hinn fimmta dag þann er átta vikur eru af sumri, og svo búar kvaddir hið sama. Ef sökin kemur svo síð upp, að hann má eigi fá kvadda búa þá er átta vikur eru af sumri, og skal hann þá stefna svo nær þingi sem hann vill, ef hann vill það sumar sækja, og kveðja til búa níu á þingi, þá er næstir búa þeim stað er hann ætti heiman um að kveðja.

Ef aðili legorðssakar er utan fjórðungs, og er honum rétt að hafa þann tilbúnað sem nú er taliður, enda er honum og kostur að stefna heiman og kveðja til búa níu. Ef utanfjórðungsmaður spyr svo síð sökina að hann þykist eigi mega til komast að búa til, hvatki er fyrir stendur, og er rétt að lýsa að þinglausnum til sóknar annað sumar, og kveðja til heimilisbúa níu á þingi eða heiman, ef hann vill það heldur. Ef legorðssakir eru eigi svo sóttar sem nú er talið, og spillast þá sakarnar.

Það er rétt og eigi skylt, að maður búi legorðssök til fyrr en barn sé alið, ef hann vill, og sæki hinn um legorðið. En þá skal sækja annað sumar til faðernis um barnið. Eigi sækir til faðernis fyrr en barn er alið, þó að sótt sé um legorðið. Of legorðssakir þær allar er við níu búa kvið skal sækja, að þar er rétt hvort sem vill að stefna heiman eða lýsa á alþingi.

Sá maður er legorðssök vill til búa að búakvöð, hann skal fara til fundar við konu þá er hann vill sækja um, og spyrja hana hver faðir barns þess sé er hún fer með, eða hún hefir alið. Ef sakaraðili spyr hana þess, og er hún skyld að segja honum. En ef hún vill eigi segja ''usque'' „konunnar“.

Ef maður sækir mann til faðernis barns, enda hafi hann sóttan hinn áður um legorð, og skal hann stefna hinum um það að hann hafi legið með konunni, og nefna hana og svo föður hennar, „og í þær vændir komið,“ skal hann kveða, „að hann mátti vera faðir barns þess er hún ól,“ og kveða á nær hún varð léttari, enda skal nefna barnið, og svo þann er hann sækir til faðernis, og stefna lögstefnu. Þar skal kveðja til búa fimm á þingi, þá er næstir búa fundinum, þeirra sem þar eru til. Ef kviðurinn ber af þeim, eða verður hann annan veg ósannur að, og á hinn kost að sækja annan annað sumar, ef hann vill, til faðernis. Eigi skal hann fleiri menn sækja til faðernis eins barns hið sama sumar en einn. En aldregi fyrnist sú sök meðan óreynt er hvers barn er.

Ef kona verður dauð af barnburð, og varðar þeim skóggang er barn á, og á sá sök er legorðssök á, og er rétt að lýsa ef vill, og sækja hið sama sumar, en búa skal kveðja heiman níu, um þann stað er konan andaðist í.

Ef maður tekur minni sátt um legorðssök en rétt þann er mæltur er í lögum, en það eru átta aurar hins fimmta tigar sex álna aura, og verður hann sekur um það sex mörkum, og á hver sök þá er vill, enda er þá glapið legorðssökin, og á hver að taka upp sök þá er vill, og sækja til laga. Ef maður sækir legorðssök handselda, og tekur minni sátt en þá mundi hann að hann skyldi féið hafa, og varðar honum það fjörbaugsgarð. Aðili legorðssakar á sök þá. Þar skal stefna heiman og kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess manns er sóttur er. En því aðeins tekur hann legorðssökina ef hinn hefir minni sátt tekna en réttinn.

'''53.''' OF HJÓNASKILNAÐ.

''Nýmæli:'' Það er mælt að hvergi skal hjónaskilnaður vera fyrir fátækis sakar, hvortki sá er þau ráða sjálf né frændur þeirra. Skipta skal ómögum þeirra og færa frændum sem áður var mælt. Eigi skulu þau skyld að skilja rekkju sína fyrir þeim sökum.

Ef að réttum tölum verður annað hjóna félaust, þá skulu ómagar þess er félaust er koma á fé þess er féið hefir.

Ef maður getur barn við frændkonu sinni eða sifkonu, svo að því fylgir frændsemisspell hið minna eða sifjaspell hið minna, og svo ef kvongaður maður getur barn við annarri konu en eiginkonu sinni, eða getur maður barn við þeirri konu er búandi hennar lifir, þótt hann eigi eigi að taka réttafar um hana, enda fyrbjóði biskup sá er yfir fjórðungi er, eða umboðsmaður hans, þeim samvistur, og hafa þau eigi það er hann mælir um, þá á biskup að þeim manni þrjár merkur vaðmála, og er eindagi á fé því í búanda kirkjugarði miðvikudag í mitt þing, hið næsta sumar eftir það er eigi er haft það er biskup bauð, og varðar þrjár merkur hald fjár þessa, og skal sá sök sækja er biskup býður um. Ein missari stendur þetta mál, svo að biskup eigi fé að taka.

'''54.''' OF ÞAÐ EF HJÚ VERÐA EIGI SAMHUGA.

Þar er hjú verða eigi samhuga, þá er biskupi rétt að lofa konunni fjárheimtingar sínar allar undan búanda sínum, þótt hann geri eigi lögskilnað þeirra, ef honum þykja forurtir til þess. Svo skal fé hennar heimta sem biskup mælir fyrir, hvort sem það er hið næsta vor eða síðar. Kona þarf eigi að láta stefna bónda sínum til biskupsfundar um þetta mál, og því aðeins ef hún vill lögskilnað gera láta. Nú er sótt til fjár þess, og hefir verjandinn það til varna að hann sé réttur forráðandi fjár hennar, og eigi sé lögskilnaður ger með þeim, þá skal sækjandi láta bera fram vætti það er nefnt var að orðum biskups þá er hann lofaði fjárheimting, og á þá að dæmast féið þannug svo mikið sem gögn báru til.

Ef maður fastnar sér konu, þá skulu festar haldast svo lengi sem á var kveðið. En að liðinni þeirri stefnu er á var kveðið, ef sá órækist við að gera brullaup til konu er sér fastnaði hana, þá segja lög lausar festar, og er eigi honum sú kona heimilli en þá að hún væri honum eigi föstnuð. Ef eigi er á kveðið á brullaupsstefnu eða hve langar festar skulu vera, þá halda þær tólf mánaði þaðan frá er kona var föstnuð, og eigi lengur, og segja lög þær þá lausar.

Þá er brullaup gert að lögum er lögráðandi fastnar konu, enda sé sex menn að brullaupi hið fæsta, og gangi brúðgumi í ljósi í sama sæng konu.

Ef frændsemi sú eða sifjar koma upp með hjúum, er þau eigu eigi saman að vera að lögum, enda vili þau eigi skilnað gera, þá skal biskup sá er yfir fjórðungi er, fá til þrjá menn, þá er það leggi undir þegnskap sinn, að sú er frændsemi eða sifjar með þeim. Enda skal þá biskup segja skilið með þeim, og verður það þá lögskilnaður á meðal þeirra.

'''55.''' OF MEIRI TÍUND.

Þar er menn skulu gera tíund hina meiri af fé sínu fyrir ráðahags sakir, þá skal af því tíundarfé bera í lögréttu hundrað álna, og er þá sem fimm aurar gjaldist af hverjum fjórðungi tíundar í því. Maður skal og gjalda lögtíund hvert ár af fé sínu jafnvel þá sem áður, þótt hann geri hina meiri tíund, en það vor er hefst gjald hinnar meiri tíundar skal niður falla jafnmikið af hverjum fjórðungi þeirrar tíundar sem maður geldur í fjórðung lögtíundar. En af því tíundarfé er þá verður eftir skal biskup hafa fjórðung, sá er yfir fjórðungi er, en annan fjórðung tíundar skal gjalda til Þingvallar. Síðan skal sá er gjalda á ráða fyrir þeim tveim fjórðungum tíundar, við ráð biskups, er þá eru eftir.

En ef maður gerir eigi tíund hina meiri, þá varðar það fjörbaugsgarð, og skal kveðja til níu búa á þingi, og á sá sök er vill. Of lögtíund eru hin sömu viðurlög, hvegi lengi er tíund er haldið.

Þar er maður sækir um lögréttufé, og er rétt að lýsa sök þá að Lögbergi til sóknar hið sama sumar. Hann skal kveðja til fimm heimilisbúa á þingi. En hinn skal beiða bjargkviðar fimm heimilisbúa sína, að hann vissi eigi með þeim áttarmót, og helpur honum eigi sá lengur en hið fyrsta alþingi.

Ef maður liggur með konu erlendis og getur barn við, og varðar skóggang hér, og skal eigi taka til sóknar áður þrír vetur eru frá liðnir. Ef maður hefir legið með mannskonu, og kemur það eigi fyrr upp en búandi hennar er andaður, og eigu konu frændur sökina.

Ef frændsemi er firnari með karlmanni og konu en að þriðja manni, og nánari en að sétta manni, og varðar það fjörbaugsgarð. Nú er þriðjabræðra eða nánara, og skal þá eigi sættast á fyrir alþingi. Þá er maður sóttur er kviður ber á hann, eða ber hann járn, eða tekur hún í ketil. Eigi skal maður eiga þá konu er frændi hans hefir átt, manni firnari en annarrabræðri eða nánari. Ef sifjaspell er hið minna, eða frændsemisspell, og skal eigi sættast á fyrir þing þótt á legorð sé sæst.

Eigi skal maður eiga þá konu er hann hélt barni hennar undir skírn, eða undir biskupshönd, eða hún hélt hans barni. Fjörbaugsgarð varðar ef hann á þá konu, og fyrnist eigi sú sök meðan hann á konu. Sá á sök þá er vill.

Ef hjú eru skilið sex missari, og eigi fyrir hans órækt, þá skal hann bjóða henni til fenginnar vistar svo að hún heyri, eða að lögheimili hennar svo að lögfastir menn heyri. Enda er rétt að bjóða að Lögbergi eða í þingbrekku, og skal hann það gera hvert vor, ella er hann af réttafari um hana. Ekki stoðar heimboð við hana ef biskup lofar henni að ráða fyrir vistafari sínu.

Ef sakaraðili vill eigi sækja réttafarssök þá er yngri maður á en sextán vetra gamall, þá er honum rétt, ef hann er sextán vetra gamall eða eldri, að taka sök upp, og skal hann svo til búa sem hann hafi þá nýspurt, þá er hann veit að hinn hefir glapið sókn fyrir sér. Rétt er að hann seli sök öðrum manni ef hann vill.

'''56.''' OF FJÁRVARÐVEISLU BARNA.

Ef laungetin börn eigu réttafar um móður sína, þá skal sakaraðili eiga fjárvarðveislu til þess er börn eru sextán vetra. Nú má eigi faðir þau börn fram færa á fé sínu eða á handmegni. Þá skal af sáttum til taka, en aðili skal varðveita, ef eigi þarf, til þess er börn eru sextán vetra.

'''57.''' OF ÞAÐ EF KONA LÉR HROSS.

Ef kona lér manni hross, þá á búandi hennar kost að sækja hinni minni sókn, ef hin meiri er reiðin. Eigi varðar þá við lög hin minni reið. En ef hún veit, eða sá er léð er, að bóndi hennar mundi eigi ljá vilja, þá á hún eigi ráð.

Ef fleiri menn eru saman í einni för, þá er óskil verða ger um hrossreiðir eða hrossa eftirrásir, og varðar þeim einum við lög er óskil styðja, en ekki hinum er skil vilja á gera.

'''58.''' OF ÞAÐ EF MAÐUR MÚLBENDIR HROSS.

Ef maður bindur tagl í munn hrossi manns, eða bindur keft við fót, eða heftir í graslausu eða í hættleikum, eða múlbendir eða stagar höfuð svo að eigi bítur, og varðar það fjörbaugsgarð, og ábyrgist sá hrossið.

Ef manni fer verr að en hann vili, og spillist af hans handvömmum, og varðar eigi við lög, en bæta skal hann auvisla á fjórtán nóttum, sem búar fimm virða, ella skal eigi metast voðaverk. Ef maður sker tagl úr þrimur hrossum eða fleirum, þá varðar fjörbaugsgarð.

'''59.''' OF FJÁRREIÐUR.

Svo er mælt, ef menn eigu fjárreiður saman, og kveða þeir á dag nær gjalda skal og á stað hvar gjalda skal, og verður það þá að eindaga. Þar er og enn eindagi, ef svo er mælt að gjalda skyli, þá er menn hafa verið á skuldaþingi eða um nótt verið, ef á stað er kveðið.

Nú kemur maður svo þangað sem hann á eindagað fé að manni, og er féið eigi uppi látið svo sem mælt var. Þá skal hann nefna votta að því að hann er búinn að taka við fé því og kominn til eindaga þess er þeir áttu mæltan með sér, og kveða á hve mikið fé það er. Þá skal enn nefna votta í annað sinn, að því að hann sér hinn eigi þar kominn, og nefna hann, né þann mann annan er því gjaldi haldi upp fyrir hann. Þá skal hann enn nefna hið þriðja sinn votta, „að því vætti,“ skal hann segja, „að eg kveð N. fjár þess, og kref eg og bind eg álögum þriggja marka útlegð, sex aura handsalsslit, sex aura harðafang“. Síðan má hann kveða svo, að stefna um innstæðu og hálfa fimmtu mörk álaga til gjalda og til útgöngu, þeirra aura skal hann segja, er hann á, og það skal gjalda sem mælt var með þeim. En þá ef hann átti eigi það fé þá til, er þeir mæltu að hann skyldi gjalda, enda ætti hann eigi þess á meðal, og þá er hann skal gjalda, þá er rétt að hann gjaldi í vöru eða búfé eða silfri. Nú nam hann frá allt annað fé, þá er þeir keyptu saman, þá má engu öðru fyrir koma en mælt var.

Það er og mælt ef menn nefna votta að kaupum sínum, eða að öðrum máldögum, og takast eigi í hendur, þá skal haldast máldagi sá er menn kaupast við, en eigi fylgir þar handsalsslit. Nú handsalast menn og gera eigi eindaga á. Þá er rétt að stefna honum heim á viku fresti og biðja hann gjalda, og verður það þá að eindaga. Kostur er og að leggja þriggja nátta stef á, og fylgir þá útlegð og handsalsslit. Þess er og kostur að stefna honum og láta varða útlegð, og fylgir handsalsslit. Nú er eigi handsalað, þá skal stefna honum heim á þriggja nátta fresti, og láta fylgja útlegð ef hann geldur eigi. Á þingi skal búa kveðja jafnan ef maður man eigi votta.

'''60.''' UM ÁBYRGÐIR.

Hverngi grip er maður hefir að láni annars manns, og ábyrgist sá er með fer. Ef maður lér manni skips, og hefir hann svo lengi sem honum er létt, og eigi víðara, þá ábyrgist sá er með fer. Engum manni skal hann ljá né á leigu selja skipið, enda er svo sem ólofað sé ef hann hefir lengur eða víðara en þeir voru á sáttir. Hann skal svo um skip búa sem þá var er hann tók og þar upp setja, nema þeir væri á annað sáttir. Ef hann hefir svo lítið lið að hann kemur eigi upp skipinu svo að óhætt sé, þá skal hann gera orð þeim er á, og segja deili á, og bjóða tilför sína. Ef sá fer til sem má fyrst, þá ábyrgist hinn skipið til þess er eigandi kemur til, eða hann mætti til komast ef hann vildi, en eigi lengur en svo.

Ef manni er létt skips, og skal hann hafa menn svo marga sem hann vill með sér á skipinu, en farma skal hann eigi ferja á, nema honum sé það lofað. Ef maður dregur skip manns fram úr stað ólofað, og varðar útlegð og áfang ef hann gengur á. Slíkt hið sama varðar manni ef hann fer á hina minni för, þótt annar dragi fram.

Ef maður hrindur út skipi annars manns, og lætur reka á brott, og varðar fjörbaugsgarð. Skal kveðja níu búa til á þingi þess er sóttur er. Ef maður fellir skorðu undan skipi manns eða tekur á brott, og varðar útlegð, og ábyrgist sá skipið, enda skal hann gjalda auvislabætur ef skaði verður að. En ef fimm aura skaði verður eða meiri, þá varðar fjörbaugsgarð.

Ef menn taka skip manns að gerræði sínu og fara á því um fjörðu, eða svo um þrjá bæi fyrir land fram að þrír bæir eru á aðra hönd, og varðar skóggang. Skal svo sækja sem um hrossreið hina meiri. Ef þeir fara skemmra með skipið en um þrjá bæi eða skemmra en um fjörð þveran, og varðar það útlegð og áfang. Skal kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttur er.

Ef skip manns hefur upp og lýstur á annars manns skip, þá ábyrgist sá bæði, er það festi er upp hóf. Svo skal fara hið sama ef viði manns kastar á skip annars. Ef maður tekur árar eða þiljur frá skipi manns eða annað reiði það er þar fylgir, og varðar útlegð ef hann lætur aftur koma. Nú nýtir hann sér, þá varðar gertæki, og gjalda tvinnum gjöldum. Of allt það er maður meiðir að skipi manns, og varðar útlegð og áverk og bæta auvisla, en fjörbaugsgarð varðar ef fimm aura skaði verður eða meiri.

Ef maður dregur skip annars manns úr nausti sínu, hann á svo að festa sem þá mundi hann ef hann ætti.

'''61.''' UM HAFSKIP.

Ef tveir menn eigu hafskip saman, og vill annar í för búa en annar vill eigi, þá skal sá er í för vill búa skipið fara að finna þann er skip á með honum og beiða hann með votta að koma til skips, fjórtán nátta fresti, og þess að hann láti honum uppi virðing um skipið, þá sem búar virða, og það skipti sem þeir skipta. Hann skal kvadda hafa fimm búa, landeigendur, þá er næstir búa skipinu, sjö nóttum fyrr er þeir skulu skipta, þá búa er réttir sé í kviðum og að hrörum, að þeir skyli meta og virða við eið skip það með þeim, og allt það reiði skulu búar þeir hinir sömu meta er því skipi fylgir, bæði viðu og vatn, ker og akkeri, og svo allt er þeir eigu báðir saman. Búar skulu virða skip það til vöru eða til brennds silfurs, og virða þann dag sem þeir voru kvaddir. En lengur er þeir hafa virt skipið búarnir, og skal sá kjósa er fara vildi, hvort hann vill hafa skip eða verð. Ef hann vill verð heldur en skip, þá skal hann sækja verðið til heimilis hins fjórtán nátta fresti, og ef hann kýs skipið, þá skal hann gjalda verð hinum sjö nátta fresti þar að skipinu.

Ef búar eru kvaddir til að virða skip, og eru þeir skyldir til að fara, en útlegð varðar þeim er eigi koma til, og skal dæma virðingina á hendur þeim fjórtán nóttum eftir vopnatak, og varðar þá fjörbaugsgarð ef þeir koma þá eigi til. Ef búar koma til þrír, þótt sumir komi eigi til, þá skal kveðja griðmenn til að virða með þeim svo að fimm sé alls. Það er mælt um þau skip er hér eru um veturinn, eða um þau er svo snemma koma út að ráðrúm verður að sækja hið sama sumar búana um það ef þeir varna lögskiptis. Ef stýrimaður varnar skiptis um skipið, og ger eigi handsala, þá skal svo sækja hann sem búana, og slíkt varðar honum sem þeim. Ef eigi er ráðrúm að sækja hið sama sumar, þá varðar þeim þegar fjörbaugsgarð, stýrimanni er hann er beiddur skiptis, og varnar hann, og svo búunum ef þeir eru kvaddir, og koma þeir eigi. Ef maður lætur eigi uppi skiptið um skipið, þá skal sá þeirra er fara vill fara svo að málinu sem þá að hinn léti uppi skiptið, en á lengur er búar hafa virt skipið, þá skal hann selja verð í hönd einum þeirra búanna, sjö nátta fresti þaðan frá er þeir virðu, og verður hans þá skipið, en hins verð. Ef stýrimenn vilja báðir fara, og skilur þá um hald, eða vilja þeir eigi saman eiga skipið þótt þeir vili kyrrir vera báðir, og skal fara að virðingu sem talið er áður, en þeir skulu hluta hvor skip skal hafa eða verð.

Ef maður festir verð fyrir skip og hefir eigi reitt, þá skal hinn halda ábyrgju skipinu til þess er dregið er skipslengd. Ef maður lætur fram draga hafskip að ósátt þess er á skipið með honum, og varðar það fjörbaugsgarð. Ef maður fer á brott með, og varðar það skóggang. Bæði um framdrátt skips og brottför þess skal kveðja níu búa á þingi, þá er næstir búa höfninni.

Ef maður tekur fleiri menn til skips síns en skip beri vöru þeirra, og skulu þeir af ganga er síðast koma til skips með föt sín, og minnst búa að skipinu. Stýrimanni varðar útlegð við hvern þeirra er fari hafa tekið og af urðu að ganga. Menn skulu af ganga til þess er skip er fært. En þeir er af ganga skulu hafa leigur þær er þeir skyldu reiða, og svo það er þeir hafa reitt til búðargagna eða til strengjar.

Þá er skip að farlögum hlaðið er það er fimmdeilt, þrír hlutir í kafi en tveir fyrir ofan vatn, og mæla í miðju skipi.

Ef menn koma eigi til skips, þeir er fari hafa tekið, þá varðar þeim útlegð við stýrimenn og handsalsslit, enda eigu stýrimenn heimting til leigna og til alls þess er þeir urðu á sáttir. Ef þeir eyða skipið svo að ófært sé, þá varðar fjörbaugsgarð þeim öllum er svo ganga af að því ber auðnina.

Ef menn eru kvaddir til skipsdráttar, sjö nóttum fyrr eða meira méli, og koma eigi til, varðar þeim útlegð. Rétt er að kveðja á mannamótum og kveða á útmerki, og rétt þótt heilagt sé. Þeir skulu skyldir allir til að fara, bændur þeir er þingfararkaupi eigu að gegna og eigi eru einvirkjar. Þeir skulu fara með húskarla sína, nema smalamenn. Ef búandinn dvelur húskarl sinn frá, þá útlagast hann, en hinn ellegar. Griðmenn skulu sjálfir fá sér hross ef þeir eigu til. Ef þeir eigu eigi til hross, þá skal búandi fá þeim hross. Eigi er búanda skylt að fá griðmanni hross áður sjö vikur eru af sumri og eigi síðar en fjórar vikur lifa sumars. Svo skal búa kveðja að allir spyri, eða gera þeim orð ella. Þar er firðir eru fyrir eða sund, þá skal búandinn fá þeim skip, enda eru þeir skyldir að fara þótt stýrimenn fái þeim. En stýrimenn skulu fæða þá í tvö mál. Stýrimenn eigu hrófi að skjóta og hlunn til að fá og festar, og um búa að öllu við háseta fullting. Nú koma menn til skipsdráttar, og firra þeir sig útlegð ef þeir taka á festum þrisvar af öllu afli, svo að stýrimenn eru til búnir. Ef skip gengur eigi upp, þá ábyrgjast þeir skipið, er að lögum eru til kvaddir og eigi koma til.

Þar er stefnustaður í höfninni við þá er fari hafa tekið og eigi koma til, enda er rétt að lýsa að Lögbergi þær sakir og sækja hið sama sumar. Þar skal kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttur er, nema menn eyði skip fyrir stýrimönnum, þá skal kveðja til hafnar búa níu á þingi, og svo að virða skaða þann ef skip lestist af því að menn koma eigi til skipsdráttar sem kvaddir eru.

Þar skulu menn halda til hafna er skipauppsát hafa verið fyrr, ef komast megu, og eigu þeir að neyta þar vatns og haga, bæði þeir og svo þeir menn er til kaupa koma við þá. Skal-at hinn sami maður þar lengur vera til kaupa við þá samfast en þrjár nætur með hross sín.

Allir menn skulu gjalda hafnartoll nema Noregsmenn, öln vaðmáls eða ullarreyfi það er sex geri hespu, eða lambsgæru. Landeigandi skal það fé hafa, enda skal hann fá húsrúm til reiðis þeirra, enda skulu stýrimenn reiða uppsátseyri landeiganda, níu álnar fyrir skip. Hann skal búa um skip sitt torfi og grjóti, og vinna þau verk þar á landi hins þar er hvorki sé akur né engi.

Hásetar eigu að veita lið stýrimanni og bera vöru hans á skip og af. Þeir skulu fylgja skipi hans til hlunns og bíða hans fjórtán nætur að því enda færa reiði til hirslu með honum. Stýrimenn skulu búa svo skip sitt að öllu að vel sé fært að reiði öllu og að vatni, eigi minna vatn en sex menn sé um sáld. Stýrimenn eignast búðargagnaleigu þegar er neytt er búðargagna, en skips hálfa þegar er þeir hafa segls neytt, en alla þegar er þeir koma til annars lands, svo að nes ganga af meginlandi út um skutstafn þeim, eða í akkerissát.

Ef menn eru svo staddir í hafi að meira hlut manna þykir ráð að kasta, þá skal því fyrst kasta er ofast er höfgavöru, en jafnt skal allra skaði verða það er kastað er, þótt fáir hafi átt. Alla aura skal jafnt skerða. Sá maður er eigi vill reiða skaðabætur þeim er átti það er kastað var, varðar útlegð, og gjalda tvö slík sem til hans kom í gjaldinu. Rétt er að stefna þeim mönnum þar er þeir bera föt sín af skipi, enda er rétt að lýsa að Lögbergi að sækja hið sama sumar.

Hver maður skal húðir fá um vöru sína, svo að jafnmargir sekkir sé undir jafnmikilli húð. Ef maður höggur skýlihögg á hafskip manns, og varðar fjörbaugsgarð, og svo hvatki er maður meiðir að skipinu eða að reiðinu eða að viðum, nema fimm aura skaði sé á ger eða meiri, þá varðar skóggang. Það er stefnusök, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er.

Jafnskylt er bæði að draga skip upp og fram ef að lögum er til kvatt. Í höfninni, að skipi, er stefnustaður við þá menn er eigi koma til skipdráttar. En til saka þeirra skal kveðja á þingi fimm heimilisbúa þess er sóttur er. Eigi eru menn skyldir oftar á einu sumri en eitt sinn að fara til skipsdráttar hins sama skips. Slíkt hið sama er mælt um framsetning skips.

'''62.''' UM SKIPAKAUP.

Það er mælt í lögum órum að menn skulu eigi kaupa dýrra austrænan varning að skipum að farmönnum en þeir menn ráða að leggja þrír er til eru teknir í hverju héraðstakmarki. Takmark er frá Langanesi til Lónsheiðar, frá Lónsheiði til Arnarstakksheiðar, frá Arnarstakksheiði til Þjórsáróss, Frá Þjórsárósi til Reykjaness, frá Reykjanesi til… Þeir skulu leggja lag á mjöl og á léreft og við og vax og tjöru, en þar skulu liggja við tólf merkur vaðmála ef menn kaupa dýrra en lag er á lagt. Þeir skulu lag hafa á lagt á hinum næsta hálfum mánaði er skip er landfast orðið. En ef fyrr er keypt en lag er á lagt eða er dýrra keypt, þá eigu þeir menn sök þá er fyrir kaupum skulu ráða. Skal sá stefna þeirri sök heima að sín sjálfs, á þeim hálfum mánaði er hann hefir spurt kaupið, og sækja að hreppadómi. Hann skal kveðja heimilisbúa sína fimm, landeigendur, þrem nóttum fyrir dóminn. Dómur skal vera fjórtán nóttum síðar en stefnan var. En sá skal verða var við viku fyrir dóminn, er sóttur er. Þar skal tólf manna dómur vera. Slíkt varðar það ef sá varningur fylgir kaupinu er spilla þykir á nokkura lund. Dómur skal dæma tólf merkur að gjalda sakaraðilja, en hann á kost að minnka fégjald það ef hann vill, og taka sex merkur, en eigi minna fé. Sakaraðili á kost að selja öðrum manni sök ef hann vill, og skal sá svo með fara sem sjálfur sakaraðili. En ef þeir vilja eigi sækja á þeim hálfum mánaði þá sök, þá á hver er vill innanhéraðsmanna í því takmarki sök þá að sækja með hinu sama atferli. En ef fleiri skip koma í eina höfn eða í hinu sama takmarki, þá skulu hinir sömu forráðsmenn ráða hví muna skal kaup við hverja skipkomu, hafa ráðið á viku fresti þaðan frá er skip verða landföst. Eigi skal kaupa þá viku áður lag er á lagt. Eigi er rangara að búa þau mál til þings eða til vorþings ef það vill heldur.

Rétt er að búa mál til þessa héraðsdóma á hendur utanlandsmönnum um vígsakir og um áverka og um legorðssakir og um rán. Skal mál höfða að heimili eins hvers manns þess er fyrir skipakaupum skal ráða á hálfum mánaði þeim er sakaraðili spurði mál. Skal kveðja níu dómstaðarbúa þrem nóttum fyrr, eða meira méli, en dómurinn skal vera. En tólf manna dómur skal dæma um sök þá fjórtán nóttum síðar en mál er höfðað. Þar skal dæma um ómaga og um fé og slík gögn öll fram færa sem að féránsdómi, en eigi skal hann vera. Þar skal sakaraðili taka við sátt, ef þar kemur fram að dómi. Skal einn hver þeirra manna sátt gera, er fyrir skipakaupum ráða, og skal vinna að fimmtardómseið, að hann mundi eigi meira fé gera sér til handa fyrir slíka sök. En sakarverjandi skal þaðan til bjóða, og er-at sakaraðili sátt ella skyldur að taka nema svo sé boðið.

'''63.'''

Fjórtán dagar eru þeir á tólf mánuðum er eigi skal hafskip fram draga eða upp ef til hlunns er ráðið áður. Of þann mann er hann kemur eigi til að setja skip fram ef hann er kvaddur, eða upp ef þess þarf heldur, og verður hann sekur um það sex mörkum ef eigi gengur skip fram eða upp, og eigu stýrimenn sök, og er rétt að stefna hinn næsta dag rúmhelgan eftir, svo að þeir menn heyri er þar hafa tekið far svo sem mælt er í lögum. En ef þeir heyra eigi, og skal lýsa fyrir þrem búum þar.

'''64.'''

Öll skulu kaup haldast með mönnum vottlaus nema fjögur: Ef maður kaupir land, eða goðorð, eða hafskip, eða fastnar sér konu. Fjörbaugsgarð varðar ef maður bregður þeim málum, en þriggja marka útlegð um önnur kaup, hvervetna þess er búar bera að keypt var, eða vottar.

Grágás/Ómagabálkur

2024-07-22T14:48:27Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Grágás}}
'''1.'''

Svo er mælt að sinn ómaga á hver maður fram að færa á landi hér. Móður sína á maður fyrst fram að færa, en ef hann orkar betur, þá skal hann færa fram föður sinn. Nú má hann betur, þá skal hann börn sín. Nú má hann betur, þá skal hann systkin sín fram færa. Nú má hann betur, þá skal hann færa fram þá menn er hann á arf eftir að taka, og þá menn er hann hefir arftaki tekna. Nú má hann betur, þá skal hann fram færa leysing sinn, þann er hann gaf frelsi. Ef nokkur þeirra manna gengur að hans ráði er nú var taldur, enda eigi hann fé til að færa þá fram, þá verður hann útlagur of það ef þeir ganga. Frá þessum ómögum öllum skal maður eigi seljast arfsali, og frá engum þeim er á fé hans eru komnir.

Ef hann á eigi fé til, þá skal hann ganga í skuld fyr móður sína. Nú þarf faðir hans heldur framfærslu, þá skal hann ganga í skuld fyr hann. Ef hann hefir gengið í skuld fyr föður sinn, enda þurfi móðir hans framfærslu síðan, þá á faðir hans að hverfa til frænda sinna að framfærslunni, en hann skal ganga í skuld fyr móður sína. Ef hann hefir eigi hag til að færa þau fram, þá skal hann fara þangað er hinn nánasti niður er þeim, þeirra manna er fé á til að færa þau fram. Þá skal hann bjóða þeim manni að ganga í skuld fyr þau þar. Skal-at hann meiri skuld eiga en hann leggur fyrir þau ávaxtalaust. Þótt sá leggi meira fé fyrir þau, og skal-at hann meiri skuld eiga en hann væri verður ef hann væri þræll. Ef hann væri í skuld tekinn áður, og þyki þeim manni betra að hafa hann en eigi í skuldinni, er hefir fram að færa annaðtveggja föður hans eða móður, þá skal hann fara að bjóða fyrir hann jafnmikið fé sem hann er skuldfastur, og skal hann úr leysast þaðan úr skuldinni, en ganga hinn veg í skuldina fyrir föður sinn eða móður sína. Ef hann vill eigi ganga í skuldina við þann mann er fram færir föður hans og móður og börn, þá á hinn þó að hvoru að skuldfesta hann. En ef hann vill firrast hann eða flýja, þá skal hann fara til heimilis hans, og beiða hann tilfarar. En ef hann vill eigi til fara, þá skal hann þó leggja lögskuld á hann að hvoru. Lýsa skal hann fyrir heimilisbúum sínum fimm. Hann skal lýsa að Lögbergi að hann hefir lögskuld lagið á hann, enda á hann kost síðan að verja lýriti innihöfn hans, og svo að þiggja verk að honum.

Nú eru firnari ómagar en þeir er hann á arf að taka eftir, og skal hann þó fram færa á fé sínu, ef hann á til. Þá á hann fé til, ef hann á fjögurra missera fúlgu, sér og ómögum sínum og þeim er hann tekur við, og skal fulla fúlgu ætla hverjum þegar er nokkuð skortir á að vinna sér mat.

Kost á maður hvort sem hann vill, að ganga í skuld við börn sín eða selja þau í skuld ella. Sitt barn skal hver maður fram færa á landi hér. Ef systkin manns þurfu framfærslu, þá skal þau fram færa með verkum sínum, og svo þá menn alla er hann á arf eftir að taka, enda útlagast hann um ef hann órækir, þótt honum sé eigi færður.

'''2.''' OF ÞÁ ÓMAGA ER TELJA SKAL FÉ Í MÓTI.

Hinn nánasti niður á fram að færa ómaga, ef firnari er, ef hann á fé til. En þá á hann fé og færi til, er hann á betur en fjögurra missera björg sér og konu sinni og sínum ómögum öllum, þeim er hann leggur fyrir á hverjum misserum sex álnar vaðmáls eða meira, af því að þeir mundu koma ella á hendur honum að dæmingu eða eiðfærslu. Þeim skal hann öllum eiga fjögurra missera björg er svo eru komnir á fé hans, slíka sem búar hans fimm virða ef hann skal þá einn fram færa, ef þeir verða allir fullir ómagar. En ef hann stendur að sumum hluta aðeins til ómaga, og skal að þeim hlut ætla þá. Svo skal og ætla þeim er þá kemur við, eða að þeim hluta er hann á við að taka, ef hann á eigi að öllu framfærsluna. Nú ef þeir ómagar koma á hendur honum síðar, er hann á að ganga í skuld fyrir, þá á hann eigi ger að neyta fjárins en fjögurra missera björg sé eftir, og eigu hinir að hverfa af hendi honum er firnari eru, þótt þeir hefði fyrr komið á féið.

Eigi á maður að færa ómaga á hendur ómaga félausum. En ef ungir menn eru, þeir er eigi hafa varðveislu fjár síns, þá skal maður færa ómaga, hvort sem hann vill að dómi eða með eið, á hönd þeim er varðveislu hefir fjárins, og á það fé er hinn ungi maður á. Sitt eldi á hver maður fram að færa.

'''3.''' OF ÞÁ ÓMEGÐ ER HJÚ TVÖ EIGU FRAM AÐ FÆRA.

Ef hjú tvö eru, þá á faðir að færa fram börn sín að tveim hlutum en móðir að þriðjungi. Ef þau hafa gert samlag fjár, þá skal hvort þeirra að þeim hlut færa börnin fram, eða ómaga aðra, sem í fénu á. En þau skulu svo skipta með sér, eða svo búar, að móðir skal hafa þau börn er yngri eru en veturgömul, en skipta síðan að jafnaði. Ef annaðtveggja þeirra fellur frá, og lifi barnómagar eftir, þá eigu börnin að taka slíkan hlut af ómögunum sem þau eigu í fé. En ef það þeirra er eftir lifir vill heldur varðveita ómaga en hætta til hins, þá er þess kostur, og skulu ómagarnir af hinna ungu manna fé neyta svo sem búar virða ef þau verða eigi sátt á.

Ef launbörn eru, þá eigu þau í föðurátt að hverfa til framfærslu þar til er þau eru sextán vetra, en síðan til hins nánasta niðs. Ef sektarómagar eru börn, og eigu þau för í þeim fjórðungi þar til er þau eru sextán vetra, en síðan hverfa til frænda. Nú eru sektarómagar enn börn, þá skulu þeir á för vera, hvort sem það eru erfðarómagar eða arfsals. Rétt er hvort sem hjú skipta með sér ómögum eða búar ef þau orka, en ef þau orka eigi, þá skal þriðjungur ómegðar hverfa í móðurátt, en tveir hlutir í föðurátt. Nú þótt annað þeirra orki en annað eigi, þá á það fram að færa börn er heldur má. Eigi skulu þau meðan færa á hendur öðrum mönnum. En búar fimm skulu skipta við bók, og hluta síðan jafnt í báðar áttir því er hvortki þeirra orkar að færa fram, enda á að þeim hluta hvort þeirra fram að færa sem þau hafa handmegn til, ef hvortki hefir fé til. En þar er í áttir er skipt ómögum, þá skal það skipti halda, hvort sem ómagar andast eða verði meiri ómagar en þá er skipt var. En frændur eigu að ráða hvort þeir vilja hafa þeirra búa til skiptis, eða vilja þeir bíða þar til er ómagar koma þeim á hönd og hafa sína búa til skiptis. En ef þau megu eigi bjarga sér til fardaga, þá eigu þau kost að bíða þess að skiptunum er þau eru þrotin, enda eigu þau kost að láta skipta að fardögum, og skipta fénu með því sem eftir er. En ef einn er ómagi, þá skal skipta svo að allir hljóti um sinn á tólf mánuðum að hafa, þeir er til standa, og svo þó að fleiri sé, ef eigi má skipta í áttir.

Búar skulu hluta hver þeirra fyrst skal hafa eða hver þeim næst, en sá er kvaddi á heim að færa þeim er fyrst hlaut, og segja honum hve lengi hann skal annast eða hverjum hann skal færa. En þá er sá hefir annast sem hann skal, er þeirra hlaut fyrst, þá skal hann færa þeim er næst hlaut. Ef sá vill eigi við taka, þá á hinn kost að færa honum með eið. En ef honum var með eið færður, þá skal hann færa með votta, og svo hver öðrum. Ef hinn vill eigi við taka að heldur, þá skal hann heim hafa með sér ómagann, og heimta fúlgur tvennar, og verður hinn útlagur þrem mörkum. En ef ómaginn verður úti dauður af bjargleysi, þá varðar honum fjörbaugsgarð. Það er stefnusök, og skal kveðja níu búa á þingi. Þeim mönnum öllum skal bjóða að koma til skiptisins á vorþingi, er hlut eigu í ómaganum ef þeir eru sams héraðs, og koma til er sjö vikur eru af sumri. En ef síðar skal skipta, þá skal bjóða til sjö nóttum fyrr eða lengra méli.

''Nýmæli:'' Faðir skal fram færa barn sitt að tveim hlutum en móðir að þriðjungi. En ef þau hafa félag sitt gert, þá skulu þau að slíkum hluta færa fram ómaga hvort þeirra sem þau eigu fé til.

''Nýmæli:'' Ef hjú skiljast, og hafa þau eigi bæði fé að halda sínu skoti upp, þá skal að þeim hluta hvort þeirra fram færa ómagana sem þau hafa fé til. En ef annaðtveggja má færa fram börn sín, og skal-at þeim meðan á brott skipta á hendur öðrum mönnum, enda á að þeim hluta hvort þeirra fram að færa sem þau hafa handmegin til, ef hvortki þeirra hefir fé til.

Ef hjú tvö skulu skipta börnum með sér, þá skal svo skipta að hún hafi það barn þau misseri er brjóstdrekkur er, þótt þau vili skipta annan veg síðan. Ef faðirinn andast fyrr, þá skal móðirin þau börn annast, en erfingjar hans skulu inna henni fúlgurnar. En ef móðirin andast fyrr en faðirinn, og er þar fé eftir, þá á hann þau börn að annast meðan þau eru á ómagaaldri, en erfingjar hennar eigu honum fúlgur að inna, ef hann má eigi einn. Ef þau eru þrotin bæði, þá skal skipta börnum í áttir, og að tveim hlutum í föðurætt en að þriðjungi í móðurætt. Ef annaðtveggja þeirra á betur en sjálfu sér, þá skulu búar virða hve miklu það þeirra orki betur, og skal það leggja til þar sem börnin eru. En að þeim hluta er þau megu eigi, þá skal að tveim hlutum hverfa í föðurátt, en að þriðjungi í móðurátt.

''Nýmæli:'' Rétt er að skipta ómögum frá þeim stað er þeir verða þrotráða, enda er þeim rétt að skipta að heimili sínu.

Ef ómagar verða þrotráða fyrir fardaga, þá skal þeim skipta þegar er þau eru þrotráða.

''Nýmæli:'' Rétt er að skipta ómögum að fardögum, ef þess er von að þau þrjóti þau misseri, og fé með ef er, ef tveggja missera fúlga er eftir eða minna, þeim ómögum er þá eru. Þeim skal til bjóða öllum er hlut eigu í ómögunum á vorþingi ef þeir eru sams héraðs, og koma til er sjö vikur eru af sumri. En ef síðar skal skipta, þá skal bjóða þeim til sjö nóttum fyrir, en búa skal kveðja þrem nóttum fyrir skiptið jafnan, og kveðja frá heimili því er þeir láta skipta ómögunum.

'''4.''' OF ÓMAGASKIPTI.

Þeir skulu skipta ómögum við bók, fimm búar. En ef ómaginn er einn, þá skulu þeir skipta svo að þeir hafi allir er til eru komnir þann ómaga um sinn á tveim missarum, en eigi stærrum né smærrum en svo.

Ef búar koma eigi til skiptisins, og eru kvaddir að lögum, þá verða þeir útlagir þrem mörkum. Nú koma búar þrír en griðmenn tveir, þá verður þó rétt skipting þeirra. Sá er kvaddi skiptisins skal beiða búa með votta að skipta ómögunum við bók. Nú ef þeir vilja eigi, þá eru þeir útlagir, enda á dómur að dæma á hendur þeim skiptið fjórtán nóttum eftir vopnatak.

Faðirinn skal skipta láta ómögum, og færa með eið á hendur hinum er hlotið hefir. En ef eigi skiptir faðirinn, þá á sá maður að skipta er hlut á í ómögum, eða sá er vill ella, og skipta til hlutfalla.

'''5.''' EF JAFNNÁNIR MENN ERU BARNÓMAGANUM.

Ef jafnnánir menn eru fleiri barnómaganum, þá skal sá er ómaginn er á hönd kominn kveðja heimilisbúa sína fimm til að skipta með þeim, enda skulu búar hluta með þeim hver þeirra skal fyrstur hafa eða þar næst eða efstur. Hann á að færa þeim manni er fyrstur hlaut ómagann, og segja honum hve lengi hann skal hafa, eða hverjum hann skal færa. Eigi skal honum færa oftar með eið hinn sama ómaga en um sinn, og færa að þeim hlut er honum var deildur. Hann skal sér af hendi færa með votta, og svo hver þeirra öðrum er annast þann ómaga. En ef þeir vilja eigi við taka, og varðar þeim útlegð, en hinn skal heim hafa ómagann og heimta fúlgur tvennar að þeim.

Ómaginn skal í þeirri átt vera, þar til er hann er sextán vetra gamall, sem hann var í deildur. Ef misdauði verður ómaganna, þá á þess nyt það að vera er ómaginn var deildur. Færa á maður manni ómaga þá er hann er sextán vetra gamall, þeim er nánastur er, hvergi er áður hafði. Þá er hann af ómagaaldri, og skal fara sem erfð önnur, og færa með eið að heimili hans og segja til lögföstum manni með hver skil þeir hafa fært.

'''6.''' OF EIÐFÆRSLUR ÓMAGA.

Svo er mælt að maður á að færa manni ómaga með eið að heimili þess er ómaginn er færður, og fara jafnt með sem með stefnu. Ef menn eru í seljum, og er þar bú allt, þá er rétt að færa þangað ómagann með eið. Ef hann hittir hann í verki úti, og er rétt að færa honum ómagann með eið þar þá, en ef eigi er ómaginn einfær til húss, þá eigu þeir að bjóða að færa ómagann til húss, ef hinn er í verki.

[K: Nú eiðfærir maður ómaga, og er rétt að færa að heimili ef lögfastir menn heyra eða heimamenn þar, eða honum sjálfum ella.]

'''7.''' EIÐFÆRING.

Svo skal ómaga eiðfæra að nefna votta tvo eða fleiri „í það vætti, að eg vinn eið að bók [K: að krossi], lögeið, og segi það Guði að eg veit eigi annan mann réttara að færa fram þenna ómaga,“ og nefna hann, „sams héraðs, þann er fé og færi hefir til, en þig, N.“ Sannaðarmenn tveir er fylgja honum skulu slíkan eið vinna, og fela það undir eið sinn „að hinn veit-at annan réttara sams héraðs að færa fram þenna ómaga en þig, N.“ Svo skal vanda sannaðarmenn, með þeim manni er með eið færir, sem stefnuvotta. Svo skal lýsa eiðfærslu sem stefnu, ef eigi færa lögfastir menn. Síðan skal sá er færir ómagann nefna enn votta „í það vætti, að eg færi þér N. N-son, færi eg hann til framfærslu og varðveislu og viðtöku að öllum hluta. Færi eg á fé þitt og á færi,“ eða handmegn hans ella, „færi eg að lögum og felk þér á hendi ábyrgð hans að öllu.“ Og skal á kveða af hverjum rifjum hann færir. Nefna skal föður eða móður bæði ómagans og viðtakandans. Þá skal maður bók hafa, er meiri sé en hálsbók, eða kross ellegar.

Svo skal vanda tíð að eiðfæra ómaga heima í héraði sem til þess að eiga hreppadóm. Eigi skal færa um langaföstu né um löghelgar tíðir, og eigi þær vikur sex, tvær fyrir alþingi, og þingvikur tvær, og tvær eftir þing hinar næstu. Eigi á að eiðfæra ómaga á löghelgum tíðum né um langaföstu, en færa með votta. Færa jafnan þess á milli.

Ef maður vinnur svo eið að hann viti engi skyldra sams héraðs, enda viti hann engi skyldan, þá er sem ófært sé. Kostur er að stefna heiman, og svo að lýsa að Lögbergi eða á vorþingi ef þeir eru samþinga, og er þá frændsemi ef þriðjabræðra er eða skyldara. Ef sá maður finnst, er skyldri er, þá skal hinn lýsa þeim á hönd hvorts hann vill á þingi því eða öðru. Ef hann lýsir á öðru þingi, þá skal hann lýsa til fúlgna með.

Þá er ómaginn er sextán vetra gamall eða eldri, og er rétt þá að færa hann með eið, þótt hann hafi fyrr verið færður, þá er hann var yngri, og skal hann hafa hvorts er hann vill, kross eða bók meiri en hálsbók. Ef menn færa ómaga með eið, og gera menn lið fyrir þá, svo að þeir megu eigi ná að fara með til húss [K: til túns], þá er rétt að færa þar með eið er þeir koma framast. Ef þeir verða svo ofliði bornir, að þeir taka ómagann og færa þeim manni með eið er áður fór með ómagann, þá er hver þeirra útlagur um það þrem mörkum, er í þeirri för var, og á ekki eiðfærsla þeirra að standast.

''Nýmæli:'' Ef hann færir þeim manni ómagann er ekki á fé, þá er svo sem ófært sé. Ef maður færir þeim manni ómagann er engi skuldleik á við, þá er sem ófært sé.

Ef maður færir sinn ómaga sjálfs öðrum manni, þá varðar honum útlegð. Ef sá maður færir manni við eið ómagann er eigi á framfærslu hans, og færir þeim manni er við á að taka, enda lætur hann ganga eiðfærðan ómagann að lögum færðan, þá varðar honum það þriggja marka útlegð. En ef ómaginn verður úti dauður af þeim sökum, þá varðar honum það fjörbaugsgarð, og skal kveðja til níu búa á þingi [K: en fimm til útlegðar]. Hinn á kost að hafa heim ómagann er færði, ef hann vill, og heimta fúlgur tvinnar að honum, og útleggst hann um fram. Hann skal færa þeim manni er nánastur er, þeirra manna er hag á til viðtökunnar, enda er rétt að færa þeim manni er firnari er sams héraðs ómaganum, en sá skal færa af höndum sér ómagann að dómi, á hendur þeim er við á að taka, og heimta fúlgurnar að honum. Rétt er að færa ómagann á hendur erfingjanum þó að hann sé óauðgari en hann eigi fram að færa.

''Nýmæli:'' Með votta skal færa arftökumanni ómaga, en eigi með eið.

En hann á að færa af höndum sér, og hreppsmenn með honum. Ef skilur á með hreppsmönnum, og vilja sumir færa en sumir eigi, þá eigu þeir að ráða er færa vilja. Nú vinna sumir hvortki að [K: og er þá sem þeir níti], þá eigu þeir að ala ómagann er eigi vilja færa hann. Rétt er að færa ómagann á alþingi með eið fyrir dóma, og færa þangað til búðar er sá er í búð er við á að taka, við ómaganum, og færa að rúmi hans eða þar er hann heyrir á sjálfur. Rétt er að færa ómagann að skipi ef sá vill á brott fara er við ómaganum á að taka, og færa að búð ef hinn heyrir eigi á. Rétt er að færa ómagann að fiskiskálum með eið, ef menn eru í fiski.

Ef sá maður á eigi fé til að færa fram ómaga þann er honum var færður með eið, þá á hann að færa af höndum sér að dómi, og kveðja heimilisbúa sína fimm til, hvort hann á fé til að færa fram þann ómaga eða eigi. Rétt er að færa ómaga á vorþingi með eið, ef hann heyrir sjálfur fyrir dóma. Færa má þótt skuldaþing sé fast ef sóknarþing er laust.

Ef maður deyr frá þeim ómögum er honum voru færðir með eið, þá eigu þeir að fylgja arfinum, ef hann var arftökumaður ómaganna, meðan arfurinn vinnst til, og fylgja að þeim hluta sem hann átti arfinn að taka eftir ómagann. Ef eigi er fé til, eða var hann eigi erfðarómagi, þá á sá maður að taka við ómaganum er fé eða færi hafi til, er skylstur sé. Ef hinn er þrotinn, er fram færir ómagann, þá á til síns skuldingja hvor að hverfa. Þar kalla menn ómagamót.

Ef maður tekur að veita skiptingarómögum sínum áður skipt sé, þá á hann það eigi að telja í skiptunum.

Ef erfingi ómagans hefir eigi hag til framfærslu, þá skal sá leggja til af verkum sínum allt það er búar virða að hann má miðla umfram um klæðnað sinn. Eigi skal hinum sama manni færa fleiri ómaga en einn á milli alþinga tveggja með eið, úr einum knérunni, en ef fleiri eru ómagarnir úr einum knérunni en einn, þá skal hann færa þá á hendur þeim mönnum er firnari eru.

''Nýmæli:'' En hann skal færa af hendi sér að dómi, og heimta fúlgur að þeim er fram á að færa ómagann.

Ef maður færir fram annars manns ómaga, og vex hinum fé er fram ætti að færa þann ómaga, þá skal hann heimta fúlgur að honum, slíkar sem hann hefir fyrir hann lagðar, vaxtalausar. Ef ómaga vex fé, eða ber undir hann, þá á hann að heimta fúlgurnar að honum, slíkar sem hann hefir lagðar fyrir hann, ávaxtalausar. Eigi á hann það fé í erfð ómaga að heimta, ef hann vildi eigi heimta að honum sjálfum meðan hann lifði.

Hvar þess er maður á eigi hag til að færa fram ómaga þann er á hönd honum er kominn, þá skal hinn nánasti niður hann fram færa. En ef fé ber undir hann síðan, eða vaxa honum fé, þá á hann að taka við ómaga, en hinn á að heimta jafnmikið fé að honum sem hann lagði fyrir ómagann, ávaxtalaust, og eigi sá arf að taka eftir ómagann er fyrri hafði. Ef óskyldri maður verður til en erfingi, og á sá við að taka þá, en eigi á hinn að heimta fúlgur af þeim. Ef fé ber undir ómagann, og á sá maður að heimta fúlgur að honum er hann færir fram, slíkar sem hann hefir fyrir hann lagt, vaxtalausar.

'''8.''' LÝSA AÐ LÖGBERGI TIL FRAMFÆRSLU.

Svo er mælt að lýsa skal á þingi til framfærslu ómaganum á hendur arftökumanninum, og á hann að kveðja til búakviðar hvort hann sé arftökumaður ómaga þess eða eigi, eða hvort hann sé hans ómagi eða eigi, og kveðja heimilisbúa fimm til síðan, þess er á hendur er lýstur. Þann ómaga skal dæma á hendur honum nema hann fái sér bjargkvið, og skal hann kveðja sér bjargkviðar heimilisbúa sína fimm, hvort hann eigi fé eða færi til að færa þann ómaga fram.

Nú ef það ber kviður að hann á eigi fé eða færi til að færa fram þann ómaga, þá á sá er lýst hefir að kveðja heimilisbúa hans fimm, hvort hann megi að nokkurum hluta færa fram ómagann eða engum. Hann skal að slíkum hluta fram færa ómagann sem kviður ber hví hann orkar. Sá skal kveðja honum bjargkviðar er á hendur honum lýsti, ef eigi vilja aðrir.

''Nýmæli:'' Nú ef þar ber auðn, þá skal lýsa á hendur frændanum, þeim er hann hyggur að fé eigi til.

'''9.''' LÝSING.

Sá maður er ómagasök vill lýsa, hann skal nefna votta að Lögbergi „að því vætti,“ skal hann segja, „að eg lýsi sök N., ómagasök. Lýsi eg til varðveislu og viðtöku og framfærslu að öllum hluta,“ og er rétt að lýsa að sumum hluta ef það vill heldur, og skal nefna þá báða, þann er á hendur er lýst og svo ómagann, og svo feður þeirra beggja eða mæður. „Lýsi eg sök þessa til fjórðungsdóms þess er sökin á í að koma að lögum. Lýsi ég löglýsingu í heyranda hljóði að Lögbergi, og til sóknar fullrar í sumar.“ Hann skal spyrja að þingfesti og heimilisfangi þess er hann sækir, og skal hann lýst hafa og kvatt gagna til á hönd þeim manni er hann sækir fyrstan, fyrr en dómar fari út til saka. En þá síðan er hann hefir lýst ómagasök á hönd manni, þá skal hann segja honum með votta. Nú er sá eigi á þingi, og skal hann þá segja goða þeim er hann er í þingi með.

''Nýmæli:'' En ef hann veit eigi það, þá skal hann segja héraðsmönnum hins.

Nú veit hann eigi það, þá skal hann segja fjórðungsmönnum hins, og skal sagt vera áður dómar fari út til saka, ella er ónýt sökin. En ef þar er sá maður á þingi er sóttur er, og þarf eigi sækjandinn þá að kveðja kviðar til þess.

Maður skal telja frændsemi að dómi með ómaganum og þeim manni er hann er lýstur á hendur, og hefja upp að bræðrum eða systrum eða systkinum, og telja síðan knérunnum til þess er þar kemur er þeir eru. Síðan skal hann nefna votta að því að hann leggur það undir þegnskap sinn að sú er frændsemistala sönn og rétt er hann taldi á milli þeirra N. og N. Hann skal hafa sannaðarmenn tvo. Þeir skulu það leggja undir þegnskap sinn, að þessi er frændsemistala rétt og sönn á milli þeirra sem þá taldi hann. Þá skal dæma þann ómaga á hönd honum, nema hann fái lögvörn fyrir sig, en sú er lögvörn ef það ber kviður að hann á eigi fé til, en sú er önnur lögvörn ef hann fær skyldra mann til, þann er fé eða færi á til, og skal hann lýsa þá þegar á hendur þeim manni, en hafa ómagann sjálfur ef hann festir eigi hisig framfærsluna.

Þar skal maður taka undir ómagalýsing, er áður er borinn kviður með hinni fyrri sökinni eða handsöluð er viðtaka fyrir þá sök. Ef sækjandinn veit eigi heimili þess er hann sækir um ómagasök, enda skyli sækjandi kveðja búa til, þá skal hann kveðja frá heimili ómagans. Nú veit hann eigi það, þá skal hann kveðja frá sínu heimili.

Ef í sinn dóm er sóttur hvor þeirra, arftökumaðurinn og sá er til handa horfir ómaginn, þá skal það vætti bera fram að dómi þeim er sá er sóttur í, er síðar var á hendur lýst, er nefnt var að þá er færileysi bar arftökumannsins.

''Nýmæli:'' Þar er konu er á hönd lýst ómagasök, og skal búandi hennar kveðja henni bjargkviðar, ef hann er á þingi. En sækjandi skal segja honum til þá er hann hefir lýst. En ef búandi konu er eigi þar á þingi, þá er ómagasök er lýst á hönd henni, og svo þar er karlmaður sá er eigi á þingi er á hönd er lýst, þá skal sækjandinn bjóða goða þeim, er sá er í þingi með er sóttur er, að hann kveði honum bjargkviðar. En goði skal kjósa hvort hann vill kveðja eða eigi, svo að sækjandi fái kvatt áður dómar fari út til saka.

Þá er sækjandi skal kveðja þess kviðar hvort maður á fé og færi til að færa ómaga fram, þá skal hann kvatt hafa áður dómar fari út jafnan, og er það þá sóknarkviður. En ef aðrir menn kveðja þess kviðar, þá skulu þeir að dómi kveðja, og svo fremmi er til varna er boðið áður, og er það þá varnarkviður. En ef þar ber auðn um þann mann er á hönd var lýst áður dómar færi út, og skal lýsa til framfærslu meðan dómar eru úti, enda þarf þá eigi að segja til þess. Hver skal þá þó sig ábyrgjast, en þó skal sækjandi kveðja kviðar ef eigi vilja aðrir. Þar er vanefni ber, enda vili hann eigi færa meir til staðar, þá skal færa hver til staðar er vill.

''Nýmæli:'' Þar er maður lýsir sök til ómagaframfærslu, hann skal lýst hafa áður dómur fari út til saka. Nú er eigi sá á þingi er á hönd var lýst, þá skal hinn ganga til búðar þar er hreppsmenn hans eru í búð, og segja þeim með votta, einum ef ein er lýsing. Nú veit hann eigi, þá skal hann segja til goða þeim er sá er í þingi með er sóttur er. Nú spyr hann að þingvist hans að lögum, og getur hann eigi spurt. Þá skal hann segja héraðsmönnum hans, og þess héraðs er samþinga er. Nú vilja þessir menn eigi kveðja bjargkviðar, þá skal sá er sækir.

En ef sá er á þingi er á hönd er lýst, þá er sækjandi eigi skyldur að kveðja. Segja skal maður með votta, þeim manni er hann hefir ómagasök á hönd lýsta, ef hann er á þingi, og á hann þá kviðar að kveðja ef hann vill, en eigi sá er með sök fer.

'''10.''' OF VANEFNI.

Þar er vanefni berast, þess manns er á hönd er lýst, enda vill hann eigi meir færa til staðar, þá skal færa hver til staðar er vill. Nú vill engi maður færa til staðar ómagann, þá á að dæma framfærslu ómaganum, slíka sem hann hafði áður. Ef engi kemur vörn fram fyrir hann, þá á að dæma á hendur honum, og í þann hrepp er hann er í, en þeir skulu hann hafa hreppsómaga þau misseri, en að sumri eigu þeir að kveðja honum bjargkviðar.

Nú ef það ber kviður að vanefni mundi bera hið fyrra sumarið ef þá væri kvatt bjargkviðarins, og á þá dómur að dæma hina sömu framfærslu ómaganum sem hann hafði áður, og hverfur þá af hendi honum. Ef þeir menn eru samfjórðungs er ómaginn er dæmdur á hendur, og hinir er áður hafa, þá skulu þeir færa ómagann, er áður höfðu, þangað til þess manns er á hendur er dæmdur. Ef maður gerir eigi við að taka við dæmdum ómaga sams fjórðungs, og varðar það fjörbaugsgarð, og er þegar rétt að stefna um, er reynist, för ómagans.

''Nýmæli:'' Rétt er að maður færi dæmdan ómaga í annan fjórðung [K: innan fjórðungs] ef hann vill, og varðar slíkt sem áður var tínt, ef eigi er við tekið, og jafnan varðar fjörbaugsgarð ef maður lætur ganga dæmdan ómaga.

Ef ómaginn er utan fjórðungs, þá skal á kveða að dómi hvert hann skal sækja ómagann. En hann skal þangað sækja ómagann, og hafa hann á brott færðan er átta vikur [K: sex vikur] lifa sumars eða fyrr. Nú vill hann eigi eftir koma svo, þá skulu hinir hafa ómagann þau misseri, er áður höfðu, og heimta fúlgur tvennar að honum. Þeir skulu stefna um fé það hið næsta sumar eftir, miðvikudag í mitt þing, og stefna hvort sem hann vill í bænda kirkjugarði eða að Lögbergi, og telja varða útlegð. Hann skal kvadda hafa heimilisbúa ómagans [K: heimilisbúa sína] fimm til áður hann stefni, að virða við bók hverrar fúlgu ómaginn þyki verður þau misseri. Búar skulu þar virða fúlgur ómagans tvennar, en hann skal nefna votta og stefna síðan. En síðan er sök er fram sögð og stefnuvætti borið, þá skal hann láta bera fram vætti þau er hann nefndi að virðingu búanna, og þau önnur er nefnd voru að dómsuppsögu hið fyrra sumar, þá er það var dæmt að hann skyldi taka við ómaga eða eftir fara.

Ef ómagi verður dæmdur á hönd manni utan fjórðungs, enda komi hann eigi eftir sem mælt er, þá verður hann útlagur þrem mörkum, og skal hann gjalda fúlgur, en eigi útleggst hann. Svo og ef hann getur þann kvið að hann hafi eigi spurt á því méli, þá er enn hið sama. Ef hann á eigi hag til, þá varðar honum ekki. En ef hann kemur eigi eftir annað sumar, þá varðar honum fjörbaugsgarð, nema honum sé rangt til vísað, þá varðar honum ekki. Nú skal fé það dæma annað sumar að gjalda miðvikudag í mitt þing, í bónda kirkjugarði með álögum og með leigum. Þess á hann og kost að hafa ómagann til þings ef hann vill, og færa hann þangað til búðar er sá er í búð er við ómaganum á að taka, og færa honum með votta ef hann er á þingi. En ef hann er eigi þar, þá skal hann færa á hendur hreppsmönnum hans með votta, og þangað til búðar sem þeir eru flestir í, og mæla svo að „eg færi yður af því að þér eruð í einum hrepp allir“. Nú eigu þeir heim að hafa ómagann, og heimta kostnað sinn að þeim er ómaginn er á hönd dæmdur. Nú hefir hann eigi til þings ómagann, þá skal hinn koma eftir, fjórtán nóttum eftir vopnatak. En ef sá kemur þá eigi eftir, er ómaginn var dæmdur á hönd, þá skal hann nefna votta að því, en síðan stefna þar þegar og telja varða fjörbaugsgarð.

Engi maður á að hafa ómaga sinn til alþingis og láta biðja matar þar, en ef hann hefir, þá varðar fjörbaugsgarð. Engi maður skal láta sitja eftir ómaga sinn á alþingi er hann fer á brott. Nú ef hann lætur eftir sitja ómagann, þá varðar honum fjörbaugsgarð. Ef annar maður flytur eða færir ómaga manns til alþingis, og gengur hann þar og biður matar, þá varðar honum fjörbaugsgarð.

Engi maður skal gefa mat göngumönnum hér á þingi, eigi skulu menn búðir sínar láta opnar standa til þess of matmál. Nú koma göngumenn inn þar of matmál og biðja matar. Þá eigu þeir er búð eigu að fá menn til að færa þá út, en þótt þeir sé allhart út færðir, þá eigu þeir ekki á sér, ef ekki er örkumbl gert að þeim. En ef menn gefa þeim mat, þá varðar þeim fjörbaugsgarð. [Þeim varðar og fjörbaugsgarð] er búðina á ef hann fær eigi menn til að færa þá út. Búðir göngumanna allra eru óhelgar við broti, þeirra er biðja matar á alþingi. Nú vilja menn verja búðir, þá varðar það hverjum þeirra fjörbaugsgarð, enda falla þeir allir óhelgir er fyrir standa ef á þeim er unnið. Ef göngumenn hafa fé með að fara, þá á að taka af þeim gervallt, ef menn vilja. Ef menn ljá göngumönnum fjár síns eða selja að leiga til þings upp, enda verði féið tekið af þeim, þá er eigi heimting til þess fjár. Til þess eins fjár eigu menn heimting, þótt af göngumönnum sé tekið, er þeir hafa stolið, eða þess annars er svo kom í þeirra för að þess ráð fylgdi eigi er fyrir átti að ráða.

'''11.''' OF ÞAÐ EF MENN FÆRA ÓMAGA SÍNA Í AÐRA HREPPA EÐA HLAUPAST FRÁ ÞEIM.

Ef maður skýtur niður ómaga sínum, eða færir í hrepp annan en ómaginn eigi að vera, það varðar honum þriggja marka sekt.

''Nýmæli:'' Ef maður hleypur í annan hrepp frá ómögum sínum, þá varðar honum fjörbaugsgarð, og á landeigandi sök þá eða hreppstjórar, en þá sá er vill ef þeir vilja eigi.

Hreppsmenn skulu eigi láta ganga ómaga, þeir skulu færa honum þann ómaga. Ef maður hleypur úr þeim fjórðungi frá ómögum sínum, eða færir hann ómaga sinn í annan fjórðung en ómaginn eigi að vera, og varðar honum það fjörbaugsgarð, og eigu hreppsmenn sakir þær. Svo og ef hann hleypur af landi á brott frá ómögum sínum, og varðar honum það fjörbaugsgarð.

''Nýmæli:'' Ef manni verður grunur að því að hann vill hlaupa af landi á brott frá ómögum sínum, þá á hann kost að verja honum lýriti förina, hvort sem hann vill að Lögbergi eða að skipi. Hann skal verja stýrimönnum löglýriti að ferja hann á brott frá ómögum sínum, þeim er hann er til kominn, og svo hásetum. Stýrimönnum varðar fjörbaugsgarð farning ef þeir ferja, og spyri þeir lýritarvörslu hans. En hásetum varðar útlegð. Ef ómaginn situr strandsetri eftir er þeir fara á brott, þá varðar þeim farning hans jafnt sem lýriti sé varið, ef þeir vitu að sá maður er þess manns ómagi er með þeim fer, þótt þá sé eigi lýriti varið.

Ef maður tekur ómaga og felur fyrir þeim er á brott vildi hafa, þá ræður hann sér á hendur ómagann meðan hann á fé til og hann spyr til hans lifanda.

Ef þeir menn leggja eigi orð í er til ómaga standa, þá er hann fer í brott, og verði þeir varir við, þá ráða þeir sér á hönd ómagana meðan hann er á brott.

Ef maður hefir fólgið ómaga sinn inni hér, enda fari hann á brott af landi er ómagann á, þá á sá að hafa ómagann, er við hefir tekið, sex misseri ef hann heldur eigi vörð til er hinn fer í brott. Maður skal fela ómaga sinn sex misseri inni, þá fer hann að ósekju á brott.

'''12.''' OF ÓMAGASKIPTI MEÐ MÖNNUM.

Ef þeir eigu tveir ómaga saman, og eru þeir báðir í einum fjórðungi, þá eigu þeir að færa ómaga þann sín á meðal. Ef þeir menn eru í tveim fjórðungum er ómaga eigu saman, þá skulu þeir svo skipta, að annar þeirra skal hafa tvö misseri eða lengur.

Ef ómagar eru fleiri en einn, enda sé þeir menn eigi allir í einum fjórðungi er fram eigu að færa ómagana. Nú skal sá er skil vill á gera kveðja heimilisbúa sína fimm til á þingi að skipta þeim ómögum á milli þeirra, en þeir eigu að hluta síðan ómagana á milli sín að Lögbergi.

''Nýmæli:'' Ef ómaginn er eigi fær á milli héraða, þá skal hann kveðja heimilisbúa sína fimm til á þingi að virða þann ómaga á milli þeirra, hvers verður þyki að taka þann ómaga að alda öðli. En það fé skal eindaga á hendur þeim að gjalda annað sumar í búanda kirkjugarði, miðvikudag í mitt þing. En þá er ómaginn eigi fær milli héraða, ef hann má eigi fara fullum dagleiðum.

Ef þeim þykir féið of mikið gert er utan fjórðungs er, þá á hann kost að sækja ómagann, og heimta féið að slíkum máldögum sem áður var mælt. Ef ómaginn andast brálla, þá skal sá reiða fé slíkt sem fimm búar hins virða, ef hann þykir vanhaft hafa. Ef menn eigu saman ómaga, og andast hann, og skal það vera allra þeirra nyt.

'''13.''' OF LEYSINGJAFRAMFÆRSLU.

Sinn leysingja á hver maður fram að færa, nema hann eigi sér björg eða börn skaparfa, son eða dóttur, þann er megi hann fram færa. Þess á hann kost, ef leysinginn kemur á hendur honum, að taka börnin í jafnmikla skuld sem hann leggur fyrir ómagann, hvort sem hann vill fleiri eða færri, ef til eru. Á þeim tólf mánuðum skal það gera, er leysinginn kemur á hendur honum. En að slíkum hlut skal hann fram færa leysingjann sem hann gaf frelsi til.

'''14.''' EF TVEIR MENN EIGU ÓMAGA SAMAN.

Ef tveir menn eigu ómaga saman, og vill annar fara af landi á brott. Nú sá þeirra er skil vill á gera, þá skal hann kveðja heimilisbúa sína fimm, að virða hvers ómaginn þyki verður að hafa að alda öðli hér á landi. Sá þeirra skal kjósa er hér á landi vill annast ómagann. Nú vilja þeir báðir hér á landi annast ómagann, þá eigu þeir að hluta með sér hvor þeirra annast skal. En þar skal féið eindaga á fjórtán nátta fresti þaðan frá er þeir hlutuðu, að þess þeirra [K: þeirra heimili] er ómaginn hlaust til handa.

'''15.''' EF MAÐUR SELUR ÓMAGA TIL FRAMFÆRSLU.

Ef maður selur ómaga til framfærslu og finnur fé með, en annar tekur við, og á það að halda með þeim. En ef það ber kviður að ómaginn sé seldur til þrots, þá skal hinn tekið hafa sér til handa, en eigi erfingjum sínum. Ef maður selur ómaga til framfærslu og finnur meira fé með en erfingjum hans líki, þá skulu þeir segja ósátt sína á fyrir fimm búum, og á þingi hið næsta sumar, og stefna til rofs máldaganum, og kalla arfskot. Nú ef arfskot berst, og á þá eigi að halda. En ef þeim þykir of lítið féið tekið, er erfingjar eru þess er við tók, þá skulu þeir hafa að hið sama, en ef þeir leggja ekki orð í hvorigir, þá skal haldast máldaginn.

'''16.''' EF MAÐUR TEKUR ÓMAGA ARFTAKI.

Ef maður tekur ómaga arftaki, þá skal það hvar þess halda er jafnmæli berst. Nú þykir erfingja hins er tekið hefir eigi jafnmæli, þá skal hann segja ósátt sína á þegar er hann fregn, og lýsa að Lögbergi, og á að rofna málið.

Ef maður selur ómaga af hendi sér með fé, enda verður lýstur á hendur honum sá ómagi síðar, þá má hann eigi það hafa til varnar fyrir sig annan veg, en sækja þann um er féið hafði með tekið til framfærslunnar, eða þá er við eigu að taka, ef sá er frá fallinn.

Ef maður tekur ómaga arftaki, þá skulu heimilisbúar þeirra fimm gera jafnmæli með þeim við bók, þar er maður finnur sjálfur féið. Enda skal annar þeirra vinna eið fyrir búunum, að því að búar viti þar allan máldaga þeirra. Ef ómaginn á bú, og skal hann bregða því og fara heim með hinum, enda skulu engi lausakjör á vera. Því aðeins er arfsal fast ef svo er með farið sem nú var tínt. Ef ómaginn er seldur til þrots, og ræður-at sá sínum erfingjum á hendur þann ómaga, þótt hann taki við.

'''17.''' EF ERFINGI ÓMAGA ER ERLENDIS.

Ef sá maður er erlendis er erfingi er ómagans, þá skal hann lýsa á hönd honum til framfærslunnar, og kveðja til tylftarkviðar þann goða er í gegn gengur þingfestinni, eða þann ella er hann er í þingi með sjálfur, og kveðja um það hvort hann sé arftökumaður ómagans, eða hvort hann sé hans ómagi, eða sé hann eigi. Nú ber það að hans ómagi sé, þá skal hann beiða um það tylftarkviðar, hvort hann mundi hag eiga til að færa fram þann ómaga eða eigi, ef hann væri hér á landi með þau auðæfi er hann hefir til. En ef það ber kviður að hann mundi hag eiga til að færa fram þann ómaga, ef hann væri hér með þau auðæfi er hann hefir, þá á dómur að dæma á hendur þeim manni er nánastur er út hér, hinum er ómagann á fram að færa, þó að sá eigi ekki við ómagann, þeirra manna er fé eða færi á til.

En ef hann lýsir til framfærslu ómagans á hendur arftökumanni þess er erlendis er, þá skal tylftarkviður skilja hvort sjá eigi arf að taka að þann er austur er eða eigi. En ef hann lýsir firnara manni á hendur, þá skal hann telja frændsemi á milli þess er erlendis er, og hins er ómaginn horfir til handa, og skulu það þrír menn leggja undir þegnskap sinn að sú er frændsemistala sönn á milli þeirra, er þá hafa þeir talið.

'''18.''' EF MAÐUR ER EIGI SAMLENDUR ÓMAGA, OG Á HANN HÉR FÉ.

Ef sá maður á fé út hér er ómagann á fram að færa, þá skal sá maður er ómagann hefir stefna þeim manni er fé það hefir að varðveita hér á landi, og stefna um það féið er hinn á, er erlendis er. Hann skal kveðja heimilisbúa fimm til þess er sóttur er á þingi, en þeir skulu bera hvort þar sé það fé undir honum eða eigi, eða hve mikið það fé er þar, enda á það dómur að dæma hinum til fúlgnanna, svo mikið sem til telst. En ef ekki er féið út hér, þá skal hann heimta fúlgurnar að hinum, síðan er hann kemur út, með vöxtum.

'''19.''' UM LEYSINGJA.

Ef maður vill færa leysing til staðar, þá skal hann lýsa á hendur frjálsgjafanum, ef hann lifir, en ella á hönd þeim manni er nánastur lifir frjálsgjafanum arfgengra manna. Hann skal beiða búakviðar að bera um það hvort hinn gaf honum frelsi eða eigi. Ef hann sækir arftökumann frjálsgjafans til framfærslu ómagans, þá skal skilja búakviður hvort hann ætti arf að taka að frjálsgjafann eða eigi. En ef hann sækir firnara mann, þá skal telja frændsemi á milli frjálsgjafans, og þess er á hendur er færður ómaginn. Hann skal beiða sér bjargkviðar heimilisbúa sína fimm um það hvort hann hafi fé eða færi til að færa fram ómagann eða eigi, og svífur þá af honum ef vanefni berast.

Sá er annar kostur til, að hann skal beiða bjargkviðar um það hvort hann gaf sínum mansmanni frelsi, eða gaf hann eigi. Nú ber það kviður að hann gaf annars manns mansmanni frelsi, en eigi sínum. Þá á dómur að dæma af hendi honum, en eigi ella.

Þann á hann hinn þriðja kost, að beiða bjargkviðar um það að bera hvort hann keypti hann til frelsis eða eigi. Nú ef það ber kviður að hann keypti hann til frelsis, og galt hinn meira hlut verðsins, þá dæmist hann af hendi honum og á hendur þeim er verðaura átti að taka fyrr af honum [K: taka fyrir hann af honum].

'''20.''' UM ÚTLENDA ÓMAGA.

Ef sá maður verður að ómaga er engi á frænda hér á landi, þá skal lýsa hann á hendur þeim manni er hann vill, og á hendur fjórðungsmönnum. Hann skal kveðja til tylftarkviðar þann goða er sá er í þingi með, er að var nefndur, að bera um það hvort hann varð þrotráði í þeim fjórðungi eða eigi. Nú ber kviður það að hann varð þar þrotráði í þeim fjórðungi. Þá á að dæma á hendur þeim fjórðungsmönnum öllum.

Ef maður kaupir mansmann til forverks sér, og á hann þann fram að færa ef að ómaga verður, og svo á sá í hans átt að hverfa.

'''21.''' EF MENN FERJA ÓMAGA HINGAÐ TIL LANDS.

Ef maður fer þann mann út hingað, er hann fær sér eigi mat tvö missari með það heilindi er þá hafði hann er hann tók við honum, þá ræður hann þann ómaga sér á hendur, og skal lýsa á hendur honum og kveðja til tylftarkviðar að bera um það hvort hann hefir farðan út þann ómaga eða eigi. Nú ef það ber kviður að hann hefir farðan út þann ómaga, þá á að dæma á hönd honum. Nú eru þeir fleiri stýrimenn en einn, þá skulu þeir svo hafa þann ómaga sem þeir áttu í skipi til, nema þeir fái lögvörn fyrir sig. En þeir eigu að kveðja heimilisbúa sína fimm til að bera um það, hvort þá skylda lög til að hafa út þann ómaga eða eigi, eða þeir yrði út að flytja þann ómaga fyrir ofríki konungs eða annarra ríkismanna, eða svo ef hann hugði að hann ætti fé út hér ómaginn. Og nú ef þeir fá þenna bjargkvið nokkurn, er nú var taliður, þá kemur eigi ómaginn þeim á hendur, og skal hann þá hverfa í þann fjórðunginn til framfærslu er höfn sú er í er þeir menn settu skip upp er ómagann færðu út, eða báru flestir föt sín af skipi, ef þeir fara tvívegis. Ef frændur ómagans koma út síðar, eða finnast hér nokkurir þeir er hag eigu til að færa fram þá ómaga, þá skal þeim á hönd færa.

Ef menn selja ómaga sína af landi héðan, og eigi við verði, enda verði þeir ómagar færðir út hingað síðan, þá verða stýrimenn jafnskyldir til framfærslu þeirra manna sem áður var tínt um þann mann er þeir ferði út hingað frændlausan hér, og slíkar varnir eigu þeir allir fyrir sig, en engar aðrar.

Nú ferja þeir þann mann út hingað er þeir vitu eigi hér skyldri frændur ómaganum, þá er fé hafi til framfærslu hans, heldur en í þess konungs veldi er þeir færðu ómagann úr. Þá varðar enn stýrimönnum slíkt hið sama um framfærslu þess ómaga sem áður var tínt, og slíkar varnir eru þar til allar.

Ef maður selur ómaga sinn af landi, og verði hinn afturreki er við tók, þá skal sá við taka þann vetur er seldi, og varðveita. En ef dvelst brautferð hins er við tók, annaðtveggja að hann andast eða þrýtur hann að fé, þá á hinn að taka við er seldi ómagann, og heimta féið ef eigi er eytt. En ef eytt er, þá hefir hann ekki nema ómagann.

'''22.''' UM ÓMAGA.

Eigi á að ferja þann ómaga út hingað nema hér sé erfingi hans. Ella ræður úthafnarmaður sér á hönd, og skal færa með eið eða að dómi. En hann skal beiða goða þann bjargkviða allra, er hann er í þingi með. Þann bjargkvið eigu stýrimenn um þessa ómaga þrenna, ef þeir tóku svo við þeim erlendis að erfingi ómaganna, sá er fé hafði til framfærslu, var áður á skip kominn, það er út hingað bjóst, og þeir vildi honum þann ómaga færa en eigi öðrum.

'''23.''' EIGI SKAL MAÐUR SELJA ÓMAGA SÍNA AF LANDI BROTT.

Hvortki skal maður selja af landi brott föður sinn né móður, og eigi konu sína, og eigi börn sín, né sitt kyn ekki, nema lestir þeir sé að þeim að þau sé verði að verri, ef þau væri mansmenn, fyrir ókostum sínum. Eigi skal löstu virða við þau áður þau eru sextán vetra gömul. En ef maður selur, þá varðar það fjörbaugsgarð, og skal stefna heiman og kveðja til níu búa á þingi. Selja á maður óskyldri menn af landi, og eigi við verði.

Ef maður fæðir barn öðrum manni og tekur til fósturs, og skal hann það barn fæða þar til er það er sextán vetra gamalt. En ef barni verða lestir áður það er sextán vetra gamalt, þá skal féið aftur ganga leigulaust, og telja jafnt til hvers vetrar innstæðann. En ef hann skýtur heim barninu frá fóstri, þá skulu þau auðæfi öll fylgja heim er hann hafði viður tekið. Ef hann hafði honum lið veitt, og tók hann af því að fæða honum barn. Nú lætur hann barnið heim fara, þá skulu búar það virða hvers það þykir vert. Ef maður hefir tekið til liðs barn að fæða, og skýtur heim, þá skal hann án vera liðið. Ef hann launar liðið barnfóstri, enda skýtur heim barni af fóstri, þá skal hann gjalda jafnmikið fé sem búar virða að liðið væri vert.

Ef maður tekur barn brott frá fóstri, sá er á, þá skulu eftir auðæfin öll, þau er þangað fylgdu, nema búar beri það að barni væri eigi vært að fóstrinu, þá skal allt rakna féið það er með var fundið.

Ef annaðtveggja andast, fóstri eða fóstra, þá á það þeirra að annast barn er eftir lifir, ef vill, með þau auðæfi er þá eru eftir. Ef erfingjar þess manns lifa eftir er barn tók til fósturs, þá eigu þeir að hafa með þeim auðæfum er þá eru eftir, ef þeir vilja. Nú vilja þeir láta heim fara barnið, þá eigu þeir að telja til hvað launað er, eða hvað eigi. Ef hinn vill taka á brott barnið er á, þá er þau eru önduð, þá eigu búar það að virða hvað launað er, eða hvað eigi. Ef barn verður vanheilt að fóstrinu, þá eigu þeir að færa heim barnið, og eigu búar að virða hvort neytt sé sums fjárins eða sé alls neytt.

'''24.''' UM SKÓGARMANNA EÐA FJÖRBAUGSMANNA BÖRN.

Skógarmanna eða fjörbaugsmanna börn og ómagar skulu fara um fjórðung innan, þeir allir er þeir áttu arf eftir að taka, of þann fjórðung hver sem féránsdómurinn var í áttur.

Barn skal hverfa í föðurátt, hvergi maður er sátt handsalar. Ef faðir handsalar faðerni að barni, þótt hann sé óauðigur, og svo þau börn öll er áður eru í kviði móður áður samgangur hjóna er ger, þar til er þau eru sextán vetra gömul.

'''25.''' UM GJÖLD UM KONU.

Maður á að taka gjöld um konu þá er hann hefir fram færða í æsku, ef legið er með henni, en frændur eigu sökina. Svo skal hann heimta af sakaraðiljanum sem annað fé.

Ef maður lætur ómaga sinn eftir á alþingi varðveislulausan, þá varðar honum þrjár merkur ef hann er innan fjórðungs, en fjörbaugsgarð ef hann er firr, og á sá maður sök þá er þar býr. Eigi á maður að færa né ráða ómaga sinn til alþingis, þann er bitum biði þar, og skal eigi hross ljá þeim er til þess fer. Ef það er gert, þá varðar fjörbaugsgarð.

Það varðar fjörbaugsgarð ef maður selst arfsali frá ómögum þeim er á fé hans eru komnir, og svo frá þeim er hann hefir fé með tekið, og svo frá þeim ómögum er eigi eru á fé hans komnir, og nú mun eg telja: Móðir og faðir er þar, og börn hans og systkin hans og þeir menn allir er hann á arf eftir að taka og leysingi manns, sá er hann gaf frelsi. Það er fjörbaugssök um alla þá ef þeir eru vistlausir. Það eru allt stefnusakir, og skal kveðja til níu heimilisbúa þess er sóttur er.

'''26.''' OF FÓSTURLAUN.

Nú er hinn ungi maður kominn að framfærslu á hönd öðrum mönnum en erfingjum sínum, enda beri fé undir hann síðar á nokkura lund, þá á sá maður heimting til síns við hann, er fé hefir fyrir hann lagt, eða þess erfingi, og skulu þeir vaxtalaust það heimta að honum. Nú ber fé undir hann áður hann er sextán vetra, og skal hann þá sinna aura neyta, og neytt hafa ef til beggja vinnur. En til þess skal fyrr hafa sem neytt er, en hins er fyrir höndum er, ef eigi vinnur til beggja.

''Nýmæli:'' Ef maður færir ómaga fram, og beri fé undir hann, eða eigi hann fé og hafi leynt, þá skal hann beiða hann með votta að hann seli honum fjárheimting á hönd þeim mönnum er hann á fé undir. Nú vill ómaginn eigi selja honum fjárheimtuna, þá á hann þó að heimta undir sig jafnmikið fé sem hann leggur fyrir ómagann, og verður hann þó aðili þeirra saka. Nú býður ómaginn að selja sök þeim manni er eigi er þingfær, eða konu, en hann vill eigi öðrum selja. Ef þau færa hann fram, og er þá sem hann syni, og eignast hann þá aðildina. Slíkt hið sama er og ef sakir þær ber undir hann er hann á fébætur að taka.

'''27.''' OF FÓSTURLAUN

Þar aðeins eigu menn að heimta fósturlaun eða réttafar um þá menn er þeir hafa fram færða, er þeir hafa nokkurs kostar lögskyldir til verið að færa þá fram, er á þeirra framfærslu hafa verið. Að þeim má og heimta fósturlaun eða réttafar, er lögskyldir hefði verið til framfærslu þeirrar ómegðar er hinir hafa fram fært, ef þeir hefði fé til. En hvergi má heimta fósturlaun né réttafar að þeim mönnum er eigi voru skyldir til framfærslu ómegðar. Hvar þess er aðildir saka ber undir þá menn er eigi voru skyldir til framfærslu ómaga, þá eigu þeir það allt er á fæst um réttafar þeirra mála.

Ef maður færir meybarn fram af því að hann er skyldur til, og þeygi sinn ómaga, enda beri svo að, að réttafar þurfi að taka um konu þá, og skal þá sá maður taka er hana færði fram, jafnmikið fé af réttafari hennar sem hann lagði fyrir hana, ávaxtalaust, ef sá maður er sakaraðili eða hans erfingjar, er framfærsluna hennar ætti að hafa. En ef sá maður er sakaraðili, þá er konunni hlekkist á, er eigi hafði átt framfærslu hennar í barnæsku, og má ekki heimta undan þeim manni réttafar konunnar.

Nú hefir maður sveinbarn fram fært í æsku, enda verði sá maður veginn síðan. Þá skal enn sá maður taka jafnmikið fé af vígsbótum sem hann lagði fyrir hann, ávaxtalaust, ef bætur horfa undir þá menn er framfærslu höfðu átt, eða þeirra erfingja. Þótt maður færi fram eldri menn, karl eða konu, í barnæsku, enda berist réttafar síðan um þá menn, þá skal maður jafnt þar sitt heimta sem áður var tínt um hina ungu menn.

Nú eru þeir menn andaðir er þann mann færðu fram er réttafar barst um, og eigu erfingjar hinn sama kost allan sem hinir áttu sjálfir. En ef erfingi er eigi fulltíði, þá á fjárvarðveislumaður hans. Nú er erfingi af landi farinn, en hinn andaður er fé lagði fyrir þann mann er réttafar berst um, þá á sá að heimta er hann er arfi næstur. Nú leggur sá fyrir þann mann fé er hann er eigi lögskyldur til, og má hann því aðeins þar fósturlaun heimta ef hann lýsti því fyrir búum sínum.

'''28.''' NÝMÆLI UM FRAMFÆRSLUR.

Þar er maður færir fram þann ómaga er hann er lögskyldur til, og hafi hann eigi gefið ómaga það fé er hann lagði fyrir hann, og græði ómaginn fé síðan, eða beri fé undir hann, og á hann sjálfur, eða erfingi hans sá er eigi er firnari en systrungur, að heimta það fé vaxtalaust, ef sá var þá erfingi er hinn dó, er fram hafði fært. Nú færa hjú tvö fram ómaga, og eigu þá þeirra erfingjar að heimta það fé sem ómaginn var skyldur. Slíkt hið sama skal heimta það fé er gelst um víg þess er fram var færður, eða réttafar, ef undir þá menn ber fétöku er frændur eru þess er fram færði, og í þann knérunn er sá átti frændsemi við.

Ef arftökumaður má eigi fram færa ómaga sinn, og kemur sá af því á hendur firnara manni að lögum, og sé ómaginn arftökumanni systrungur eða nánari, enda græðir arftökumaður fé eða ber undir hann, og á sá er fram færði ómagann að heimta sitt fé jafnmikið, vaxtalaust, sem hann lagði fyrir hann, og erfingjar hans, systrungar eða nánari.

'''29.''' EF MAÐUR GENGUR Í SKULD FYRIR BÖRN SÍN.

Maður á kost hvort sem hann vill að ganga í skuld fyrir börn sín eða selja þau í skuld ella. Sitt barn skal hver maður fram færa á landi hér. Ef systkin manns þurfu framfærslu, þá skal hann þau fram færa með verkum sínum, og svo þá menn alla er hann á arf eftir að taka, enda útleggst hann um ef hann órækir, þótt honum sé eigi færður ómaginn.

Eigi er maður skyldur að taka við ómaga, þótt hann sé arftökumaður hans, nema hann eigi sér tveggja missera björg, og svo þeim er þá býðst, og svo þeim er hann á arf eftir að taka er áður eru á fénu.

Þar aðeins skal ómaga færa að hreppsvist á hendur arftökumanni er hann hefir fé til atvinnu sér hina næstu tólf mánaði, eða hann má vinna sér mat, og þó því að einu ef hann á sjálfur varðveislu fjár síns. Eigi á maður að færa ómaga á hendur ómaga félausum. Hinn nánasti niður á fram að færa ómaga ef firnari er, ef hann á fé til.

Því aðeins er maður skyldur að taka við þeim ómögum er hann á eigi arf að taka eftir, ef hann á fé eða færi til. En þá á hann fé og færi til, er hann á betur en fjögurra missara björg sér og konu sinni og sínum ómögum öllum, þeim er hann leggur fyrir á hverjum missörum sex álnir vaðmáls eða meira fé, af því að þeir mundu ella koma á hendur honum að dæmingu eða eiðfærslu. Þeim skal hann öllum eiga fjögurra missera björg, slíka sem búar hans fimm virða, ef hann skal þá einn fram færa, ef þeir verða fullir ómagar. En ef hann stendur að sumum hluta aðeins til ómaganna, og skal að þeim hluta ætla þá. Svo skal og ætla þeim er þá kemur við. Fulla ómaga skal alla telja þótt eigi sé svo, að þeim hluta sem hann á þá fram að færa. Nú ef þeir ómagar koma á hendur honum síðar, er hann á að ganga í skuld fyrir, þá á hann eigi ger að neyta fjárins en fjögurra missera björg sé þeim eftir, og eigu hinir að hverfa af hendi honum er firnari eru.

''Nýmæli:'' Eigi skal maður skyldur að taka við ómaga þeim er hann er annarrabræðri eða manni nánari, nema hann eigi sér og ómögum sínum, og svo þeim er býðst, átta missara björg. En manni firnari skal finna til tíu aura vöru á hverjum misserum, og er hann þá eigi skyldur að taka við þeim ómaga. En ef hann vill eigi svo til finna, þá má honum færa þann ómaga, ef er átta missera björg þeim ómögum er fyrir eru, og svo þeim er þá býðst.

[K: Eigi er maður skyldur að taka við þeim mönnum er honum er manni firnari en næstabræðri eða annarrabræðri, nema hann eigi sér sex missera björg og sínum ómögum, og svo þeim er þá býðst. Maður á kost að beina tíu sex álna aurum til handa þeim ómaga er honum er firnari en annarrabræðri eða þriðjabræðri, eða taka við honum ella. Maður er eigi skyldur að taka við þeim manni er honum er manni firnari en annarrabræðri, og eigi er hann skyldur að taka við þriðjabræðra sínum, nema hann eigi svo aura að honum sé sjálfum átta missera björg og hans skuldaliði, og svo þeim er þá er honum boðinn.]

'''30.''' OF ÞAÐ NÆR ÓMAGAR SKULU HVERFA AF FÉ MANNS.

Þá skulu ómagar hverfa af fé manns, er hann á eigi tveggja missera björg öllum ómögum þeim er hann færir fram. Þá er rétt að færa þá á brott, og skal féið leggja meðan nokkur er til þeirra ómaga er hann á arftöku eftir.

Rétt er að lýsa þann ómaga á hendur öllum fjórðungsmönnum er engi á frænda þann hér á landi er fé eða færi hafi til, og nefna einn bónda til, þann er búi í þeirri þingsókn er ómaginn varð þrotráði í, og kveðja goða þann tylftarkviðar, er sá er í þingi með er á hönd var lýst, hvort hann eigi engi þann frænda hér á landi, er fé hafi til að færa þann ómaga fram.

'''31.''' OF HJÓNAFRAMFÆRSLUR.

Skylt er hvort hjóna að færa annað fram á fé sínu. Ef fé eyðist svo að eigi sé tveggja missera björg erfðarómögum, þá skal það hverfa á hendur frændum er félaust er. Ef annað hjóna fær gæslusótt, þá skal það færa frændum ef hitt hefir eigi liðskost til varðveislu, nema það auki hjú sín til. Ef því hjóna batnar heilsa er vitfirring hafði, svo að annmarkalaust sé tvö missari eða lengur, þá skal það hverfa til félaga síns, og til hjúskapar.

Hinn nánasti niður skal fram færa ómaga þegar er hann er af ómagaaldri. En ef eru ungir menn, þeir er eigi eigu varðveislu fjár síns, þá skal maður færa ómaga, hvort sem hann vill að dómi eða með eið, á hönd þeim er varðveislu hefir fjárins, og á það fé er hinn ungi maður á. Nú kemur ómagi á þess manns fé er yngri er en sextán vetra gamall, og er sá eigi skyldur við að taka, nema hann eigi sér björg til þess er hann er sextán vetra, og fjögurra missera björg umfram, og þeim er honum er þá á hendur færður. Nú koma síðar á hendur honum faðir eða móðir, þá skal hinn á brott fara, en hann skal taka við þeim ef eigi vinnst til hvorstveggja. Móðir barnómaga, og faðir og bræður og systur, eigu að eta alla aura ómagans sem hann sjálfur, ef hann er arftökumaður þeirra. [K: Það sagði Guðmundur lög að faðir barnómaga og bræður eða systur þær er hann á arf eftir að taka, þeir menn eigu að eta alla aura ómagans sem hann sjálfur.] Ef firnari ómagar eru á aurum hans, þá skulu þeir af hverfa af aurum hans, ef eigi er fé meira en fúlgur, til þess er hann er sextán vetra gamall.

Laungetinn karlmaður skal jafnt færa fram börn sín að öllu sem skírborinn. Svo er mælt um alla menn laungetna að þeir eigu fram að færa föður sinn og móður og systkin, ef þeir hafa fé til, enda hafi þeir menn engir hag til er fyrri eru taldir til arfs í lögum. En þá hafa þeir fé og færi til ef þeir hafa sér og sínum ómögum, og svo þeim er þá kemur til, fjögurra missera björg. Því að einu skulu þau vera handmeginsómagar þeirra, ef þau eigu arftöku eftir ómagana. Eigi eru laungetnir menn skyldir að færa firnari menn fram en svo.

'''32.''' EF MAÐUR ANDAST FRÁ ÓMÖGUM ÞEIM ER HANN HEFIR FRAM FÆRÐA.

Ef sá maður andast er ómaga færði fram, þá á sá ómagi arfi að fylgja ef hann var erfðarómagi hans. En ef annar var erfingi ómagans, þá á hinn nánasti niður framfærslu ómagans.

Ef maður færir ómaga fram til þess er hann er þrotinn, og verður hvortveggi ómagi, það kalla menn ómagamót, og á hvor þeirra að hverfa til síns frænda hins nánasta.

Ef maður vill fara brott af landi, sá er ómaga á, og vili hann eigi láta fé eftir, þá skulu þeir menn er standa til ómegðar eftir, ef hann fer frá, verja honum lýriti brottför, hvort er þeir vilja að Lögbergi eða að skipi. En ef þó fer hann á brott, þá varðar honum og stýrimönnum fjörbaugsgarð en hásetum þriggja marka útlegð, ef þeir hafa spurt að honum var bönnuð förin. En ef hinir leggja eigi orð í, þá ráða þeir sér á hönd ómagann meðan hann er í brott.

Ef maður felur ómaga fyrir manni, þá ræður sá sér á hendur. Ef maður situr strandsetrum, sá er með fer, þá varðar þeim jafnt sem honum sé för bönnuð, þótt honum sé eigi bönnuð. Nú ber það kviður að hann ætti hag til, þá skal lýsa á hönd þeim er honum er hér nánastur til varðveislu. En sá skal varðveita þar til er hinn kemur til, þótt hann sé eigi skyldur ómaganum.

Ef hinn andast er austur er, þá skal sá fram færa er nánastur er ómaganum. Ef hinn kemur út, þá skal hann gjalda hinum slíkt sem sá hefir lagt fyrir ómagann. Ef sá maður andast er ómagi hafði tæmst áður hann andaðist, þá á hann arfinum að fylgja þótt hann væri eigi kominn á féið.

Þeir menn eigu fram að færa ómaga sína, er sekir hafa verið, og sé lögleiddir síðan, en eigi á að lofa þeim sýknuna ellegar.

Rétt er að lýsa eigi á hendur arftökumanni, ef hann veit eigi að þar festi ómagann, og svo ef hann veit eigi arftökumanninn, þá skal lýsa þegar á hönd frændanum, þeim er fé á til að færa hann fram. Þá er ómaginn kominn á hendur manni er hann kemur að dómi, eða er hann færður með eið eða votta, eða tekur hann við áður hann er færður, ef þess er von að hann myni færður vera áður hann tekur við, eða hefir hann sína aura fyrir hann lagða af þeim sökum að hann þóttist hann eiga fram að færa að sumum hluta. Fyrir ekki kemur manni þótt hann færi ómaga fram meðan óskipt er. Færa skal hver er vill ómaga þótt ekki sé að langt, hvort sem hann vill að dómi eða með eið. Svo skal ómögum skipta að hvortki sé langafasta né löghelgar tíðir.

Nú ber þar vanefni er menn hugðu eigi, og má þá eigi spyrja að þingfesti. Þá skal segja í þann dóm er fyrst kom sökin í. Ef tveir ómagar eru lýstir senn á hönd einum manni, þá skal hann við þeim taka er honum er skyldri, ef hann hefir eigi fé til að færa báða fram. Eigi skal fleiri ómaga en þrjá lýsa á hendur einum manni á einu þingi úr einum knérunni. Rétt er að maður sæki ómagasök, þótt hann hafi eigi komið til öndverðs þings, ef hann fær eigi annan mann til. Nú er dæmdur ómagi á hendur einum manni, en þeir eru fleiri jafnnánir er fé eigu, og er þó rétt að skipta ómögum. Eigi skal þá með eið færa, með votta skal þá færa. Ef ómagi er dæmdur á hendur manni, þá má hann eigi þeim ómaga af hendi koma á annan veg en að dómi. Skipta má hann láta við jafnskylda ef hann vill.

Á þeim tólf mánuðum skal hann gera, er leysinginn kemur á hendur honum, jafnmikla skuld sem hann leggur fyrir ómagann. Eigi skulu þau meiri skuld eiga en þau væri verð ef þau væri ánauðig, þótt hann leggi meira fé fyrir ómagann.

Þar er ómagar koma á hönd manni, þá á hann kost að leggja lögskuld á ómagann, og segja til búum sínum fimm og á þingi, og banna innihafnir hans, og leggja eigi meiri skuld á en hinn er verður.

Alla menn skal þá færa á framfærslur er eigi megu vinna sér mat og klæði, hvort sem menn eru skyldir að færa þá fram á fé sínu eða handmegni. En um þá menn er þá framfærslu hafa hvergi, þá skal færa í hrepp þann er arftökumaður ómaga er í, ef hann er næstabræðri ómaganum eða nánari. En ef sá er engi vistfastur svo að hann megi sér mat geta af sínu fé eða verkum, er svo náinn sé ómaganum arfgengra manna, þá skulu þeir menn eiga för um allt land.

Svo skulu menn skyldir að ala innanhreppsmenn að öllu sem mælt er í hreppamálum, fyrir utan það að nú varðar fjörbaugsgarð ef þeir eru eigi alnir, eða er þeim hnekkt á annan veg en hreppsmenn eigu mælt. Utanhreppsgöngumenn skal enga ala, og eigi gefa mat, hvortki meira né minna. Gefa skal til skúa og klæða ef vill. Þá er rétt að ala er maður ætlar að til síns hrepps fari eða eigi för um allt land, og ala þá hvoratveggju í eitt mál ef rúmheilagt er. Ráða skal maður sjálfur ef heilagt er, nema þeir menn sé, er eigi eru til lögföstu skyldir, þá skal maður ala ef hann vill í tvö mál þótt rúmheilagt sé. Ef maður elur utanhreppsgöngumann, eða gefur þeim mat annan veg en nú er tínt, og varðar það allt fjörbaugsgarð.

'''33.''' OF BÚÐSETUMENN.

Búðsetumenn skulu engir vera, þeir er búfjárlaust búi, nema hreppsmenn lofi. En ef hreppsmenn lofa búðsetuna, þá eru þeir skyldir að annast hann eða færa til framfærslu ef hann má eigi sjálfur bjargast. En ef hann biður eigi leyfis, eða situr hann þótt honum sé eigi lofað, og varðar fjörbaugsgarð, og svo varðar þeim er við honum tekur, og ræður hann sér einum á hendur afhrapa hans.

Ef maður fer vaflanarförum á brott, þá er hann þvílíkur sem göngumenn aðrir. Ef maður hefir konu barnbæra í fiski með sér, og fær hann eigi þeim báðum atvinnu, og varðar þeim báðum fjörbaugsgarð, og slíkt varðar þeim er þau tekur á skip með sér.

Þessum fjörbaugssökum öllum skal stefna heiman og kveðja fimm heimilisbúa þess er sóttur er. Rétt er að lýsa hvort sem vill á vorþingi eða alþingi og sækja þar í dóm fram, ef sá er á þinginu er sóttur er. Engar skulu gagnsakir metast á mót þessum málum, nema þeim sé á mót stefnt, og engar varnir metast ef rétt er heiman búið, enda komi gögn öll fram, og sé sök sönn, nema þessi er nú mun eg telja: Ef maður er sóttur um göngumannseldi, þá skal hann beiða sér fimm búa sína bjargkviðar, að hann hugði að sá færi réttleiðis eða hann ætti eigi lögföstu að gegna, eða hann hygði að sá væri eigi þar hreppsmaður, er hann rak út, enda á hann slíkra bjargkviða sér að beiða um búðsetumenn. Þess á hann kost að bjóða gjörð biskups þess er yfir þeim fjórðungi er, og fá handsalamann þann er biskup kalli vel til fengið. En ef sækjandinn vill það eigi, þá skal verjandinn láta bera vætti það í dóm fram, er hann bauð gjörð biskups, eða hafa við heimilisbúa sína fimm ella, ef vottar eru eigi til, og verst hann þá sökinni. Hreppssóknarmenn eru fyrst aðiljar að þessum sökum, en ef þeir vilja eigi sækja, og varðar þeim fjörbaugsgarð, og á þá hver er vill, og fyrr innanhreppsmenn en utan hrepps. Ef innanhreppsmenn vilja á þingi lýsa um þessi mál, þá skulu þeir hafa lýst fyrir helgina. En ef þá er ólýst, þá eigu utanhreppsmenn eftir helgina þar til er dómar fara út til saka.

Rétt er að búandi bjóði öðrum manni um, að hann mun gegna slíkum skilum sem menn verða á sáttir á samkomu, og skal hann segja á hve mörg hundruð þangað er að skipta manneldi, eða hve fyrir marga menn þar skal matgjöf gefa, eða hve mikil þar er tíund. Slíkt á maður að beiða hreppsfundar þótt ómagar komi á hendur griðmönnum hans eða landsetum sem honum komi sjálfum á hendur, ef þeir hafa eigi hag til. Því aðeins verður það rétt, ef hann vissi eigi von þeirrar ómegðar þá er hann tók sér hjú eða byggði lönd sín, ella ræður hann sér á hönd ómaga. Nú vilja sumir færa ómegð til framfærslu að lögum, þá er þar fer, en sumir hreppsmenn vilja eigi, og ráða þeir sér á hendur eldi þeirra manna er þeir vilja eigi á brott færa.

Þeir menn eru sekir þrem mörkum er eigi koma fyrir miðjan dag til hreppsfundar eða lögsamkomu. Skulu þeirra manna mál standast er þar koma, hvar þess er þeir taka eigi af alþingismáli.

'''34.''' EF MAÐUR HLEYPUR FRÁ ÓMÖGUM SÍNUM Í ANNAN HREPP.

Ef maður skýtur niður ómaga með engi lögskil og hleypst frá í annan hrepp, það varðar honum fjörbaugsgarð. Sök þá á sá maður er á landi býr. Ef leiglendingur á sök, og vill hann eigi sækja, þá á landeigandi sök ef hann er innanhreppsmaður. Ef hann vill eigi, þá er sóknarmaður sakaraðili. Ef hann vill eigi, eða er engi sóknarmaður tekinn í hrepp, þá á hver er vill sökina. Þar er stefnustaður við þann mann er hleypst frá ómaga sem hann setur ómagann niður, ef það er á bæ. En ef eigi er á bæ, þá er stefnustaður á þeim bæ sem í landeign er ómaga niður skotið. Til þessa máls skal níu búa kveðja á þingi, þá er næstir búa því sem ómagi var niður settur. Ef maður verður sekur um þetta mál, þá skal féránsdómur vera í stefnustað, og skal sá goði nefna féránsdóm er sá er í þingi með er sótti. Rétt er manni að sækja þessa sök á vorþingi því er hann heyr sjálfur, þó að sá sé utanþingsmaður er sóttur er. Slíkt varðar manni þeim er hleypur frá ómaga sínum í annan hrepp og lætur þar eftir sitja. Það er honum til varnar, ef hann fær þann kvið að hann hefði enga björg í hrepp og honum fengist engi fararbeini úr hrepp. Þar aðeins skal kveðja tylftarkviðar er arftökumaður er erlendis, þess ómaga er á hendur er lýst. En ef þeim manni er lýst á hendur er hér á landi er, og skal kveðja heimilisbúa fimm þess er á hönd er lýst, hvort hann sé arftökumaður hans eða eigi, eða hann sé hans erfðaómagi.

Eigi skal maður sækja ómagasakir, ef hann kemur eigi drottinsdag til þings eða fyrr. Verja skal hann sjálfur fyrir sig ómagasök, en eigi fyrir aðra menn ef hann kemur síðar en svo. Heimilt er hverjum manni er vill að verja sök fyrir þann mann er eigi er sjálfur á þingi, þeirra manna er réttur sé þingheyjandi, og ryðja skal hann kviðu alla sem hinn.

'''35.''' OF DÆMDAN ÓMAGA.

Rétt er að maður færi manni dæmdan ómaga í annan fjórðung ef hann vill, og varðar slíkt þar sem áður er talt ef eigi er við tekið, og varðar jafnan fjörbaugsgarð ef maður lætur ganga dæmdan ómaga.

'''36.''' OF FRAMFÆRSLUR ÓMAGA.

Eigi er maður skyldur að færa fram laungetin börn þess manns er hann hefir fram færðan föður þeirra að helmingi eða meira hlut, enda ætti hann annarra manna ómagi að vera, ef þeir hefði fé að færa hann fram. Hver maður á fram að færa föður sinn og móður ef hann á fé til, þótt hann sé eigi til arfs alinn, enda skal hann arf taka eftir þau, ef engi lifir þeirra manna er til arfs eru taldir að lögum.

Jafngerla skal virða fé til ómagabjargar sem til tíundar. Allt skal til virða nema búsafleifar og hversdagsgangvera, og slíka svo náttbjörg í klæðnaði, þeim mönnum er hans ómagar eru.

Ef sá maður á barn eftir út hér laungetið, er hann er norrænn eða hjaltlenskur eða orkneyskur eða færeyskur eða katneskur eða úr Noregskonungs veldi, og komi barn það í ætt að handsölum að faðerni eða að kviðburðum eða að skírslum, þá skal rétt vera að færa þeim manni er úr sama fylki er og hinn er barn á. Og skal færa honum hálfum mánaði fyrr en hann fari á brott úr vist með föt sín frá búanda þess er hann hefir með verið, og bjóða honum með tíu aura vaðmála. Nú vill hann eigi við taka, þá skal hinn færa honum í annað sinn að skipi með eið, og sækja um síðan ef þarf. Þeim manni skal færa er hefir sex hundruð álna eða meira fé. Eigi er hann þá skyldur að láta féið fylgja ómaganum nema hann vili.

Eigi eru menn skyldir að taka við eins manns börnum fleirum en tveimur, laungetnum, þeim er annarrabræðra eru, nema geldur sé faðir barnanna.

Hvort skal hjóna færa annað fram, það sem heldur hefir fé til, nema annað þeirra viti eigi vel, en þegar er því batnar, þá er sem áður var mælt.

Rétt er hvort sem heldur vill um fúlgur þær er búar gera, að þeir geri við eið heima eða á þingi að dómi. En ef maður vill sækja um tvennar fúlgur, og skal hann þrjár merkur láta varða.

Eigi skulu laungetin börn meir koma en tvö á hendur föðurfrændum föðurins til framfærslu meðan þau eru í barnómegð, og svo móðurfrændum hans.

'''37.''' OF GÖNGUMANNABÖRN.

Börn þeirra manna, er fyrir ómennsku sökum ganga með húsum, skulu eigi koma á hendur frændum meðan þau eru á húsgangi. En ef þau hafa vist tvö misseri eftir húsgang, þá verður rétt að færa börn þeirra á framfærslu. Nú hefir annað þeirra vistir eftir húsgang, og skal það þeirra börn hafa er með húsum gengur, nema það beri kviður að það megi eigi vinna sér björg, er fer, og skal þá rétt að færa börnin til framfærslu. Nú hverfa þau á húsgang síðan, og er þá rétt að þeim sé færð börnin af framfærslunni.

Það er ómennska ef maður gengur með húsum fyrir sakir nenningarleysis eða ókosta annarra, þeirra er góðir menn vili fyrir þeim sökum eigi við þeim taka. Rétt er að gelda göngumenn, og varðar eigi við lög þótt þeir fái örkumbl af eða bana.

Eigi skiptir skuldum til handa konu svo að aðrir menn eigi við hana heimting meðan búandi hennar lifir, nema hún hafi ein við sig skuldir átt, en heimilt verður honum allt fé þeirra til skuldagildis.

Grágás/Rannsóknaþáttur

2024-07-21T23:19:53Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Grágás}}
'''1.'''

Það skal hver maður hafa á landi ossu er á, nema gefið vili hafa eða goldið. Ef maður tekur það er annar maður á ólofað, og á maður að færa það til gertækis ef pennings er vert eða meira. Svo skal stefna, sá er á gripinn, um gertæki og til gjalda tvennra, slíkra sem búar meta, og láta varða þriggja marka sekt og kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttur er.

Ef maður tekur fé frá manni það er vert er hálfs eyris eða meira fjár, og leynir sá eigi er tekið hefir, og varðar það skóggang, og skal stefna um tökuna um það að hann vili sér fé nýta, en eigi um þjófskap. Ef maður tekur fé frá manni hálfs eyris vert eða meira, og leynir þjóflaunum, þá er kostur að færa til þjófskapar og stefna og telja hann sekjan skógarmann, ef kviður ber hann sannan að sök, og kveðja til tylftarkviðar. Nú ber kviður af honum, og er eigi sókn til þá að sækja um illmælið, ef hann kvað svo að í stefnunni, enda stefni hann af því að hann hygði hann sannan að, en eigi fyrir háðungar sakir.

Ef maður stefnir manni ifalaust um það að hann hafi því stolið, ef kviður ber hann ósannan að, og er þá sókn til illmælisins. Hann á kost að nefna sér votta þá þegar, ef hann heyrir, og stefna um illmælið og telja varða fjörbaugsgarð og sækja við vottorð. Enda á hann kost að nefna votta að framsögunni og stefna um illmælið að Lögbergi, síðan er kviður bar af honum, og sækja hið sama sumar. Þess er og kostur að stefna síðar um illmælið og sækja við tylftarkvið. Enda nýtur hann eigi bjargkviðar ef hann stefndi ifalaust.

Ef maður stefnir þeim manni um þjófskap er áður hefir kunnur og sannur orðinn að þjófskap, og varðar það eigi við lög þótt þá verði hann ósannur að, ef hann stefndi af því að hann hugði hann sannan að, og hann vissi hann eigi ósannan að. Þjófsök skal sótt á hinu þriðja þingi þaðan frá er hann spyr, sóknaraðilinn. Aldregi fyrnist leynd þjófsök. Svo skal sækja að öllu um fjártökuna, þar er maður lætur skóggang varða, sem þjófsök, fyrir utan atkvæði. Gertækissök fyrnist eigi.

Kost á maður að höfða sök við hvorn er vill, þann er gripinn hefir að halda eða hinn, er hann hyggur að stolið hafi. Jafnmikið varðar manni ef hann þiggur eða kaupir vísvitandi þjófstolið, sem hinum er stal — sá er þjófsnautur, og svo þeim er réð þjófráðum. Þá skal sækja við hin sömu gögn sem þjófinn. Ef maður selur manni eða gefur, það er hann veit að þjófstolið er, og villir hann heimild að, þó að hann vissi eigi þá er honum var heimildur, og varðar skóggang við hvorntveggja, þann er hefir gripinn seldan og svo þann er átti. Skal sækja við tylftarkvið.

Hvar þess er maður hefir heimild til þess gripar er tekinn er frá manni eða stolinn, og hugði hann sér heimilan mundu verða þótt hann fregni síðar annað, og er honum rétt að halda þeim grip til dóms. Þar er maður þermlast síns gripar, og þykist hann vita að maður hefir grip þann að halda, sá er keyptan hefir eða þeginn eða að láni, og náir hann eigi að sjá. Sá er gripinn á skal beiða með votta að hinn sýni honum gripinn eða seli fram. Ef hinn selur eigi fram, þá er kostur að fela ábyrgð á hendi honum til dóms, og stefna honum til brigðar og til útgöngu og láta varða þriggja marka útlegð ef hinn sýnir eigi gripinn lengur er beitt er. Ef maður kennir grip í höndum manni, og kveðst sá eiga að gjöf eða að kaupi eða að varðveislu, ef hinn tekur á brott, og varðar það skóggang.

'''2.''' UM RÁN.

Það er handrán ef sá tekur úr hendi honum eða af honum. Ef maður heldur eigi á og kveðst hann þó eiga, en hinn tekur þann grip á brott, og er það rauðarán. Varðar það skóggang. Að hvorritveggju aðferð þeirri, þá sekst maður þar á sínu eigini, ef hann tekur af þeim manni er heimild hefir til. Þá hefir maður heimild til, ef sá maður heimilar honum er forráð á aura sinna, og hann hyggur að sá mætti honum heimilað vinna þann grip, en eigi ellegar. Rauðarán skal svo sækja að kveðja skal til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er.

Ef maður finnur grip sinn úti eða inni og tekur hann á brott, og skal hann segja lögföstum mönnum til, ef þeir eru hjá þar á þeim bæ. En ef þeir eru eigi hjá, þá skal hann fara leið sína og segja á næsta bæ og mæla svo: „Ef nokkur kennir sér þenna grip, komi sá þingað til mín,“ og kveða á hvar hann á heima, „og feli mér ábyrgð á hendi til dóms.“ Því aðeins skal hann svo með fara ef hann átti þá er frá honum villtist. Ef maður vill brigða grip þann, þá skal hann koma til á hinum næsta mánaði og fela honum ábyrgð á hendi til dóms.

Hvorts átuþýfi er meiri eða minni, þá er maður stelur því er ætt er eða blóðugri bráð, þá er kostur að stefna til skógar.

'''3.''' UM RANNSÓKNIR.

Hvort er maður missir fjár síns, tveggja aura eða meira við einn mann á tólf mánuðum, þar er kostur að stefna um stuld þann til þrældóms, ef hann hefir þjóflaunum leynt, svo sem þræll væri faðir hans en ambátt móðir, og félli hann ánauðigur á jörð, telja sér fé hans allt. Þar skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er, hvort hann hafi því fé stolið á þeim tólf mánuðum, og nefna hann, og þjóflaunum leynt, eða hafi hann eigi.

Ef kviður ber hann sannan að því, þá á að dæma hann þræl fastan á fótum, og hinum fé hans. Sá skal og hafa ómaga þrælsins, ef eru, er hann sækir til þrældóms. Sá á kost að leggja lögskuld á ómaga þrælsins. Honum skal frelsi gefa ef hann þykir þess verður vera, og skal hann í frjálsgjafa ætt að framfærslu og að arftöku.

'''4.''' RANNSÓKNAÞÁTTUR.

Sá maður er missir fjár síns, hann á að rannsaka ef hann vill. Hann skal biðja menn til rannsóknar með sér innan húss og af næstum bæjum, til þess er hann hefir þrjá tigu manna. Ef menn vilja eigi fara með honum, og varðar þeim þriggja marka útlegð. Hann skal eigi fleiri menn hafa en þrjá tigu. Hann skal þar upp hefja rannsókn er hann vill. Ef hann vill fleiri bólstaði rannsaka en einn, og skal hann eigi yfir hefja rannsókn um þá bólstaði er þeim eru næstir er hann hóf upp rannsókn.

Þeir lagsmenn skulu ganga að garði þar er þeir vilja rannsaka. Þeir skulu þrír einir í garð ganga og til húss. Hann skal sjálfur hinn þriði, eða sá maður er hann fær til að mæla málum sínum. Hann skal beiða búanda þann er þar býr, með votta, að hann og þeir er fyrir eru festi þeim og handsali grið að lögum til rannsóknar. Hann skal og eigi hafa fleiri menn fyrir en þrjá tigu. Hann skal og handsala þeim grið, og hvorir öðrum. Ef búandi varnar griða, og varðar það skóggang. Nú lætur hann grið uppi og handsalar. Þá skal hvor þeirra nefna þar sex menn úr annars flokki, þá er hann vill í þau grið. Þá eru tólf menn í griðum af þeim sex tigum manna, en allir þeir sex tigir manna undir griðum. Búandinn er eigi skyldur að láta grið uppi ef þeir eru fleiri saman en þrír tigir. Ef menn ganga í lið þeirra óbeðið, og varðar hverjum þeirra þriggja marka útlegð, og á sá sök er rannsaka vill. Ef hinn hefir fleiri menn fyrir en þrjá tigu, og varðar honum það skóggang, og er þá varnað griða. Nú festa þeir grið með sér, og skulu þeir allir þá til dura ganga er áður voru utan garðs. Þeir skulu þá beiða búandann með votta að hann láti þeim rannsókn uppi. Honum varðar skóggang ef hann varnar rannsóknar. Þeir skulu beiða hann þess að út gangi menn þeir allir er inni eru þar áður, nema sá maður einn er ljós beri fyrir þeim og lúki lásum upp. Þegar er annan veg er beitt rannsóknar en nú er talið, þá er hann eigi skyldur uppi að láta. Ef önnur aðferð er af búandans hendi en sú er hér er nú talið, að þeir eigu hann að beiða, og er þá varnað rannsóknar.

Ef rannsókn er uppi látin, þá skulu þrír menn inn ganga af þeim er rannsaka vilja og einn úr hinna liði. Sá skal bera ljós fyrir og lúka lásum upp. Þeir skulu fjórir menn inn ganga. Menn skulu láta rannsakast áður gangi inn, að eigi beri þeir fóla á hendur mönnum, enda svo þeir er út ganga. Ef þeir vilja eigi láta hafa lukla að lúka lásum upp, og verða lok þeirra óheilög við broti. Þeir skulu hinir sömu rannsaka í öllum stöðum, úti og inni. Þeir skulu eigi auvisla gera í rannsókn, þann er hinum sé mein að, né fjárskaði, er fyrir búa. Ef þeir bera ofurafli eða fara að ólögum að rannsókn annan veg en nú er talið, og varðar skóggang ef þeir finna eigi þar inni, enda verði búandinn ósannur að, en ellegar varðar ekki.

En þótt þeir finni inni þar fóla, og skal-at drepa þá menn né að þeim gera ekki, nema þeim verði handnumið. Svo skal að sókn fara um þann þjófskap sem þar er eigi er rannsakað. Ef þeir bera inn fóla á hendur mönnum, er rannsaka skulu, eða láta bera aðra menn, þá varðar þeim skóggang, enda varðar þeim þá það allt er þeir fara að rannsókn slíkt sem áður.

Nú skal um sakir þær allar er af rannsókn gerast stefna heiman og kveðja heimilisbúa fimm til á þingi þess er sóttur er.

'''5.''' UM GRIPATAK AÐ MISFANGA.

Ef maður tekur grip manns að híbýlum, og vill hann kalla sér misfanga. Þann skal hann þann grip hafa aftur borinn á viku fresti eða fyrr og selja í hönd þeim manni er þar býr næst því er hinn mistók gripinn, ef hinn er eigi þar er á. Nú vill sá eigi við taka, þá skal hann heim hafa með sér og segja til síns heimilis og ábyrgjast, enda hafa til þings hið næsta sumar og segja til að Lögbergi. Svo skal sækja sem um aðrar fjártekjur.

Ef maður fer eigi svo með sem nú er tínt, eða svo ef eigi er misfangi þótt svo sé kallað. Þar á misfanga að bera er maður tekur þess kyns grip á brott sem hann lætur eftir í vopnum, en hross þess kyns sem hann átti og svo litt, enda svo um aðra gripi sem nú er tínt, hvort er kykfé eða aðrir gripir, þá skal hann þess kyns grip á brott hafa sem hann átti, og með þeim lit, og er þó því að einu misfangi ef búar vilja svo borið hafa. Og ef sá maður er þann grip átti tekur og hins grip að misfanga, og skal svo með fara hið sama sem hinum var áður til handa talið, og er þar hvorumtveggja misfangi.

Ef maður tekur grip annars manns á alþingi, eða á fjöllum uppi eða að óbyggðum, að misfanga, og finnur hann eigi áður hann kemur í hérað, þá skal segja til búum þeim þrem er þar eru næstir á götu hans, þegar er hann finnur að hann hefir mistekið, og sekst hann þá eigi á meðför þess gripar. En hann skal ábyrgjast og hafa til alþingis annað sumar ef hann mistók þar. Hinn sekst og eigi á meðför hans gripar, ef sá hafði í ömbun þann á brott hafðan, ef sá fer svo með sem hinum var til handa tínt.

Maður skal fært hafa hinum, er á, á hálfum mánaði þeim er hann veit misfangann ef þeir eru sams fjórðungs, eða svo ef hann má komast á hálfum mánaði fyrir leiðarlengd, þótt eigi sé sams fjórðungs.

'''6.''' UM REISLUR.

Það er lögpundari er átta fjórðungar eru í vætt, en tuttugu merkur skulu í fjórðung vera. Ef maður á pundara meira eða minna en mælt er, og varðar það þriggja marka sekt.

Nú reiðir hann rangar vættir eða mælir rangar álnar, svo að munar um öln í tuttugu álnum, þá varðar það fjörbaugsgarð. Sá á sök þá er síns hefir í því misst. En ef hann vill eigi sækja, þá á sá er vill. Níu búa skal til þess kveðja á þingi. Stefnusök er það.

'''7.''' UM VERPLAKAST OG TAFL.

Það er mælt í lögum vorum að menn skulu eigi kasta verplum til fjár sér, en ef kasta, og varðar fjörbaugsgarð. Menn skulu og eigi tefla svo að þeir leggi fé við, og enga þá hluti er manni þykir betra að hafa en án að vera. En þeim er fé leggur við tafl eða aðra hluti þá er varðar fjörbaugsgarð, enda er-at heimting til fjár þess. En eigi skal kasta.

Sá á sök þá er vill, innanfjórðungsmanna, og er rétt að lýsa á vorþingi, ef þeir eru samþinga, enda er sá á þingi er sóttur er, og kveðja þar til heimilisbúa fimm þess er sóttur er, og skulu innanfjórðungsmenn lýsa fyrir drottinsdaginn, ef þeir hyggja. En þá á hver er vill eftir helgina, ef sá er á þingi er sóttur er. En ef hann er eigi á þingi, og er rétt að lýsa að þinglausnum og til sóknar annað sumar, og banna för ef vill. En ef tveir sækja einn mann um þann hlut, og á sá að ráða er sækja vill til laga.

Grágás/Erfðaþáttur

2024-07-21T22:46:40Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Grágás}}
'''1.'''

Sonur á að taka arf að föður sinn og móður, frjálsborinn og arfgengur. Nú er eigi sonur til, þá skal dóttir. Þá skal faðir. Þá skal bróðir samfeðri. Þá skal móðir. Þá skal systir samfeðra. Þá skal bróðir sammæðri. Þá skal systir sammæðra. Hinn níundi maður skal arf taka sonur laungetinn og honum næst dóttir laungetin. Þá bróðir samfeðri laungetinn. Þá systir samfeðra laungetin. Þá bróðir sammæðri laungetinn. Þá systir sammæðra laungetin. Eftir firnari menn eru skírgetnir menn til arfs og til ómegðar, ef eigi taka systkin. Þá eru næstir arfi föðurfaðir og móðurfaðir, sonarsonur og dóttursonur. Þeim næst eigu arf að taka föðurmóðir og móðurmóðir, sonardóttir og dótturdóttir. Þá eru föðurbróðir og móðurbróðir, bróðursonur og systursonur. Síðast skal taka föðursystir og móðursystir, bróðurdóttir og systurdóttir.

Nú eru þessir menn eigi til, þá skulu taka jöfnum höndum bræðrungar og systrungar nema einn maður sé úr móðurætt eða föðurátt, en fleiri menn úr annarri hálfu, þá tekur hann að helmingi við þá. Nú lifir ekki þeirra manna, þá skal hinn nánasti niður frjálsborinna manna og arfgengra. Nú er bæði jafnnáið kona og karlmaður, þá skal karlmaður.

Jafnt skal arfi skipta í alla knérunna, en það er knérunnur að telja frá systkinum. Ef konur eru nánastar, og er þar og deildararfur með þeim. Þeir menn eru fjórtán er taldir heita til arfs í lögum er fyrst eru tíndir af því að þar ræður eigi frændsemi. Þeirra er fyrst sonur skírborinn, en efst systir sammæðra laungetin.

'''2.''' ARFSKIPTI.

Ef synir eru til arfs alnir, þá á faðir og móðir eigi að gera dóttur sína heiman meira fé fyrir ráð sonanna en komi jafnmikið fé á hlut hvers þeirra ef þá væri erfðinni skipt. Ef annaðtveggja fellur frá, faðir eða móðir, enda sé dóttir þeirra í ómegð, og skal hún að slíkum hlut hverfa á hendur bræðrum sínum að varðveislu sem þeir taka aura til eftir það þeirra sem andað er.

Það er og þar er móðir gefur syni sínum, eða sá maður er hún verður erfingi eftir, til fósturs eða læringar eða farar eða kvonarmundar eða geldur gjöld fyrir hann, og allt það er hún leggur fyrir hann í fémunum, eða sá maður er hún tekur féið eftir, að hún skal taka það fé eftir hann barnlausan jafnmikið sem hún gaf, ávaxtalaust, og svo hennar börn, ef hún er önduð, skulu taka fyrr en faðirinn.

Ef menn hafa gefið sonum sínum til farar eða til kvonarmundar, og svo ef hann hefir goldið gjöld fyrir hann, og svo ef hann hefir æxt honum fé fyrr en hann er sextán vetra gamall, þá skulu hinir aðrir taka slíkt af ódeildum arfi sem það var þá er hann var sextán vetra gamall. Þá skal hver þeirra taka af fénu er þeim tæmist arfurinn. Nú hefir þeim æxt verið fleirum féið eða gefið, en sumum meira en sumum, og skulu þeir svo skipta sem þeim væri jafnmikið öllum gefið féið eða æxt. Þeir skulu ávaxtalausan þann mismuna heimta sem þeirra var í því ger lengur er þeim tæmist. Nú hefir meiri munur þeirra ger verið en í arfinum megi jafna hlut þeirra, þá eigu þeir heimting sinna aura, jafnmargra sem í það missir, við þá er áður höfðu af fénu haft.

Það er og þar er systur taka arf að föður sinn eða að móður, og voru sumar gervar heiman áður en sumar eigi. Þá skulu hinar aðrar taka jafnmikið fé af ódeildu sem hinar höfðu áður haft, ávaxtalaust, enda skal slíkt með þeim fara sem áður var tínt með bræðrunum, hverngi veg er, og hefir þeirra misjafnaður ger verið í því.

Móðir á að taka af fé slíkt eftir dóttur sína barnlausa sem hún hafi hana heiman gerva og svo mundinn ávaxtalausan, þann er þar kom til, og svo hennar börn fyrr en faðirinn. Nú hvergi maður er gefur til heimanfylgjunnar, þá skal sá taka gjöf þá eftir hana barnlausa og svo viðgjöldin ef hann lýsir að festamálum eða að eiginorði.

Ef móðir gefur fé til farar syni sínum eða til kvonarmundar, þá á hún að taka það fé að hann barnlausan, jafnmikið sem hún gaf, ávaxtalaust, og svo hennar börn fyrr en faðirinn.

'''3.''' UM ÞÁ MENN ER EIGI ERU ARFGENGIR.

Eigi eru allir menn arfgengir þótt frjálsbornir sé. Sá maður er eigi arfgengur er móðir hans er eigi mundi keypt, mörk eða meira fé, eða eigi brullaup til gert eða eigi föstnuð.

Þá er kona mundi keypt er mörk sex álna aura er goldin að mundi eða handsöluð eða meira fé ella. Þá er brullaup gert að lögum ef lögráðandi fastnar konu, enda sé sex menn að brullaupi hið fæsta og gangi brúðgumi í ljósi í sama sæng konu.

Sá maður er og eigi arfgengur, er eigi veit hvort trýjusöðull skal fram horfa á hrossi eða aftur, eða hvort hann skal horfa á hrossinu fram eða aftur. En ef hann er hyggnari, þá skal honum arf deila. En ef hann kann eigi til fulls eyris ráða, þá skal hinn nánasti niður hafa varðveislu fjár hans sem ómagaeyris. Þeir eigu að stefna honum, þá er hann er sextán vetra gamall, til skila og til raunar um það að hann kunni fé sínu eigi að ráða til fulls eyris, og telja hann af ráðunum fjár síns alls, og telja sér ráðin fjárins ef kviður ber hann sannan að því. Þar skal kveðja til níu heimilisbúa á þingi þess er sóttur er, hvort hann kunni ráða fé sínu til fulls eyris eða eigi, enda á að dæma að því sem kviðurinn ber. Nú ber það kviður, að hann kunni eigi að ráða fé sínu til fulls eyris. Þá skal dæma þeim manni fjárvarðveislu hans er stefna lét, en sá skal láta virða fé það sem ómagaeyri, og svo hafa að öllu.

En ef honum batnar hyggjandi, þá skal hann stefna þeim er féin hefir að varðveita, þá er hann er tuttugu vetra gamall, til gjalda og til útgöngu um féið, og skal hann kveðja heimilisbúa sína níu á þingi, hvort hann kann ráða til fulls eyris fé sínu eða eigi. Ef það ber kviður í hag honum að hann kunni ráða fé sínu til fulls eyris, þá skal hann enn kveðja heimilisbúa níu á þingi þess er hann sækir að bera um það við hve miklum aurum sá tók, þeim er hann átti. Skal síðan dæma honum fjárvarðveislu þess er hinn tók við, ávaxtalaust, ef kviður ber það að hann kunni þá ráða til fulls eyris, en eigi ella, enda skal hann eigi oftar til reyna. Nú skal dæma honum fjárvarðveislu sína þá, ef kviðurinn ber í hag honum, en eigi ella, en eigi á hann tilkall oftar.

'''4.''' EF MAÐUR KVONGAST.

Ef sá maður kvongast fyrir ráð skaparfa síns, þá á það barn eigi arf að taka, enda á barn það að hverfa í móðurátt að framfærslu til þess er það er sextán vetra gamalt, en hinum varðar fjörbaugsgarð er konu fastnaði honum, ef ráðin takast, og á sá sökina er fjárvarðveislu á þess hins heimska manns. En eigi er sókn til nema ráðin takist, enda er eigi mundurinn heimill, sá er hann handsalar hinn heimski maður. Það er stefnusök, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er.

''Nýmæli:'' Ef sá maður andast er barn á í vonum, þá er barnið eigi arfgengt nema lifanda komi í ljós og matur komist niður.

Sá maður er og eigi arfgengur er á verðgangi er alinn. Sá maður er eigi arfgengur er þræll getur barn með frjálsri konu. Það barn er og eigi arfgengt er kvikt er í kviði áður mæðurinni sé frelsi gefið, og er þó það barn frjálsborið, enda skal þeim manni gefa frelsi í annað sinn. Sá maður heitir hrísungur. En ef konunni er gefið frelsi áður barnið er kvikt orðið í kviði henni, og þarf eigi að gefa þeim manni frelsi. Ef kona gefur frelsi þræli sínum, til þess að hún vill ganga með honum og eiga hann, þá er það barn og eigi arfgengt er þau geta. Sá maður heitir hornungur. Það barn er og eigi arfgengt er sá maður getur er sekur er orðinn skógarmaður, þó að hann geti við sinni konu sjálfs. Sá maður heitir vargdropi. Það barn er og eigi arfgengt er sú kona getur er sek er orðin skógarmaður, þó að hún geti við búanda sínum ósekjum, og heitir sá maður bæsingur.

Ef sá maður kvongast er áttræður er eða eldri, fyrir ráð skaparfa síns, hann á eigi mund að gjalda meira en tólf aura. En það barn er þau ala skal eigi hans arf taka, en það skal taka allan annan.

Ef maður skilst við konu sína, og er talið einlát á hendur honum, og lofar biskup honum eigi að kvongast ef hann ræður ráði sínu í annað sinn, og varðar honum það fjörbaugsgarð, enda verða börnin eigi arfgeng ef hann á við þeirri konu.

Ef kona skilst við búanda sinn svo að einlát er talið á hendur henni, ef hún giftist öðrum manni svo að eigi lofar biskup, og varðar henni fjörbaugsgarð, og eru börn þau öll eigi arfgeng er hún á við þeim manni. Sakir þær á að sækja hver er vill. Stefna skal heiman og kveðja til níu búa á þingi.

Nú hverngi hlut er maður vill þessa til þess færa að telja mann eigi arfgengjan, þá skal hann stefna honum til skila og til raunar, og kveðja níu heimilisbúa til á þingi þess er sóttur er, um það sem hann vill helst til færa.

Svo fremi á karlmaður arf að taka er hann er sextán vetra gamall. En kona sú er gefin er, hvort sem hún er sextán vetra gömul eða yngri, og á hún arf að taka þegar er undir hana ber, og svo fjárvarðveislu annarra manna. Ef hún er ekkja yngri en sextán vetra gömul, og á hún arf að taka og svo fjárvarðveislu annarra manna ef undir hana ber, ef lögráðandi hefir fyrir ráðið. En ef karlmaðurinn er yngri en sextán vetra, þá er arfurinn tæmist, og á hann að taka þann arf þá er hann er sextán vetra gamall, og svo varðveislu. Þá á hann og að ráða fyrir vistafari sínu en eigi annarra manna fjár áður hann er tvítugur, ef hann vex upp til erfðarinnar. En ef hann var það vor sextán vetra eða eldri, er erfðin tæmdist, þá á hann varðveislu annarra manna fjár þegar er undir hann ber. Mær á að taka arf þegar er hún er sextán vetra gömul og svo vöxtu á sínu fé, en eigi varðveislu, hvorki síns fjár né annarra manna, og eigi ráða fyrir vistafari sínu fyrr en hún er tvítug.

Sá maður er kvongast í annars konungs veldi en Noregskonungs og á konu hér, þá á það barn eigi arf að taka hér er hann getur þar. Ef maður kvongast í Noregskonungs veldi, enda eigi hann aðra konu hér, og eigu þau börn að taka arf hingað er hann getur þar, ef hann kvongast að lögum réttum. En ef maður á eigi hér á landi konu, og kvongast hann erlendis, hvargi er hann kvongast ef það er á vora tungu og sé það þar gert að lögum, þá á það barn er hann getur þar arf að taka út hingað. Ef maður á konur tvær hér á landi, eða í vorum lögum, þá varðar það fjörbaugsgarð, enda eru börn þau eigi arfgeng er hann elur við þeirri konu er hann tók síðar. En þá á hann konur tvær ef hann gengur að eiga og gerir brullaup til eða geldur mund við, enda á hann aðra konu áður. Það er stefnusök. Skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er, og á sá sök er vill.

Ef skógarmenn eða fjörbaugsmenn fara utan héðan og kvongast erlendis, þá eru börn þeirra öll arfgeng hér, þau er þeir geta þar, ef þeir kvongast þar að landslögum réttum. Svo er og hið sama ef kvongaðir menn fara utan héðan, og taka þeir aðrar konur í Noregskonungs veldi að landslögum, þá eigu þau börn er þar alast að taka arf út hingað.

Ef þeim manni tæmist erfð er erlendis er, þá á sá maður að taka það fé er hinn nánasti niður er hér hinum andaða. Skal hann láta virða fé það fimm landeigendur, jafnt sem ómagaeyri, og svo að öllu hafa fé það sem ómagaeyri. [K: Hann á ávöxtu á fénu, enda ábyrgist hann.] En ef sá maður kemur út er féið á að taka, þá á hann að taka innstæðann ávaxtalausan. En ef sá maður andast er erlendis er, þá skulu erfingjar þess er erlendis andast stefna þeim manni er féið er undir og láta sanna dauða hans. Það er og ef ekki spyrst til manns, og skal svo vera sem hann lifi til þess er dauðinn er sannaður.

Nú á þess þeirra erfingi féið að taka er lengur lifir. En ef þeir verða eigi á sáttir hvor síðar andast, þá á það tylftarkviður að skilja, goða þess er sá er í þingi með er sækir. Hinn nánasti niður skal láta virða fé það og arf, er hinn dauði hafði átt, búa fimm, landeigendur, allt nema land, þá er sjö vikur eru af sumri. Hann á vöxtu á fénu, enda ábyrgist hann.

Nú spyrst ekki til manns, og skal svo vera sem hann sé lifandi meðan hann er eigi andaður sagður. Svo skal vanda sögu sem um erlendisvíg. Nú spyrst ekki til á þrem sumrum, og er spurt úr Noregskonungs veldi og Svíakonungs og Danmörk og Englandi og úr Eyjum og af Grænlandi og af Hjaltlandi, þá skal hið fjórða sumar brigða féið. Hann skal til fá vora landa fimm, þá er það leggi undir þegnskap sinn að ekki er til spurt, „og vér hyggjum hann andaðan og vér berum það“. Þá á dómur að dæma undan hinum féið. Nú kemur hann aftur, og verður hinum þá rétt lagt undir þegnskap sinn.

Þar er menn drukkna, þá er svo sem allir deyi senn, eða þar er eitt gengur yfir alla. Ekki skiptir það arfi.

Ef sá maður kemur út úr för er fé það á að heimta er annar maður hefir tekið til vaxta hér, og vill sá eigi laust láta, þá á hinn að stefna til útgöngu um féið, þá er hann heyrir eða að heimili hans, og láta varða útlegð, og sækja við níu búa kvið og kveðja á þingi.

Ef sá maður spyr er erlendis er að erfð hefir borið undir hann út hér, og skal hann innstæðann einn hafa þá er hann kemur til, ef rétt virt var féið og rétt tekið. Nú verða þeir eigi á sáttir, erfingjar þess manns er erlendis var, og sá maður er féið er undir, hvort sá er andaður er erlendur var eða eigi, eða svo hvort fyrr var að erfðin tæmdist eða sá andaðist er erlendis var, og skulu þá erfingjar þess er erlendis andaðist stefna þeim manni um er féið er undir, til gjalda og til útgöngu. Þeir skulu láta sanna dauða þess manns að dómi er erlendis er, en goði sá skal bera tylftarkvið, er hann er þingi með er sóttur er, um það hvort fyrr var að erfðin tæmdist eða sá andaðist er erlendis var, og eigu þess þeirra erfingjar að taka féið er síðar andaðist.

'''5.''' UM LEYSINGJAERFÐIR.

Arf á maður að taka eftir leysing sinn og eftir leysingju sína, nema þau hafi alið sér son eða dóttur. Ef þau eru skírgetin, þá á sonur að taka. En ef eigi er sonur til þá skal taka dóttir. En ef þau deyja barnlaus, þá á það fé enn aftur að hverfa undir frjálsgjafann. En ef börn leysingsins andast barnlaus, þá á það fé enn aftur að hverfa undir frjálsgjafann jafnmikið sem þau leysinginn áttu, þá er þau önduðust. En ef féið er meira, þá eigu það að taka frændur leysingsbarna. En ef undir barnabörnin kemur arfur leysingsins, þá á það fé jafnt að hverfa í átt þeirra leysingsins.

En ef fleiri menn gefa manni frelsi, þá skal þvílíkan hlut hafa hvert þeirra við annað úr arfi hans sem þau gáfu frelsi til.

Leysingur á að taka arf eftir leysing sinn jafnt sem frjálsborinn maður, enda svo leysingja. En er deyr barnlaus leysingur leysingsins, þá skal það fé aftur hverfa undir frjálsgjafann, þann er frelsi gaf hinum fyrra. Það fé á leysingur að taka eftir börn sín er hann gefur syni sínum til farar eða kvonarmundar, og svo á hann það fé að taka er hann gerir heiman dóttur sína, og svo það er við er goldið, ávaxtalaust, ef þau deyja barnlaus, og á svo leysingja að taka jafnt sem leysinginn.

'''6.''' UM ERFÐIR ÚTLENDRA MANNA.

Ef sá maður [K: Ef austmaður] andast út hér er engi á frænda hér á landi [K: og andast að skipi], þá á félagi hans að taka arf ef þeir gerðu það félag að sá lagði allt sitt fé til er óauðgari var, það er hann hafði í þeirri för. En ef hann á eigi félaga þá skal taka mötunautur hans. En ef mötunautar hans eru fleiri en einn þá skal sá taka er oftast hefir átt mat við hann. Skipta skulu þeir með sér ef þeir áttu allir jafnoft. En ef hann var sér einn í mötuneyti, þá skal taka stýrimaður. Nú eru stýrimenn fleiri en einn, þá eigu þeir svo að taka sem þeir eigu í skipi til. En ef hinn andaði átti einn skip og engi félaga né mötunaut, þá á goði sá er sá maður er í þingi með er land það á er þeir tjalda búðir á.

En ef hann tekur sér vist og andast hann á götunni er hann fer frá skipi, þá skal það fé svo fara sem hann andist að skipi, er hann hafði átt. En ef hann kemur í vistina, og andast hann þar, þá á félagi hans það fé að taka, nema þeir hafi til þess gert félagið að aðrir menn skyldu eigi taka arf eftir þá, og er þá sem þeir hafi ekki um mælt. En ef eigi er félagi þá á að taka búandinn, sá er hann var í vist með. En ef hann var í vist með konu er hann andast, þá á hún að taka jafnt sem búandinn. En ef hann andast er hann fer til skips, þá á það fé svo að fara sem hann væri eigi heiman farinn. En ef þeir sitja búðsetu, og andast maður svo að hann á eigi sér félaga, þá á goði sá að taka það fé er bóndi er í þingi með, sá er land á það er þeir búa á.

En ef maður býr hér og andast hann svo að hann á engi erfingja hér á landi, þá á goði sá að taka það fé er hann var í þingi með.

Ef sá maður ræður eða gerir fjörlöst hinum útlenda, er nú er áður til erfðar taliður, þá skal sá arf taka og bætur er næstur er til taldur eftir.

Ef goði sá er til arftöku er taldur vegur mann, þá eigu arf og bætur samþingsgoðar hans. Ef síðar koma út erfingjar, þeir er eru af danskri tungu, þá eigu þeir að taka arf og bætur ef þær eru, vaxtalausar. Enda á sá maður jafnan arf að taka eftir útlenda menn hér og frændlausa er bætur ætti að hafa ef þeir væri vegnir.

Norrænir menn og danskir og sænskir eigu hér arf að taka eftir frændur sína þriðjabræðra og nánari, en að frændsemi af öllum öðrum tungum en danskri tungu skal engi maður hér arf taka nema faðir eða sonur eða bróðir, og því að einu þeir, ef þeir höfðu kennst hér áður svo að menn vissu deili á því. Nú taka vorir landar fyrst arf eftir útlenda menn hér, en frændur hans koma til síðan og heimta féið. Þá skulu þeir hafa innstæðuna eina ef rétt var að fjártekju farið, ella verða að rakna leigurnar allar fyrst.

Ef sá maður andast hér er engi á frænda hér á landi, og skal jafnt arfur fara sem vígsök ef hann væri veginn. Nú andast hann að bónda, og skal hann láta virða fé þá er sjö vikur eru af sumri og á hann vöxtu til þess er erfingi kemur til. Nú kalla frændur hins til, og er eigi skylt að selja.

Nú andast enskir menn hér, eða þeir er hingað eru enn ókunnari, og er eigi skylt að selja þeim, nema hér hafi verið fyrr sonur eða faðir eða bróðir þeirra, og kannast þeir þá við.

Allt fé það er eigi taka erfingjar, hvort sem eru vígsakabætur eða arfur, þá skal virða láta sem ómagaeyri, og eignast þeir þá vöxtuna. En ef eigi er rétt að virðingu farið, þá verða að rakna leigurnar.

Ef maður andast hér, og sé arftökumaður hans erlendis, þá á sá maður fé að taka er hinum andaða er nánastur. En sá skal virða láta fé jafnt sem ungs manns fé, og á hann varðveislu og vöxtu á meðan hinn er erlendis, en þá er sá kemur út, þá skal hann heimta innstæða að hinum næstum gjalddögum. Engum manni á hann að selja arfinn meðan hann er erlendis. Ef sá andast er erlendis er, og verða menn eigi á sáttir hvor fyrr andast, þá skal kveðja tylftarkviðar goða þann er sá var í þingi með er hér andaðist. En ef engi goði gengur við því, þá skal þann kveðja er sá er í þingi með er sækir. Svo skal að því fara að erfingjar þess er austur andaðist skulu stefna þeim er féið hafa til gjalda og til útgöngu, en láta sanna að dómi dauða þess er erlendis var. Nú ber það kviður að sá dó fyrr er hér var. Þá raknar undan þeim er áður höfðu, en ellegar geta þeir haldið.

'''7.''' UM FARMANNAERFÐIR.

Ef maður vill fara af landi á brott þá skal hann selja sókn og vörn ef hann vill, og svo varðveislu fjár síns, þess er hann á hér eftir. Þau handsöl skulu haldast þrjá vetur, en síðan eigu erfingjar fé að varðveita.

Ef maður fær líflát erlendis, sá er fé á út hér, og verði menn eigi á sáttir, hvort hann er andaður eða eigi, þá eigu erfingjar kost að láta sanna dauða. Þeir skulu leiða fram að dómi fimm vora landa. Skulu þeir menn tveir í því liði er í þess konungs veldi væri, þá er hinn dó eða síðan, sem sá var. Allir skulu þeir menn réttir að tengdum. Svo skulu þeir að kveða „að vér leggjum það undir þegnskap vorn að vér hyggjum þann mann dauðan“.

Ef sá maður tekur arf eftir mann er menn ætla réttan erfingja, enda verði kyn annarstveggja þeirra annað síðar, þá skal hann gjalda erfingjum, er það reynist, fé það allt leigulaust er hann tók. Svo skal og hvar þess er aðrir taka fyrst arf en erfingi réttur fyrir því að kyn var villt.

'''8.''' UM GÖNGUMANNAERFÐIR.

Ef göngumaður verður dauður inni að manns þá á sá maður það fé að taka er inni hefir hann, bæði það er hann hefir á sér, og svo það er hann spyr til að hann hefir átt. En ef erfingjar göngumannsins kalla til fjárins í hendur þeim er hefir, þeir skulu kveðja til heimilisbúa sína fimm, er til fjárins kalla. Nú ef það ber kviður fimm heimilisbúa hans er sækir að honum væri sú vist uppi látin er honum væri vært við að vera, og gengi hann þó heiman að sjálfræði sínu og að óvilja hans, og á þá erfingjanum að dæma féið, það er hann átti í öðrum stöðum, en eigi ella.

En ef ómagi andast eða göngumaður í haga úti eða á landi manns, þá á sá það fé að taka er landið á, er hann hefir á sér, en erfingjar það er í öðrum stöðum er, og á sá það fé er hann fer þar með er skylstur er að færa lík hans til kirkju, en frændur annað fé.

Sá maður er með húsum fer landsofringi réttur, og er hann hvorki til ungur né til gamall að vinna, eða fara þeir að sjálfræði sínu þó að þeir sé gamlir, og skulu þeir eigi arf taka meðan þeir fara svo, og eru réttlausir.

'''9.''' UM FJÁRVARÐVEISLU UNGRA MANNA OG ÓMAGAEYRI.

Faðir skal hafa fjárvarðveislu barns síns og svo vöxtu. En ef eigi lifir faðir þá skal bróðir samfeðri. En ef eigi er bróðir samfeðri þá skal taka móðir. Nú eru þeir menn svo þrír að eigi býður undan fjárvarðveisluna né svo vöxtuna. Svo skal til fjárvarðveislu taka sem til arfs.

Ef þeim manni tæmist erfð er yngri er en sextán vetra gamall, þá skulu þeir menn varðveita fé það er arf áttu að taka að hinn unga mann, þeirra manna er fjárvarðveislu eigi bæði síns fjár og svo annarra manna ef undir þá ber. Svo skal fjárvarðveislu skipta í knérunna sem arfi. Sá skal ómaga varðveita er fé varðveitir. Þeir menn skulu láta virða fé það við bók er varðveisluna eigu, hinn fimmta dag viku þann er sjö vikur eru af sumri, að heimili hins dauða, og virða til lögeyris. En ef sá er heilagur þá skal virða hinn næsta dag eftir rúmhelgan. Skal kveðja búa fimm, landeigendur, viku fyrr eða meira méli, þá er réttir sé að tengdum í kviðum. Ef búar koma eigi sumir að virða ómagaeyri, þeir er kvaddir eru, og er rétt þeim er kvaddi þá að kveðja aðra búa í staðinn þeirra. Ef þeir eru þó nokkurir þar komnir búarnir, er kvaddir voru, og réttir að tengdum, og verður þá þó jafnrétt þeirra virðing allra saman. Það er og rétt þeim manni er búana kvaddi að fara til heimila þeirra og stefna þeim búum er eigi koma til að virða féið, enda voru þó kvaddir, og skal hann telja þá útlaga þrem mörkum og kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttur er, enda á dómur að dæma á hendur þeim virðingina fjórtán nóttum eftir vopnatak.

Það er og rétt að virða þar fé það er mest er saman. Þeir skulu þar um kveðja búa er féið skal virða. En ef búar koma eigi til, þeir er kvaddir voru, eða vilja þeir eigi virða, þá varðar hverjum þeirra þriggja marka útlegð, og á dómur að dæma á hendur þeim virðingina fjórtán nóttum eftir vopnatak. Þeir skulu fé það allt láta virða er hinn ungi maður tekur að erfðinni, nema lönd eða goðorð ef til er. Nú skulu þeir menn er féið láta virða sýna búum það fé allt er í gripum er, en telja aðra aura, nema búum sé svo kunnigt fé það að þeir vili þó virt hafa, og verður þá þó virðing þeirra rétt. Þar skal maður engu lóga af því fé áður virt sé, er hinn andaði maður hefir átt, nema sá hafi bú átt, og þurfi að kaupa í búið annaðtveggja mat eða hey, og skal það kaupa sem þarf hvorttveggja.

Sá maður er hins unga manns fé á að varðveita skal nefna sér votta tvo eða fleiri að því hve til mikils fjár búar hafa virt. Búar skulu vinna eið á lengur er þeir hafa virt féið, að því að þeir hafi svo virt sem þeim þótti réttast. En síðan skal nefna votta að því að hann tekur við fé því er hinn ungi maður á, og búar hafa þá virt, til þess að hafa þá ávöxtu af og ábyrgjast að eigi þurfi innstæður, nema ómagar komi á hins unga manns fé.

Ef sá situr utan fjórðungs er féið á að varðveita, og skal hann varðveita, og færa þó hvergi síðan úr þeim fjórðungi sem féið er áður mest saman. Nú ef féið er í fleirum fjórðungum en einum, þá skal hann þangað færa allt féið sem áður var mestur hluti, nema lönd sé í öðrum fjórðungi en í öðrum lausir aurar, þá skal þangað færa sem land er. Nú eru lönd fleiri en eitt, og skal þar virða sem það land er er dýrst er.

Ef hvalur kemur á land hins unga manns [K: eða viður, þar skal hval láta virða og leggja við innstæða hins unga manns], og svo viðarverð það er af því gengur er þar þarf að hafa til húsa á löndum þess hins unga manns, og skulu þeir fimm búar virða, landeigendur, er næstir búa rekanum.

Ef sá maður færir fé það fjórðunga í millum, er varðveita á féið, annan veg en nú er talið, og varðar það fjörbaugsgarð. Það er stefnusök, og skal kveðja til níu heimilisbúa á þingi þess er sóttur er.

Ef erfð ber undir hinn unga mann, þá skal það fé láta virða og fylgja innstæðanum.

Ef óskyldri menn taka til fjárvarðveislu en áður talda eg, og er þá kostur að bjóða undan þeim manni varðveisluna fjárins ef það vill. Sá maður á það að gera er hálfu meira fé á en ómaginn. En ef hann á eigi hálfu meira fé, þá skal hann fá til með sér, hvort er hann má heldur, einn mann eða tvo, þá er þeir eigi allir hálfu meira fé en ómaginn. Sá maður á þó að hafa féið er áður hafði ef hann vill, ef hann á jafnmikið fé sem ómaginn. Eigi skal undan manni bjóða áður undir mann kemur féið, og hann hefir haft tólf mánaði að gjöldum eða handsölum. Við þann kost skal hvortveggi þeirra hafa féið, ef að lögum er undan boðið, að þeir skulu bjóða að leggja lögleigu á féið eða leiga lögleigu, enda skal eigi meta fúlgu við ómagann. Nú eru ómagar aðrir á fénu, þá skulu þeir neyta vaxtanna, nema vextirnir sé minni, þá skal neyta þess af innstæðanum.

'''10.''' UM UNDANBOÐ FJÁR.

Ef faðir eða móðir kemur á fé hins unga manns, og skal þeim öllum jafnspart vera. En ef firnari menn koma á fé hans, og þó þeir er hann á arf eftir að taka, og skal hann eiga sér framfærslu umfram þar til er hann er sextán vetra gamall. En áður aðrir ómagar koma á fé hins unga manns, þá skal hann eiga sér fjögurra missera björg á lengur er hann er sextán vetra, og svo þeim ómögum öllum er áður eru á fé hans.

Sá maður er féið vill undan bjóða þeim manni er varðveitir, hann skal stefna honum heim viku fyrir sumar og segja honum að hann man koma þá að bjóða féið undan honum að sumarmálum, en hann skal kjósa þar þegar. Nú kemur hann þar að sumarmálum, og skal hann nefna sér votta að því að hann býður fé hins unga manns undan honum lögboði, og býður vöxtu á féið, enda skal hann undan honum hafa boðið fyrir miðjan dag, en hinn skal hafa kosið að eykt. Ef sá er eigi heima, enda var honum heim stefnt, eða svarar hann engu um, og er þá sem hann kjósi undan sér féið. Ef hann kýs undan sér féið, þá skal hann mæla hins unga manns máli. En ef hann kýs að hafa féið, og skal sá er undan honum bauð féið mæla hins unga manns máli þá. En þá er kjörið er handsalað er. Þeir skulu allir handsalast, sá er þá skal féið hafa og þeir er honum fylgja, að þeim þeirra er eigi skal hafa féið. Þeir skulu og það handsala að hinn ungi maður skal hafa lögvöxtu af fé því, og þeir munu eigi meta fúlgu við hann. En ef hann vill eigi svo bjóða féið undan honum, og frestar hann meir, þá skal hann fara til heimilis þess manns eða finna hann sjálfan að máli, þann er féið varðveitir, viku fyrir þing eða meira méli og segja honum að hann mun bjóða undan honum féið á vorþingi því er sá heyr er féið varðveitir. Hann skal þá bjóða undan honum féið á því vorþingi, og mæla þar í þingbrekku ef hann finnur hann eigi sjálfan að máli. Hann skal svo fara því máli öllu sem áður var tínt.

Slíkan kost eigu og utanfjórðungsmenn ef þeir vilja bjóða undan manni féið, enda eigu þeir kost að bjóða undan féið á alþingi ef þeir vilja, og hafa undan boðið miðvikudag í mitt þing, en hinn skal kjörið hafa áður lýsingum sé lokið. En ef sá er eigi á þingi er féið varðveitir, þá skal hann bjóða undan honum að Lögbergi, en hinn skal kjósa annað sumar þar í mitt þing. En hvort sem undan manni er boðið féið á vorþingi eða á alþingi, þá skal hann reiða af hendi sér féið hið næsta vor eftir það er hinn kýs undan sér féið áður, og gjalda með leigum þá. En ef að sumarmálum er undan honum boðið féið, þá skal hann hið sama vor af hendi leysa og reiða að gjalddögum ef þeir eigu þá saman. En ef þeir eigu eigi gjalddaga saman, þá skal hann gjalda hinn fimmta dag viku, þann er sjö vikur eru af sumri að heimili sínu. Hafa á hann tuttugu aura óleigis.

Nú fylgir skógur landi hins unga manns, og skal hinn þar höggva til húsa við og bæta búsbúhluti og brenna kol til lédengingar. Nú gerir hann nýja búsbúhluti, og á hinn ungi maður þá. Það er og ef fé verður óvirt eða rangvirt, þá á hinn ungi maður vöxtu á fé sínu.

''Nýmæli:'' Eigi á maður að selja arfvon ef sá segir ósátt sína á er næstur stendur nema jafnmæli berist. [Y: Jafnmæli skulu meta fimm búar.]

Þar er maður kaupir arfvon að öðrum, þá á það að haldast hvarvetna þess er þeir kaupa saman, véllaust og breklaust, ef þeir eigu viður að skiptast, eða þeirra erfingjar.

Nú andast sá er arfinn seldi, og standa aðrir menn til arfsins en þeir er kaupið áttust við eða þeirra erfingjar, þá skal arfur sá svo fara sem ekki væri um mælt. En arfkaupið á aftur að hverfa með vöxtum undir þann er reitt hafði, eða hans erfingja, ef hinn andaði átti nokkuð fé til eða hans erfingjar, og á það að heimta hið sama sumar er arfvonin skiptist. En ef hann átti ekki fé eftir eða hans erfingjar, og missir sá þá alls er við hann keypti.

'''11.''' OF GJAFAR OG ARFSKOT.

Ef menn gera börn sín heiman, og andast þau barnlaus, þá skal jafnmikið hvort þeirra hafa sem til lagði, faðir og móðir, og svo erfingjar þeirra ef þau eru önduð. Ef maður gefur til heimanfylgju, og á hann kost að mæla annaðtveggja ef hann vill, að festum eða að brullaupi, að það fé skal hann taka heimilt, ef hún andast barnlaus, undir sig eða sína erfingja, og það er við er goldið.

Eigi á maður að selja land undan erfingjum þá er hann er áttræður eða eldri, og svo ef hann liggur í helsótt, nema erfingjar lofi. En þó skal maður sjálfráði fyrir fé sínu meðan hann vill, ef hann ræður til fulls eyris. Sjálfur skal maður ráða fyrir fé sínu meðan hann ræður til fulls eyris.

Tíunda á maður fé sitt hinni meiri tíund til sálubóta sér, ef hann vill. Eigi á hann oftar að tíunda hinni meiri tíund fé sitt en um sinn, fyrir ráð skaparfa síns. Nú ber fé undir þann mann síðar, eða vex honum fé. Þá á hann að tíunda sem hann geri hina meiri tíund um sinn af öllum aurum sínum þeim sem hann á.

''Nýmæli:'' Ef maður gerir eigi hina meiri tíund af fé sínu, þá á hann að gefa sálugjafar jafnmikla aura sem hann hefði tíundað allt fé sitt um sinn hinni meiri tíund. En það eru sálugjafar ef maður gefur þeim mönnum er eigi eigu að gegna þingfararkaupi, og þurfu fé sitt eða verk til ómagabjargar að hafa.

Gefa á maður vingjafar að sér lifanda ef hann vill.

Það er og að erfinginn á kosti tvo ef honum þykir hann til arfskota ráða. Þá skal hann stefna honum til fjörbaugsgarðs, eða telja hann af ráðunum fjárins ella, og telja sér ráðin, og kveðja til níu búa á þingi, hvort hann hafi arfskot í þeim ráðum ráðið eða eigi er hann hefir um stefnt. Þeim varðar og fjörbaugsgarð öllum er við taka, ef þeir hafa allir saman um ráðið, enda berist á hinn arfskotið, enda á að dæma rof gjafanna. Honum á að dæma varðveislu fjár þess alls er hinn átti, og svo ómaga þá er hinn átti fram að færa. Engi maður á að rifta gjöf sína.

Nú sér maður til launa, eða heitur hinn honum fyrir gjöfina, og koma þau eigi fram, en þeir höfðu það í málum sínum haft að launa skyldi, og á hann tilkall til jafnmikilla aura sem kvaddir búar fimm á þingi ráða að bera hvers vert var.

Ef leysingur ræður arf undan frjálsgjafa sínum, þá á hann að brigða honum frelsi og telja sér fé það allt er hann á, ef hann vill, eða hans erfingjar ella.

Maður á að gefa barni sínu laungetnu tólf aura, ef hann vill, fyrir ráð skaparfa síns, en eigi meira fé nema erfingjar lofi. Laungetinn maður skal svo arf taka að börn sín og leysingja sem skírgetinn maður. Ef maður gefur öðrum manni tólf aura fjár eða meira, þeim er hann á hvorki að launa lið né gjafar, enda verði eigi hálflaunuð gjöfin, hann á heimting til síns ef hinn andast. Eigi skal maður meira gefa þeim syni sínum en tólf aura er eigi er skírgetinn, og því aðeins svo ef eigi kemur minna á annarra hlut, nema erfingi lofi. Eigi skal maður meira fé gefa dóttur sinni en von sé að sonur hans hljóti jafnmikið fé af arfi hans, ef honum þverr eigi fé þaðan frá er þá var er hann gaf fé dóttur sinni. En ef von er að synir hljóti allir jafnmikið fé sem dætur hafa, þá er rétt að maður gæði þær sem hann vill fyrir þeirra sakir, þótt þeir sé nærri arfi.

'''12.''' UM ARFSÖL.

Ef maður vill seljast arfsali og eigi til þrota, þá á það að halda ef jafnmæli berst, en því aðeins ella ef erfingi segir sátt sína á. En ef erfingjanum þykir eigi jafnmæli, og á hann að stefna um og kveðja til fimm búa á þingi hvort það sé jafnmæli eða eigi. Nú bera þeir eigi jafnmæli, og verður þá rof máls ef fimm aura munur er eða meiri. Ef hins erfingjum þykir of lítið féið tekið, og ræður hann öðrum mönnum eigi á hendur ómagann en sjálfum sér, nema jafnmæli berist, eða erfingjar hafi sátt sína á sagða.

Hvervetna þess er arfsöl rofna, þá á sá maður er við ómaga tekur heimting fjár þess alls er ómagi hefir eigi neytt. Það skulu heimilisbúar fimm ómagans skilja hvers hann hefir neytt af fé því, eða hvað eftir er.

Engi maður á að seljast arfsali frá ómögum sínum, þeim er hann á að ganga í skuld fyrir, né frá þeim er á fé hans eru komnir áður, né frá þeim er hann á arf eftir að taka. Fjörbaugsgarð varðar ef maður selst frá þeim ómögum svo að þeir sé eigi staðfestir.

En nú eru engi arfsöl að lögum nema kvaddir sé heimilisbúar fimm ómagans, þrem nóttum fyrir eða meira méli, að gera máldaga með þeim. En búar skulu vinna eiða síðan er máldaginn er ger, að því að þeim þyki það jafnmæli vera. En hinir skulu að því vinna eiða að þeir hafa sagt búum til allra aura þeirra er ómaginn skal finna með sér, og sé eigi í því undirmál með þeim. Enda skal sá er arfsali selst bregða búi sínu, ef hann býr, og fara heim með hinum, ella er ekki arfsalið. Nú gengur fé af því er hann hefir arfsali selst, eða tekur hann erfðafé síðan, og eigu þar ómagar á því fé að vera ef á hendur honum koma.

Sá maður er arfsali seldist á að taka arf ef í hönd honum ber, en erfingjar hans skulu það fé taka eftir hans daga. Hvorki skal hins hlutur við batna né versna.

'''13.''' UM DÁNARFÉ OG UM ERFÐIR ERLENDIS.

Ef maður andast erlendis, þá á sá maður að taka það fé er skylstur er þar hinum andaða, þeirra manna er útfært eigu. Hann skal láta virða fé það til brennds silfurs allt. En ef nokkuð er óvirt, þá er sem allt sé óvirt. Ef erfinginn er þar, þá þarf hann eigi að láta virða ef hann á allan arfinn.

Fé það skulu virða íslenskir menn fimm. En ef eigi náir þeim, þá er þó rétt að húsfastir menn sé tveir til, en þeir skulu virða fé það við bók. En ef þeir gera eigi virða, þá skal hann kveðja að vinna eiða að, enda verður þá þó rétt virðing þeirra ef það ber tylftarkviður, að þeir virði svo sem þá mundu þeir ef þeir virði við bók, enda beiddi hann þá að lögum. En hann skal eigi finna meira af fénu en kaupa leg eða líksöng eða blæju eða kistu. Rétt er að þeir gefi mútur af fénu. Skal hann það taka af, ef hér ber það kviður að hann gaf sem minnst er þó fengi hann féið.

Hann skal allt féið láta virða, það er hann náir. Hann skal vega láta gull eða brennt silfur og það fé allt er að vættum skal kaupa. En hvers kyns vara sem er, sú er menn kaupa álnum, þá skal mæla láta og skulu virðingarmenn mæla, þeir er réttar álnar hafa, og svo vega það er skal og sjá að það sé rétt vegið. Hann er skyldur að sýna þeim fé það allt er hann náir. Hann skal þar láta virða fé það allt er mest er saman þá er hann tekur. Hann skal hvergi færa það fé á brott úr þeim garði áður allt er virt. Hann skal vitni nefna að síðan, er lokið er fjárvirðingum, að hann tekur við fé því er hann lét þar virða og leggur sína ábyrgð á. Hann skal gjalda hálfu minna út hér en hann tekur austur. Það skal virða til sex álna aura, og gjalda hér hálfa mörk fyrir eyri. Nú náir hann eigi öllu senn þar fénu að láta virða. Þá skal hann þar það fé láta virða sem hann tekur, og fara svo að virðingu sem áður var tínt.

Austur skal taka arf vorra landa næstabræðri eða nánari maður, enda er nú heimting til fjárins, hvegi lengi sem það liggur. Sýknir menn, og þeir menn er landvært eigu út hér, skulu taka dánarfé til úthafnar, en eigi aðrir. En ef maður tekur dánarfé austur, þá skal hann eigi kaupa meira í skipi áður virt er en kostur er að selja ef hann vill. Ef fé er á skipi eða að skipi, þá skal hann það fé virða láta að bryggjusporðum og fara svo að virðingu þar sem annars staðar. Ef féið er í búlka þá er hinn andast, og er-at hann skyldur að ábyrgjast það fé. Hann skal og eigi hafa vöxtuna, ef hann lætur eigi virða féið. Enda er þó rétt virðing þeirra, ef þeim er það fé jafnkunnigt, er í búlkanum er, sem þeir sæi.

Ef hann á skip á hlunni þá er hann andaðist, og er-at hinn skyldur að ábyrgjast áður fram er dregið skipslengd. Eigi skal meira kaupa í skipi áður virt er féið en kostur er að selja. Hann skal kjósa með vitni hvort hann vill ábyrgjast féið, eða vill hann eigi. En því aðeins á hann vöxtu á fénu ef hann ábyrgist. En ef hann kýs hvorki um, þá skal hann ábyrgjast féið, og hafa ekki af vöxtunum.

Ef maður andast á Saxlandi eða sunnar, það fé skal eigi láta virða áður það kemur til Danmarkar, en ef þar er hætt fé hans eða fjörvi, þá skal í Noregi. Ef maður andast á Englandi eða í Eyjum vestur eða í Dyflinni, að það fé skal eigi virða áður hann kemur þar er óhætt sé fé hans og fjörvi. Nú kemur hann í Noreg með, og er annar maður þar skyldari. Þá skal hann láta út ganga féið að lögum. Hann skal hafa ávöxtinn allan, þann er orðinn er þangað til, hvargi er hann tók.

Ef maður fer út hingað úr Danmörk eða af öðrum löndum en úr Noregi með dánarfé og treystist hann eigi að láta virða féið, þá skal hann heimta til skipverja þá er hann vill, þegar er þeir eru í haf komnir, og segja þeim hve mikið fé það er og nefna vitni að því að hann tekur fé það til ábyrgðar, og eignast hann þá vöxtu á fénu slíka sem hann tæki í Noregi að lögum, ef hann fær þann kvið að hann mundi virða láta fé það ef hann kæmi til Noregs, og vissi hann það að hann mundi ná út að hafa fyrir Noregsmanna sökum.

'''14.''' UM FÉLAG.

Ef menn gera félag með sér hér á landi, og fara á brott, og andast annar, og skal-at hann skilja félagið áður hann hittir erfingjann. Hann skal neyta af fénu öllu sem mælt var með þeim.

''Nýmæli:'' Eigi skal maður austur selja arfvon sína, né þann arf er honum hefir hér tæmst, ef hann hefir eigi sjálfur til komið. En halda eigu þeir önnur kaup öll, sem hér, um þau fé öll er hann á hér eftir, og svo þau er hingað koma.

''Nýmæli:'' Ef maður tekur fé á Grænalandi, og skal hann láta virða féið jafnt sem austur og fara utan á því skipi er fyrst fer. Slík sókn er þar til hin sama, ef hann ger eigi utan fara, sem þá að austur tekið sé féið, og svo vörn.

Ef þeir gera félag með sér erlendis, þá skal hann kost eiga að skilja félagið ef hann vill og láta virða féið og hafa slíka kostu á sem hann væri frændi hins dauða, en laust skal hann láta þegar er nánari maður kemur til.

'''15.''' UM HJÓN TVÖ ERLENDIS.

Nú andast annaðtveggja hjóna erlendis. Þá skal það þeirra hafa fé það út er eftir lifir og láta fyrir engum manni laust nema fyrir erfingja. Nú andast þau bæði austur, og koma þeir menn til af hvorratveggja hendi er réttkomnir eru til úthafnar fjárins. Þá skulu þeir svo skipta með sér sem hvort þeirra hafði átt fé við annað, ef þeir vitu það. Ef þeir vitu eigi hvern hlut hvort þeirra hefir átt í því fé, þá skulu frændur konu hafa þriðjung en hinir tvo hluti. Nú koma fleiri menn til jafnnánir, þá skal skipta með þeim að jafnaði í knérunna alla, þeim er lög vinna til þar.

Nú hvar þess er sá maður náir eigi út að hafa féið, er til er kominn, af þeim er út hefir, enda vinni hann lög til austur, þá á hann heimting hér til að þeim er út hafði, til svo mikils fjár sem hann væri til kominn ef hann hefði út haft, enda væri að lögum tekið féið austur. En erfingjar eigu þann hluta sem þeir eru til komnir að heimta af þeim er út hafði, enda ábyrgist sá við þá hvoratveggju er út hafði féið. Hann skal fara út hið næsta sumar, en þá er hann kemur út, ef hann vill utan fara hið sama sumar, þá skal hann gera orð erfingjum, og gjalda þeim þá þegar er þeir koma til, og skal hann gjalda hálfu færri aura hér, brennda, en hann tæki ef hann hefir svo að virðingu látið fara, og að fjártekju, sem nú var talið. En ef eigi er svo að farið, þá er sem óvirt sé. Hann skal gjalda mörk sex álna aura fyrir eyri hvern hér ef hann vill. Það fé skal gjalda hér út í brenndu silfri eða í léreftum nýjum eða vaxi eða vöru íslenskri eða í búfé, og gjalda allt að því lagi sem þar gengur er af hendi skal reiða.

Nú fer hann eigi tvívegis, þá skal hann gjalda hið næsta vor því er hann kemur út, að heimili sínu, og gjalda hinn fimmta dag viku er sjö vikur eru af sumri. Nú leysir hann fé það eigi af hendi sér sem mælt er. Þá á erfinginn kost að stefna um, og um svo mikið fé sem hann ræður á að kveða, og hann getur gögn til að hinn hafi tekið, og kveðja til tylftarkviðar hve mikið fé hann tók, þann goða er sá er í þingi með er sóttur er. Þess á hann og kost að stefna annarri stefnu um vöxtu, svo mikla sem hann getur gögn til að á það fé hefði gengið út hingað, og er rétt að kveðja til hvort er hann vill, heimilisbúa hins níu eða tylftarkviðar, hve miklir vextir sé á því fé. Hinn á að færa þær varnir fram að láta bera vætti þau í dóm er hann nefndi að virðingu fjárins austur, og svo þau er hann tók féið til ábyrgðar, og öll þau vætti er hann nefndi þar austur að fjártekjunni, enda skulu það allt verða vætti hér er austur eru vitni nefnd. En allt það er honum skortir í um vættin, þá skal sá kveðja til tylftarkviðar goða þann er sá er í þingi með er sóttur er, og fylla svo sókn sína ef hann vill að vöxtunum komast. Enda á svo sá er svarar að kveðja til tylftarkviðar til alls þess er hann hefir eigi vitni til. Nú skal dómur að því dæma síðan sem þeir fá gögn til.

Of þann mann er réttkominn væri til úthafnar fjárins, enda hafi hann til kallað austur að lögum, þá skal sá svo fara að heimtingu fjárins út hér að sækja við hin sömu gögn sem áður var tínt, nema það er hann hefir höfð vitni við tilkallið austur, og skal hann þau öll láta fram bera hér. Nú hefir hann eigi vitni til. Þá skal hann kveðja til tylftarkviðar til þess alls er hann fylli sókn sína við, hve hann hefir farið að tilkalli fjárins austur, og skal hann þann goða kveðja til er hann er sjálfur í þingi með, til þess alls er hann hefir eigi vitni til.

Ef maður andast í hafi eða að skipi, svo að eigi kemur virðingu að fénu, þá eigu þeir menn varðveislu fjárins er taka ætti fé eftir þann mann er frændlaus væri út hér og andaðist að skipi. Þeir eigu að gera orð erfingjum þegar er þeir koma hingað til Íslands, og selja þeim það fé þegar er þeir koma til. Nú koma þeir eigi til áður þeir fara á brott, þá skulu þeir fé það leggja upp og selja þeim manni, landeiganda, er næstur býr þeirri höfn er þeir báru flestir föt sín af skipi. Enda skulu þeir svo fara með því fé, ef maður andast að skipi þá er þeir skulu héðan fara, sem áður var tínt, eða svo ef þeir búa í landfestum við Ísland, eða þær eyjar hér sem byggðar eru, þá eða síðan á því sumri.

Ef þeir fara annan veg með því fé en nú er talið, þá varðar fjörbaugsgarð. Enda varðar og fjörbaugsgarð þeim mönnum öllum er samskipa fénu fara utan vísir vitendur. En ef sumir vilja skil á gera en sumir eigi, þá varðar þeim er óskil gera á. En það eru stefnusakir, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi um þann stað sem sökin gerðist.

Ef maður leysir dánarfé af hendi sér að lögum, þá skal hann segja til allra aura þeirra er hann tók. Ef maður leynir fé því nokkuru, þá á sá orði að ráða um er féið á að taka. Ef maður reiðir dánarfé af hendi, þeim er taka á, og læst úr vera laus, og verða þeir á það sáttir. Nú spyr hinn, er féið átti að taka, að hann hefir leynt sumu fénu, og verður honum það ekki að vörn þótt þeir hafi á sæst.

Ef maður fer á brott með fénu, því er hann tók austur, þá á sá kost er taka á að segja lögleigu á fé það. En ef hann vill eigi það, þá skal hann kost eiga að sækja um innstæðann og um vöxtuna, svo mikla sem tylftarkviður ber, ef hinn á fé út hér, og skal þá sækja í það féið. Þess á hann og kost að stefna um brotthöfn fjárins og láta varða fjörbaugsgarð og sækja við tylftarkvið, enda á svo að fara að féránsdómi sem hann yrði um alþingissáttarhald sekur. Ef hann fer eigi út hið næsta sumar með fénu, þá á erfingi kost að sækja hann til fjörbaugsgarðs. Enda á hann kost að segja lögleigur á féið ef hann vill það heldur. En ef sá maður á fé út hér, er með arfinum fer, þá á erfinginn kost að stefna um ef hann vill, og kveðja til tylftarkviðar til þess hve mikið fé hann tók. Hann skal stefna þeim manni um er fé hans hefir út hér og stefna í það féið er hinn á, er erlendis er, og kveðja níu búa til þess hve mikið fé hann hefir hins er erlendur er. Ef maður vill verja fyrir hann, þá skal hann kveðja til tylftarkviðar hvort hann yrði sæhafi til annarra landa á því sumri er hann vildi út hingað fara, og svo ef hann náði eigi útför fyrir ríkismönnum, eða hann mátti eigi á skip komast, hvatki er til þess gengur.

'''16.''' OF ÞAÐ EF SKIP HVERFUR.

Ef skip hverfur, og sé ekki til spurt á þrem sumrum, enda sé spurt af þeim löndum öllum er vor tunga er á og svo af því landi sem þeir fóru af, þá skulu vorir landar það leggja undir þegnskap sinn að ekki sé spurt til þeirra á þrimur sumrum þeim hinum næstum eftir og hyggja þeir þá dauða vera. Enda skal þá svo meta sem þeir sé andaðir, og eigi fyrr, nema reköld sé kennd af skipi þeirra. Þá er þegar rétt að sanna dauða þeirra.

Þótt þeir menn lifi er dauði er sannaður þá er þeir atburðir verða sem nú er talið, að þeim mönnum varðar ekki við lög er þeirra manna dauða hafa sannað, og svo skal um fjárvarðveislu þeirra fara, síðan er dauði þeirra er sannaður, sem þeir sé andaðir.

Ef ekki spyrst til manns, og skal svo vera sem hann lifi þar til er dauði hans er sannaður.

Hvar þess er menn farast, svo að menn viti eigi hver þeirra lengst hefir lifað, þá skal svo vera sem þeir hafi allir senn andast. Engi skal þeirra arf taka eftir annan. Hvort sem er að menn farast á skipum eða verða fyrir skriðum eða vatnagangi eða hverngi bana er þeir fá, þann er aðrir menn vitu eigi misdauða þeirra, hvar þess er það spyrst síðar að þeir hafa sumir lengur lifað en sumir, þá skal svo fara um arftekjur þeirra og um fjárvarðveislur sem það reynist.

'''17.''' OF ÞAÐ HVERSU MENN SKULU SANNA DAUÐA MANNA ERLENDIS.

Þar er menn sanna dauða manna erlendis, þá skal svo vanda menn til sem að sanna erlendisvíg. Ef maður fær manni fé austur að kaupi eða að láni og mælir hann fé fyrir, og skal hér tylftarkvið til hafa hve mikið fé það var ef eigi eru vitnismenn til. Stefna skal að festarhælum, enda er rétt að heimili eða þar er hann hittir hann að máli. Enda er kostur að stefna þeim til útgöngu er fé hans hefir hér, og hafa þar til níu búa kvið, hvort hinn hefir jafnmikið fé hins er austur er, sem hann kallar til. En tylftarkviður skal skilja hvað hann fékk honum fjár austur.

Sá einn maður skal arf taka út hér af danskri tungu eftir sinn frænda er hann er réttur arftökumaður hins andaða, enda liggur féið sér hér aldregi.

[K: Ef vor landi andast austur, þá skal féið taka næstabræðri eða nánari, en féið liggur sér jólanótt hina þriðju.]

Ef maður varðveitir land manns þess er hann á fjárvarðveislu, hann skal að húsum gera svo að eigi falli ofan. Nú eru þá verri hús er hann selur af hendi sér en þá er hann tók við, og á hann eigi það að bæta. Ef þau eru betri en þá er hann tók við, og skal eigi honum það bæta. Nú hefir hann ný hús ger, þau er eigi voru áður, og skal hann þau ofan brjóta og hafa á brott við, ef hinn vill eigi kaupa. En ef þar er skógur, og skal hann höggva þar við til húsa og bæta búsbúhlutu og brenna kol til lédengingar. Nú gerir hann þar búsbúhlutu nýja, og á ómaginn þá.

Skuldarmaður sá er í lögskuld er tekinn er arfi hins fríða en eigi hins ófríða. Nú er hann úr skuldinni, og er hann þá hvorstveggja arfi.

Ef maður er lengur á brott héðan en þrjá vetur, þá skulu þeir menn varðveita fé hans er taka ætti ef hann væri andaður, þótt hann hefði áður lengri máldaga á gert.

Ef maður tekur dánarfé austur, þá á hann að gefa mútu til fjártökunnar ef hann náir eigi ella, og gefa sem hann má minnsta.

Ef hér andast útlendur maður af danskri tungu, þá skal fé hans bíða hér erfingja leigulaust. Ef vor landi andast austur, þá skal féið taka næstabræðri eða nánari.

''Nýmæli:'' En féið liggur sér nú aldregi.

'''18.''' UM ARFTÖKUR MANNA.

Eftir systur sammæðra og skírgetna skal sonur laungetinn taka arf eftir föður sinn. Því næst dóttir laungetin. Eftir dóttur laungetna skal arf taka bróðir samfeðri laungetinn, þá bróðir sammæðri laungetinn [þá systir samfeðra laungetin]. Síðast systir sammæðra. Þessir fjórir skulu fram færa systkin sín, ef þeir hafa fé til, og skal svo fara ómegð sem arfur.

Nú eru systkin þeirra erfðarómagar þeirra, og skulu báðum þar jafnsparir aurar jafnan.

Bróðir samfeðri laungetinn og annar sammæðri laungetinn eru aðiljar vígsaka eftir systkin sín, og þeir eigu festar systra sinna og svo legorðssakir um þær, svo snemma sem eru til arftöku. Systir samfeðra laungetin, og önnur sammæðra, eigu svo réttafar að taka eftir systkin sín sem arf, enda eru svo bændur þeirra, og eigu svo festar ef þess þarf.

Eftir firnari menn eru skírgetnir menn til arfs og ómegðar, ef eigi taka systkin. Þá eru næstir arfi föðurfaðir og móðurfaðir, sonarsonur og dóttursonur. Síðast taka arf föðursystir og móðursystir, bróðurdóttir og systurdóttir. Þaðan frá er jafnan hinn nánasti niður til arftöku.

Þeir menn er til biskupsstóla eða til munklífa vilja ráðast á landi voru, eða hafa ráðist, hversugi mikið fé er þeir gefa með sér eða hafa gefið að erfingja leyfi, og ráði þeir staðfestu ómögum sínum, þá skal engi rifting til þess vera þó að eigi komi búar til að vinna eiða að, og þó að aðrir verði erfingjar en þá voru er arfsalið var, og er þó engi rifting til.

Þar er menn leggja fé til kirkju að biskupa ráði og að erfingja sátt, þá á það jafnt fast að halda sem í lögréttu sé lofað, og eru slík viðurlög ef frá er brugðið.

Barn það er móðir er mundi keypt er þá arfgengt er lifanda kemur í ljós, og matur kemur niður.

Þar er menn verða fyrir skriðum eða vatndauðir eða vopndauðir, eða hverngi veg er þeir fá einn dauða allir, svo að engi maður kemur á braut, og sjá menn eigi misfarar þeirra svo að viti deili á, þar skal meta sem þeir verði allir senn dauðir fyrir því að engi skal arf taka eftir annan. Ef nokkur kemur á brott, og skal það standa er sá segir til hver þeirra lengst lifði.

Áttræður maður eða eldri skal hvorki selja land né goðorð undan erfingja sínum nema hann megi eigi eiga fyrir skuld.

Sá maður er með húsum fer að sjálfræði sínu skal eigi arf taka meðan hann fer svo.

Nú andast enskir menn hér, eða þeir er menn kunnu eigi hér máli eða tungur við, og er eigi skylt að láta arf þeirra út ganga, nema hér á landi hafi verið fyrr faðir eða sonur eða bróðir hins dauða, og hafi þeir þá við kannast. Erfð utanlandsmanna er eigi skylt að láta laust nema fyrir erfingja, sú er hér er að lögum tekin áður.

Þar er maður veitir manni fyrir Guðs sakir, og sé hann eigi til kominn að færa hann fram, og andast ómaginn, og ryðst svo til að ómaginn átti fé eftir, og á sá það að taka ef hann andast, en eigi erfingjar.

'''19.''' OF ARFSAL.

Ef menn seljast arfsali, þá skal annartveggi þeirra er saman kaupa vinna eið að því fyrir búum fimm að sá er kaupmáli þeirra sem þeir segja, og eru engi undirmál né lausakör á mælt, en ella verður eigi fast kaup þeirra.

Ekki arfsal á fast að vera nema fimm búar vinni eiða að að þeim þyki jafnmæli, og er sem ómælt sé ellegar. Þótt eiðar sé unnir að, og skal eigi halda ef maður hefur hvortki lagt fyrir menn fé né fjölskyldi á tólf mánuðum hinum næstum eftir kaup þeirra.

Ef kona elur börn með óheimilum manni, og leynir hún frændur, enda gelst þó fé um. Hún á eigi varðveislu fjár þess þótt börn hennar til arfs alin eigi að taka [K: enda á hún eigi arf að taka síðar].

'''20.''' OF ÞANN MANN ER Á VERÐGANGI ER ALINN.

Þar aðeins er sá maður arfgengur er á verðgangi er alinn og á að taka erfðir og þau gæði er því fylgja, ef faðir hans eða móðir gengu eigi fyrir ómennsku sökum, og þó eigi fyrr en hann hefir haft vist sex misseri.

Þar er það ber kviður að maður gengur fyrir vanheilsu sökum eða elli, og á hann að taka þá réttafar allt sem vistfastur maður, og skal aðili hafa þriðjung af sátt. Nú órækir sá að sækja eða sættast á er aðili er, og eignast göngumaður sök, þá er reynt er að hinn óræktist.

'''21.''' OF ARFSKOT.

Fjárlóg öll þau er arfskot er í, þá er erfingi skyldur að segja ósáttir á ef hann vill rifta, hið síðasta á hinu þriðja alþingi þaðan frá er hann veit. Nú verður annar erfingi að, og skal sá sagt hafa fyrir fimm heimilisbúum sínum ósáttir á, á hálfum mánaði hinum næsta, eða á hinu næsta alþingi þaðan frá er hann veit að hann er erfingi.

Ef maður á land eða annan grip þann er annar á að selja ef sá vill, og skal hann sagt hafa ósáttir á með votta, öðrumtveggja þeim er við hafa keypst á tólf mánuðum hinum næstum eða að Lögbergi hið næsta sumar svo að lögsögumaður heyri, ella er ekki rof til um kaupið.

'''22.''' OF ARFSAL.

Maður á þess kost að seljast arfsali eða selja börn sín arfsali. Nú þykir þeim það eigi jafnmæli er til ómegðar stendur, ef hinn þrýtur er við tekur. Þá skal hinn segja ósátt sína á, og skal þá það mál halda með þeim, ef hann hefir eigi til þrots selt.

Nú þykir þeim of mikið til gefið, er arf á að taka eftir hinn, og skal hann kost eiga að rjúfa þann máldaga fyrir hið næsta alþingi. Eigi skal það mál lengur standa. Um það skulu búar bera, hvort þá var jafnmæli er arfsalsmáldaginn var ger, hvegi er síðan hefir skipast.

'''23.''' OF KONUR ÞÆR ER EIGI VORU ARFGENGJAR.

Konur þær er óarfgengjar voru af þeim rifjum að þær höfðu leynt barngetnaði sínum eða logið til faðernis barna sinna vísar vitendur, eða hafi þær legið með næstabræðra sínum eða nánara, eða systrungum tveim eða nánarum mönnum að sjálfræði sínu, þær skulu nú allar arfgengjar vera sem það hafi óorðið.

Það er nú af tekið í lögum að kona skyli eigi arf taka þótt hún hafi legið sér svo að einkaleyfis þurfi til að biðja. Það er og af tekið, er ritað var í fornum lögbókum, að um legorð laungetinna kvenna skyldi fjörbaugsgarð varða. Það skal þar skóggang varða sem annars staðar.

'''24.''' OF ARFKAUP.

Ef maður kaupir arf sinn sjálfur, þá á það að halda nema erfð skiptist áður hann andist. Þá er sem ómælt sé, og svo ef hann lógar ekki fyrir áður hann andast, eða leggur til guðsþakka. Og er það því að einu rétt ef allir menn lofa, þeir er til arfs standa og til ómaga, eða í lögréttu sé lofað ellegar.

Eigi á maður að selja arfvon sína ef sá segir ósátt á er næst stendur til, nema jafnmæli berist.

'''25.''' OF ÞAÐ EF SÁ MAÐUR ANDAST ER ENGI Á HÉR NÆSTABRÆÐRA EÐA NÁNARA.

Ef sá maður andast er engan á þann frænda eftir hér á landi er honum sé næstabræðri eða nánari, þann er arfgengur sé, þá skulu arf taka laungetnir menn næstabræðrar og nánari, og fara svo arftökur milli þeirra, hverir fyrstir eru til taldir eða þar næstir, sem áður er talið í lögum með hinum skírgetnum mönnum. Skulu þeir og skyldir til framfærslu við þá menn alla er þeim eru svo skyldir sem nú var tínt, ef eigi eru skírgetnir menn til framfærslu, og hafi hinir laungetnu menn fé til svo sem mælt er í lögum. En lýsa skal á hendur þessum mönnum á þingi, en eigi eið færa, og engar héraðsfærslur, og sækja svo sem þá menn er lýstir eru á hendur fjórðungsmönnum frændlausir. En búar skulu skipta að Lögbergi með eið við jafnnána, ef þeir hafa fé til.

Grágás/Baugatal

2024-07-21T22:03:35Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Grágás}}
'''1.'''

Fjórir eru lögbaugar. Einn er þrímerkingur, annar tvítugauri, þriði tvímerkingur, fjórði tólfeyringur. Höfuðbaugi fylgja sex aurar — baugþak, og þveiti átta hins fimmta tigar. Tvítugaura fylgja hálf mörk — baugþak, og þveiti tvö hins fjórða tigar. Tvímerkingi fylgja þrír aurar — baugþak, og þveiti tuttugu og fjögur. Tólfeyringi fylgja tveir aurar — baugþak, og þveiti sextán. Að hinum mesta baugi eru þrír menn bæði baugbætendur og baugþiggjendur, faðir og sonur og bróðir. Að tvítugaura eru fjórir menn bæði baugbætendur og baugþiggjendur, föðurfaðir og sonarsonur, móðurfaðir og dóttursonur. Að tvímerkingi eru enn fjórir menn bæði baugbætendur og baugþiggjendur, föðurbróðir og bróðursonur, móðurbróðir og systursonur. Tólfeyring skulu taka bræðrungar og systkinasönir og systrungar, og svo gjalda. Þar eru baugar farnir.

Þeir menn, er hinum vegna manni eru firnari en bræðrungar, eða systkinasönir eða systrungar, skulu taka mörk af jafnnánum frændum vegandans. Næstabræðrar vegandans skulu bæta næstabræðrum hins vegna örtug hins sétta eyris. Þeir menn, er eru manni firnari veganda en næstabræðra, skulu gjalda hálfan fjórða eyri jafnnánum frændum hins vegna. Annarrabræðra hins vegna skulu taka örtug hins þriðja eyris af annarrabræðrum veganda. Þeir menn er eru manni firnari veganda en svo skulu bæta hálfum öðrum eyri jafnnánum frændum hins vegna. Þriðjabræðra hins vegna skulu taka einn eyri af þriðjabræðrum veganda. Þar fellur saktala.

En þær eru allar lýritnæmar sakir er eyris bót kemur til eða meiri. Ef óhelgir menn eru vegnir, og um telur-at þar til sakbóta.

Nú hafa fleiri menn að vígi verið en einn. Þá skal sækjandi kjósa mann til veganda að dómi eða að sætt fyrir sættarmönnum, þann er hann vill þeirra manna er að vígi voru, og skal hann í þess ætt telja til sakbóta. En ef hann ger eigi kjósa mann til, og um telur-at þá til sakbóta.

Ef vígsakaraðili sættist á víg fyrir alþingislof fram, þá á hann ekki að hafa að niðgjöldum við aðra frændur. Því aðeins skal vígsakaraðili baug taka ef hann á eigi vígsbætur að taka, og svo ef hann tekur eigi fé til meiri sýknu vegandanum en sá sé fjörbaugsmaður, þá á hann að hafa baugbót. Aðilinn ræður sig af baugbótum ef hann færir vígsökina miður til laga, eða til minni sáttar en þá mundi hann ef hann skyldi féið hafa, og ber það kviður.

Ef yngri maður vegur mann en tólf vetra gamall, enda verði engi annar maður sannur að ráðum, þá á aðilinn einn öll niðgjöldin.

Ef víg verður ólýst eða ranglýst, og er þó jöfn heimting til sakbóta, og svo þótt vígsökin verði ónýt, ef engar metast óhelgisvarnir. Nú verður vegandi sekur eða drepinn, og er þó slík heimting þá til niðgjalda sem áður.

Baugar allir skulu uppi vera hvegi margir er bætendur eru eða hvegi er margir viðtakendur eru, og skal engi maður meirum baugum bæta en taka. Hinn mesta baug skal taka faðir og sonur og bróðir hins vegna manns, og taka af föður og syni og bróður veganda, og skal mörk taka hvor þeirra úr bauginum og tvo aura þaks og þveiti sextán, enda skal svo hver hinna gjalda, ef þeir eru allir til hvorirtveggju. Nú er einn sonur hins vegna manns en bræður margir, og skulu bræður þó eina mörk taka, og eina synir þótt þeir sé margir en bróðir einn, enda skulu veganda frændur svo skipta gjaldinu með sér þótt eigi sé jafnmargir bræður sem synir. Ef bæði lifir samfeðri bróðir og annar sammæðri bróðir hins vegna, þá skal sammæðri bróðir taka úr mörkinni tvo hluti en samfeðri þrjá, enda skal hann einn hafa þak og þveiti. Faðir skal taka tvo hluti baugs ef eigi er sonur til, og sonur tvo hluti ef eigi er faðir til. Nú lifir einn skapþiggjandi að höfuðbaugi, hvergi þeirra er er, og skal hann fullan baug taka með þaki og þveitum. Nú lifir hvorki hins vegna manns faðir né sonur, og lifa þó bræður bæði samfeðra og sammæðra sumir. Þá skulu sammæðra bræður taka tvo hluti baugs en samfeðra bræður þrjá hluti, enda skulu þeir hafa þak og þveitin öll. Nú lifir faðir eða sonur og sá einn bróðir er sammæðri er. Þá skal hann taka af bauginum fullan bróðurhluta, svo sem hann sé samfeðri, ef annar einn er þeirra til. En ef bæði er til faðir og sonur og sá einn bróðir er sammæðri er, þá skal bróðir taka af bauginum hálfum vegnum penningi miður en hálfan sétta eyri og einn eyri þaks og þveiti átta. Nú er engi skapþiggjandi til að höfuðbaugi nema bróðir sammæðri. Þá skal hann taka bauginn fullan og þak en engi þveitin. En ef eigi eru skapbætendur til höfuðbaugs, þá skulu viðtakendur allir jafnt missa af jöfnu fé, svo ávallt sem þeir eru til taldir.

Annar baugur er tvítugauri, en þann baug skal taka föðurfaðir og sonarsonur, móðurfaðir og dóttursonur hins vegna, og taka af fjórum mönnum þeim er jafnnánir eru veganda. Þann baug skal fimmdeila með þeim, og skal föðurfaðir og sonarsonur hafa þrjá hluti baugs og þökin og þveitin öll, en móðurfaðir og dóttursonur tvo hluti. Nú ef annar einn er til, föðurfaðir eða sonarsonur, en hinir báðir, og svo þótt annar einn sé þeirra til, móðurfaðir eða dóttursonur, en þessir báðir, þá skal þó svo bauginum til skipta sem áður var um tínt, enda heita það bauggildi er þeir menn taka er karlsift eru komnir. En það heita nefgildi er þeir menn taka er kvensift eru komnir. Þótt allmargir sé sonarsynir eða dóttursynir, og taka-t þeir þá meira hlut baugsins en áður, og svo þar er aðrir baugþiggjendur eru, þá skal jafnt hverfa í alla knérunna þótt einn maður sé úr öðrum knérunni en úr öðrum allmargir, ef þeir eru hvorirtveggju úr nefgildi eða hvorirtveggju úr bauggildi.

Nú eru engir skapþiggjendur að tvítugaura nema föðurfaðir eða sonarsonur, og skal hann fullan baug taka með þaki og þveitum. En ef engir eru til nema móðurfaðir eða dóttursonur, þá skulu þeir þó taka fullan baug og þaktan en engi þveiti.

Tvímerking hins vegna: Föðurbróðir og bróðursonur, móðurbróðir og systursonur skulu taka af þeim mönnum fjórum er jafnnánir eru veganda, og skal móðurbróðir og systursonur hafa tvo hluti baugs en föðurbróðir og bróðursonur þrjá hluti, enda skulu þeir hafa þak og þveiti. Nú ef föðurbróðir eða bróðursonur er til baugs einn, þá skal hann þó baug taka fullan með þaki og þveitum. En ef móðurbróðir eða systursonur er einn til baugs, þá skal hann þó fullan baug taka og þaktan en þveiti engi. Að því hófi skal þeim baug skipta í nefgildi sem tvítugaura.

Tólfeyring skulu taka bræðrungar og systkinasynir og systrungar hins vegna, og taka af þeim mönnum öllum er jafnnánir eru veganda. Þann baug skal enn fimmdeila með þeim, og skulu bræðrungar taka þrjá hluti baugs og þak og þveiti en systrungar og systkinasynir tvo hluti baugs. Þótt einn sé bræðrungur en allmargir systrungar eða systkinasynir, þá skal hann þó taka allan bræðrungshlut. Nú er systrungur einn en allmargir bræðrungar, og skal hann hafa allan systrunga hlut. Jafnmikið skulu systkinasynir taka af því nefgildi sem systrungar. En ef engi er til nema bræðrungur einn, og skal hann þó taka baug fullan með þaki og þveitum. Nú er engi þeirra til nema systrungur einn, þá skal hann þó taka baug fullan og þak með og þveitin engi.

Nú eru engir skapþiggjendur til að þrímerkingi, en skapbætendur sé til. Þá skal föðurfaðir og sonarsonur, móðurfaðir og dóttursonur taka höfuðbaug skerðan hálfri mörk, og skal þeim baug svo skipta í nefgildi sem tvítugaura. Sinn baug skulu þeir taka með þaki og þveitum, en aldregi skal skerðum baugi þak fylgja né þveiti. Nú eru engir til nánari baugþiggjendur en föðurbróðir og bróðursonur [og móðurbróðir] og systursonur. Þá skulu þeir taka þrjá bauga. Sinn baug skulu þeir taka með þveitum fullan og þaktan, en höfuðbaug skerðan mörk, en tvítugaura skerðan hálfri mörk. Þá eru allir baugar tvímerkingar. Því aðeins skulu þeir svo taka ef nokkurir eru skapbætendur að hverjum baugi, enda skulu þeir jafnt taka þótt nefgildingar einir sé til tökunnar eða svo til gjaldsins.

En ef engir lifa í bauggildi hins vegna nema bræðrungar eða systrungar eða systkinasynir, en skapbætendur sé til í öllum stöðum, þá skulu þeir taka fjóra bauga. Sinn baug skulu þeir taka fullan og þak með og þveiti. Þeir skulu og taka höfuðbaug skerðan hálfu. Þá verður þar hinn mesti baugur að minnsta baugi. Þeir skulu enn taka tólf aura að föðurföður baugi, tólf aura að bróðursonar baugi. Þá er tvítugauri skerður mörk, en tvímerkingur hálfri mörk. Engum baugi skal þak né þveiti fylgja nema bræðrungabaugi. Þá bauga alla skal fimmdeila, og skulu þrír hlutir hverfa undir bræðrunga en tveir hlutir í nefgildi. Nú er bræðrungur einn til en engvir systrungar né systkinasynir. Þá skal hann þó taka alla bauga sem áður. Nú er systrungur einn til, en engir bræðrungar, og skal hann þó taka alla bauga.

Ef engir lifa baugþiggjendur nema faðir eða sonur eða bróðir, en allir sé til veganda frændur, þeir er baugum skulu bæta, en þá er sem allir sé til ef nokkurir eru skapbætendur að hverjum baugi, og skal þá faðir og sonur og bróðir taka alla bauga fulla, hvort sem þeir eru allir til eða einn þeirra. Þeir skulu svo skipta öðrum baugum með sér sem sínum baugi, og skal höfuðbaugi einum þak og þveiti fylgja.

Nú lifa engir menn í bauggildi hins dauða nema föðurfaðir eða sonarsonur, móðurfaðir eða dóttursonur, en allir lifa í bauggildi veganda. Þá skulu þeir, hvort sem þeir eru allir til eða einn, taka alla bauga fulla nema höfuðbaug einn, hann skal fella hálfri mörk. Engum baugi skal þak né þveiti fylgja nema tvítugaura.

Nú lifa engir í bauggildi hins vegna nema föðurbróðir eða bróðursonur, móðurbróðir eða systursonur, en bætendur eru til í öllum stöðum. Þá skulu þeir taka alla bauga, hvort sem þeir eru allir til eða sumir. Höfuðbaug skulu þeir taka skerðan mörk, en tvítugaura hafa hálfri mörk. Sinn baug skulu þeir fullan taka og svo bræðrungabaug. Engum baugi skal þak né þveiti fylgja nema tvímerkingi.

En ef engir eru nánari baugþiggjendur til en bræðrungar, þá skal fara sem fyrr var um tínt. Nú eru viðtakendur til að höfuðbaugi og að tvímerkingi en engir að tvítugaura. Þá skal hann hverfa með mesta baugi ef bætendur eru til. En ef sá baugur er nokkur, er hvorki sé til skapbætendur né skapþiggjendur, og fellur sá baugur þá niður.

Frændur veganda eru baugs skapbætendur, og svo að hverjum baugi sem þeir eru til taldir. Bauggildismenn veganda skulu þeim mun meira hlut reiða baugs hvers heldur en nefgildismenn, sem þeir taka meira hlut er bauggildismenn eru hins dauða heldur en nefgildismenn. Og svo skulu þeir því gjaldi öllu skipta með sér er frændur eru veganda, hvort sem þeir eru til baugs hvers fleiri eða færri, og slíkum hlut halda upp að öllum reislum, þótt nefgildingar einir sé. Skapbætendur hins vegna, frændur, skulu skipta viðtökunni með sér í öllum stöðum.

Nú eru engir skapbætendur til höfuðbaugs, en viðtakendur eru til. Þá skal vegandi bæta höfuðbaugi fullum með þaki og þveitum, ef hann er sýkn og samlendur, enda skal-at hann fleirum baugum bæta. En ef hann er eigi til, þá skulu þeir bæta baugum tveim, er taldir eru til tvítugaura, sínum baugi fullum og höfuðbaugi skerðum hálfri mörk. Nú eru engir nánari bætendur en föðurbróðir og bróðursonur, móðurbróðir og systursonur, þá skulu þeir bæta baugum þrem, sínum baugi fullum, og tveim mörkum að þrímerkingi og tveim mörkum að tvítugaura, ef viðtakendur eru til. Ef engir eru nánari baugbætendur en bræðrungar, þá skulu þeir bæta baugum fjórum ef viðtakendur eru til, og tólf aurum að hverjum baugi. Engum baugi skal þak fylgja né þveiti nema bræðrungabaugi.

Nú lifa engir í bauggildi nema faðir og sonur og bróðir. Þá skulu þeir bæta baugum öllum fullum ef viðtakendur eru til, og skal höfuðbaug einn þekja. En ef engir eru bætendur til nema föðurfaðir og sonarsonur, móðurfaðir og dóttursonur, þá skulu þeir bæta baugum fjórum. Höfuðbaugi skal bæta skerðum hálfri mörk, en þrem fullum, og þekja tvítugaura einn, ef viðtakendur eru til allra. Nú eru engir bætendur til nema föðurbróðir og bróðursonur, móðurbróðir og systursonur, en allir lifa í bauggildi hins vegna. Þá skulu þeir bæta baugum fjórum. Þeir skulu bæta tveim mörkum að höfuðbaugi og tveim mörkum að tvítugaura, en fullum sínum baugi, og þekja þann einn, en tólf aura að minnsta baugi. Nú lifa bætendur að mesta baugi og minnsta, en viðtakendur eru til í öllum stöðum. Þá skal faðir og sonur og bróðir bæta baugum þrem fullum. Höfuðbaugi einum skal þak og þveiti fylgja. Nú er engi þeirra til nema bróðir sammæðri, og skal hann þá jafnt allri bót upp halda nema þveitum.

Sú er og kona ein er bæði skal baugi bæta og baug taka, ef hún er einberni, en sú kona heitir baugrýgur. En hún er dóttir hins dauða, enda sé eigi skapþiggjandi til höfuðbaugs en bætendur lifi, þá skal hún taka þrímerking sem sonur ef hún tók eigi fullsætti að vígsbótum, til þess er hún er gift, enda skulu frændur á lengur taka. Nú er hún dóttir veganda, en engi er skapbætandi til höfuðbaugs, en viðtakendur sé til. Þá skal hún bæta þrímerkingi sem sonur, til þess er hún kemur í vers hvílu, en þá kastar hún gjöldum í kné frændum.

Þeir menn eru og fimm er sakaukar heita. Einn er sonur þýborinn eða laungetinn, annar er stjúpsonur, enda námágar þrír, ef maður á móður hins vegna eða dóttur eða systur. Þeir skulu taka allir saman tólf aura og fimm penninga vegna, og taka svo hvort sem er einn þeirra eða allir, og jafnmikinn hlut hver þeirra við annan, og taka af þeim mönnum fimm er jafntengdir eru veganda, og jafnmiklu skulu þeir þá bæta þótt einn þeirra sé til gjaldsins sem allir. En ef þeir eru engir til aðrirtveggju, þá fellur sú sakbót niður. En ef þeir menn eru engir til sakbóta er manni sé firnari en bræðrungar hinum vegna, þá skulu næstabræðrungar taka þeirra hlut, og þriðjungi minna en hinir, en sinn hlut allan.

Nú hvargi þess eftir bauga er engvir eru til að taka sakbót, þá skulu hinir skyldri ávallt, þeir er næstir eru hinum, taka fullan þeirra hlut. En ef þeir eru eigi til, þá skulu hinir firnari, og taka hinna hlut þriðjungi skerðan að síns föðurbótum, ef bætendur eru til. Ef skapbætendur nokkurir eru eigi til eftir bauga, þá skulu hinir skyldri bæta allri bót. Nú eru engir hinir skyldri, þá skulu hinir firnari reiða þeirra bætur er eigi voru til, þriðjungi skerðan að síns föðurbótum. En niður fellur sú bót er hvergi eru til. Jafnt skulu bætur allar hverfa í alla knérunna, þær er eftir bauga eru.

Ef leysingur er veginn, þá skulu tólf aurar að mesta baugi en tveir aurar að baugþaki. En að öðrum baugi tíu aurar og fjórir örtugar að baugþaki. En að þriðja baugi mörk og eyrir að baugþaki. En að minnsta baugi sex aurar en tveir örtugar að baugþaki.

Þrælbaugar skulu þar vera er þrælar eru skapþiggjendur. Nú skal hina minnstu bauga segja, er þræll skal þræli bæta. Þar eru þveiti tuttugu og þrjú að höfuðbaugi en sjö þveiti að baugþaki. En að föðurföðurbaugi tuttugu þveiti og þrjú að baugþaki. Að föðurbróðurbaugi fimmtán þveiti og þrjú að baugþaki. Að bræðrungabaugi skulu tólf þveiti og tvö að baugþaki. Þar skulu og vera að sakbótum eftir bauga átta þveiti og þriðjungur hins fimmta þveitis, og hálft fjórða þveiti, og þriðjungur hins þriðja þveitis, og hálft annað þveiti. Eitt þveiti skulu taka þriðjabræðra, og svo gjalda, enda verður sú sakbót minnst. Þar aðeins skulu þrælar bæta, er þeir hafa úrkost til er bæta skulu.

Þeir menn eru enn fjórir er náir eru kallaðir þótt lifi. Ef maður er hengdur eða kyrktur eða settur í gröf eða í sker eða heftur á fjalli eða í flæðarmáli. Þar heitir gálgnár og grafnár og skernár og fjallnár. Þá menn alla skal jafnt aftur gjalda niðgjöldum, sem þeir sé vegnir, þótt þeir lifi.

Svo er mælt að það sumar skal niðgjaldaheimting upp hefja er vígsökin er sett eða sótt, eða hana skyldi sækja, og er þá rétt að lýsa þegar til sóknar á hendur þeim mönnum öllum er spurt hafa vígið. Sækjandi skal að dómi telja frændsemi með þeim er sóttur er og veganda, og með sér og hinum vegna. Síðan skal hann nefna votta „að því vætti,“ skal hann kveða, „að eg legg það undir þegnskap minn að sú er frændsemistala sönn og rétt með oss hvorumtveggjum, er nú er talið, en þær sakir með okkur N.N.“ Hann skal og hafa sannaðarmenn tvo, þá er það leggi undir þegnskap sinn að þeir hyggi þá frændsemistölu rétta, en fer um þau mál að öðru sem um önnur févíti.

Rétt er og að stefna heiman til sakbóta. En ef sá telur annan jafnskyldan eða skyldra, er sóttur er, þá skal hann telja þá frændsemi fyrir sækjanda og vinna eið að, enda skal þá dæma slíkt á hönd hverjum þeirra sem lög ber til, enda skulu tryggðir koma hvervetna að móti sakbótum. Eigi verður ella heimting til þeirra.

Ef lýritnæmar sakar eru með mönnum óbættar, þá skal frændi veganda hvergi deila samvistu við hins vegna frænda, nema því aðeins ef hann hefir þar vist áður eða gisting svo tekið að hann vissi eigi hins í það sinn þangað von. En ef sá gerir eigi svo, þá á hinn kost að verja honum lýriti samvistuna. En ef hann fer eigi á brott, þá varðar honum fjörbaugsgarð, og skal þeirri sök stefna heiman og kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er, að bera um það hvort hann hafi hafða samvistu við hinn síðan er lýriti var varið eða eigi, og skal þó sanna frændsemi sem áður var tínt.

Ef maður rýfur tryggðir þar er bætt er sakbótum, þá eykst þar réttur hvers manns hálfu við þann þeirra er bættu, enda skal á þau mál engi sættast fyrir lof fram.

Ef menn eru eigi fulltíða eða af landi farnir, þeir er bætur eigu að taka, þá skulu þeir heimta sitt að þeim, er þeirra hlut tóku. En ef þá var skerðum bótum bætt, og skulu veganda frændur það gjalda er af yrði.

Nú voru veganda frændur eigi fulltíða, eða voru þeir erlendis þá er baugum var bætt, þá skulu þeir gjalda það er til þeirra kom, þá er þeir eru fulltíða, eða koma út og skipta svo til sem nú var tínt.

Það er silfur sakgilt í baugum, og svo í þökum og þveitum, er eigi sé verra heldur en var lögsilfur hið forna, það er tíu penningar gera eyri, og meiri sé silfurs litur á en messingar og þoli skor, og sé jafnt utan sem innan. Enda er rétt að gjalda það í lögaurum öllum.

'''2.''' GRIÐAMÁL.

„Allir vitu atburði um missætti þeirra N.N. og N.N., en nú eru vinir þeirra við komnir og vilja þá sætta. Nú selur N.N. N.N. grið til sáttarstefnu þeirrar er þeir hafa á kveðið fyrir sig og sinn erfingja, og alla þá menn er hann á griðum fyrir að selja. En N.N. tekur grið af N.N. sér til handa og sínum erfingjum, og öllum þeim mönnum er hann þarf grið til handa að taka. En nú er Guð sjálfur þeirra fyrstur, er bastur er, og allir helgir menn og allur heilagur dómur, páfi að Rómi og patríarki, konungur vor og biskupar órir, og bóklærðir menn allir og allt kristið fólk. Eg nefni tólf menn í grið þessi á millum þeirra N.N. og N.N., er nú standa tveim megin að málum,“ og skal nefna þá tólf menn.

Síðan skal sá maður er fyrir griðum mælir nefna votta tvo eða fleiri „að því vætti, að þessi grið er nú eru nefnd skulu vera full og föst allra manna á milli, þeirra er hér koma í mannsöfnuð þenna, og meðan menn eru hér lengst á mannfundi þessum, og hver maður kemur heim til síns heima, og þótt oftar verði fundir lagðir til mála þeirra, þá skulu þó grið halda til þess er svo er málum þeirra lokið sem þau megu best lúkast. Nú heldur jörð griðum upp, en himinn varðar fyrir ofan en hafið rauða fyrir utan, er liggur um lönd öll þau er vér höfum tíðindi af. En á milli þessa endimarka, er nú hefi eg hér talt fyrir mönnum, þrífist sá maður hvergi er þessi grið rýfur er eg hefi hér nefnd, og bindi hann sér svo höfga byrð að hann komist aldregi undan, en það er Guðdrottins gremi og griðbíts nafn. En þeir menn allir hafi Guðs miskunn er griðum halda vel, og allra heilagra árnaðarorð til allrar þurftar sinnar við almáttkan Guð. Sé Guð hollur þeim er heldur griðum, en gramur þeim er grið rýfur, hollur þeim er heldur, hafið heilir grið selst.“

Það eru forn lög á landi óru, ef maður verður sekur um griðarof, að þeir menn tólf er í grið eru nefndir eigu að taka rétt úr fé hans, átta aura hins fimmta tigar. En það eru lög í Noregi, og alla danska tungu, ef maður þyrmir eigi griðum, að sá maður er útlagur fyrir endilangan Noreg fram, og fer bæði löndum sínum og lausafé og skal aldregi í land koma síðan.

'''3.''' TRYGGÐAMÁL.

„Sakar voru á milli þeirra N.N. og N.N., en nú eru þær settar og fé bættar sem metendur mátu og teljendur töldu og dómur dæmdi og þiggjendur þágu og þaðan báru með fé fullu og fram komnum eyri, þeim í hönd selt er hafa skyldi.

Þið skuluð vera menn sáttir og samværir að öldri og að áti, á þingi og á þjóðstefnu, að kirkna sókn og í konungshúsi, og hvervetna þess er manna fundir verða, þá skuluð þið svo samsáttir sem aldregi hæfist þetta ykkar á meðal. Þið skuluð deila kníf og kjötstykki, og alla hluti ykkar í milli sem frændur en eigi sem fjandur. Ef sakar gerast síðan á milli þeirra, annað en það er vel er, það skal fé bæta en eigi flein rjóða. En sá ykkar er gengur á gervar sáttir eða vegur á veittar tryggðir, þá skal hann svo víða vargur rækur og rekinn sem menn víðast varga reka, kristnir menn kirkjur sækja, heiðnir menn hof blóta, eldur upp brennur, jörð grær, mögur móður kallar og móðir mög fæðir, aldir elda kynda, skip skríður, skildir blíkja, sól skín, snæ leggur, Finnur skríður, fura vex, valur flýgur vorlangan dag, stendur honum byr beinn undir báða vængi, himinn hverfur, heimur er byggður, vindur þýtur, vötn til sævar falla, karlar korni sá. Hann skal firrast kirkjur og kristna menn, Guðs hús og guma, heim hvern nema helvíti.

Nú haldið þið báðir á bók einni, enda liggur nú fé á bók er N.N. bætir fyrir sig og sinn erfingja, alinn og óborinn, getinn og ógetinn, nefndan og ónefndan. N.N. tekur tryggðir, en N.N. veitir ævintryggðir þar æ skulu haldast, meðan mold er og menn lifa.

Nú eru þeir N.N. og N.N. sáttir og sammála hvar sem þeir hittast á landi eða legi, skipi eða á skíði, í hafi eða á hestsbaki, árar miðla eða austskotu, þóftu eða þilju ef þarfar gervast, jafnsáttur hvor við annan sem faðir við son eða sonur við föður í samförum öllum. Nú leggja þeir hendur sínar saman, N.N. og N.N. Haldið vel tryggðir að vilja Krists og allra manna þeirra er nú heyrðu tryggðamál. Hafi sá hylli Guðs er heldur tryggðir en sá reiði er rýfur réttar tryggðir, en hylli sá er heldur. Hafið heilir sæst, en vér sém vottar er við erum staddir.“

Grágás/Landabrigðisþáttur

2024-07-21T21:11:19Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Grágás}}
'''1.''' OF LANDABRIGÐI.

Ef ungum manni tæmist land að erfð eða gjöf, og seli fjárvarðveislumaður hans á braut, og á hann brigð til þess lands. Ef maður vex upp til landsbrigðar, þá skal hann hefja upp er hann er sextán vetra gamall. Nú á hann fleiri lönd að brigða en eitt, þá skal hann brigða land á sumri uns öll eru brigð, nema hann vili fleiri brigða, og fyrnist þá eigi brigðin. Nú hefur hann síðar upp, eða lætur hann á milli verða, þá skal hann brigt hafa öll þau er hann hyggur sumar það er hann er áður tvítugur, ef hann er hér á landi alinn og upp fæddur.

Ef sá maður er erlendis er landsbrigð tæmist út hér, og kemur hann út fulltíði, þá skal hann upp hefja brigðina er hann hefir vetur verið út hér hið síðasta. Enda er rétt að hann hefi upp það sumar er hann kemur út ef hann vill, ef hann kemst til þings svo snemma að hann má lýsa til brigðar of landið að þinglausnum. Hann skal svo fara að allri landsbrigð sinni sem sá maður er hér vex upp til landsbrigðar, nema það að hann skal eigi láta á milli verða. Rétt er og að maður seli öðrum manni í hönd að brigða land sem aðra sök, enda er þá skylt að láta bera handseldarvætti að Lögbergi áður lögsögumaður segi mönnum til, það er hann tók af öðrum manni lýsingina, nema menn lofi honum að Lögbergi að óborið sé vættið.

Sá maður er land vill brigða skal ganga til Lögbergs og nefna sér votta tvo eða fleiri. „Nefni eg í það vætti,“ skal hann kveða, „að eg lýsi á hönd honum,“ og nefna hann, „til brigðar of land það er hann kennir sér,“ og kveða á landið. „Tel eg mér land það, og hefk-at selt né gefið né goldið síst eg tók að erfð eftir frænda minn,“ og nefna þann. „Lýsi eg löglýsingu, til sóknar annað sumar, í heyranda hljóði að Lögbergi, og til þess fjórðungsdóms er land er í fjórðungi,“ og lýsa svo að lögsögumaður heyri. En lögsögumaður er skyldur að segja mönnum til að Lögbergi [K: skyldur að segja mönnum lög til]. Þess á brigðandinn og kost, ef verjandinn er þar, að spyrja hann með votta hvort sá kennir sér land það er hann vill brigða, og hvort hann hefir eignarlýrit fyrir landi því eða eigi.

Nú kennir hann eigi sér land, þá er honum skylt að segja hverjum hann hefir selt. Ef hann ger eigi segja, eða lýgur til eða svarar engu þá er hann er með votta spurður, og svo á hverngi veg er hann villir landsbrigð fyrir manni, og verður það allt honum fjörbaugsgarður. Það er stefnusök, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er. Nú hyggur brigðandinn það að hann segi annað til en er. Þá skal hann lýsa þeim á hendur er hann hyggur að eignarlýrit hafi véllaust fyrir landinu. Ef það land hefir að sölum farið, þá er skyldur hver þeirra manna er það land hefir átt síðan er fjárvarðveislumaður hins unga manns seldi land að stefna sínum heimildarmanni til heimildar, og til þess þings er hann brigðir landið, enda er rétt að maður kveði mann heimildar.

Sá maður er land er brigt skal stefnt hafa hið síðasta á mánaðar fresti heimildarmanni sínum, eða kvatt hann ella heimildar þaðan frá er lýst var til brigðar of landið, eða hann spurði lýsingina, ef það var síðar. En sá er hann stefnir skal og stefnt hafa sínum heimildarmanni á mánaðar fresti hið síðasta þaðan frá er honum var stefnt. Og svo skal hver þeirra stefna sínum heimildarmanni eða kveðja ella á mánaðar fresti hið seinsta, svo lengi sem land fór að sölum.

Nú eru heimildarmenn nokkurir frá fallnir, þá skal stefna til heimildar erfingja hins dauða manns. Nú er hann eigi fulltíði, eða ræður eigi til fulls eyris, þá skal hann stefna fjárvarðveislumanni hans. Nú er heimildarmaður nokkur af landi farinn, þá skal stefna honum að festarhælum eða á heimili því er nokkur maður hefir handsalað honum meðan hann væri á braut, og verður það rétt þrjá vetur hina næstu, þá skal þar stefna ef sækjandinn veit það heimili. Sá maður er erfingi er hins erlenda manns, hann skal stefna þess máli til heimildar, eða hans fjárvarðveislumaður, enda er rétt að sá stefni er sókn og vörn hefir fyrir þann er braut fór, en það er þrír vetur.

Nú hefir nokkur hvortki stefnt né kvatt á mánaðar fresti, þá spillir hann fyrir sjálfum sér, og er ónýt stefna hans eða kvöð. Ef maður vill stefna til heimildar, þá skal hann nefna sér votta tvo eða fleiri. „Nefni eg í það vætti,“ skal hann kveða, „að eg stefni þér,“ og nefna hann, „til heimildar of það land er nú er lýst til brigðar, en þú seldir mér og heimildir fyrir hverjum manni með lagakaupi og lýritar. Stefni eg þér til gjalda og til útgöngu of fé það allt er eg fann þér fyrir landið,“ ef land brigðist, og nefna land. Hann skal stefna lögstefnu, og til alþingis, og fara svo þá sem öðrum stefnum. Slík orð skulu fylgja þótt kvatt sé heimildar, og þessi atferli skulu þeir allir hafa.

Ef maður vill þeim manni land brigða er keypti fyrir öndverðu, og hafi eigi að sölum farið síðan, þá er rétt að stefna heiman til landsbrigðar. En ef meir hefir að sölum farið en svo, þá skal lýsa til sóknar annað sumar. Brigðandinn skal og lýsa það sumar til landsbrigðar þá sök er hann lýsti fyrra sumar að þinglausnum, lýsa þar til dóms. Síðan skal hann kveðja búa níu á þingi, þá er næstir eru landi því, að bera of það hvort faðir hans ætti land það á deyjandi degi sínum eða eigi, eða sá maður er hann tók arf eftir, og nefna þá og svo landið. En ef það ber kviður að sá maður ætti land það á deyjanda degi, er hann tók arf eftir, þá á að dæma honum landið, nema hann geti lögvörn fyr sig, er varðveitti fé hins unga manns. Sá maður skal kveðja sér bjargkviðar fimm búa úr sóknarkvið, þá er næstir búa landinu, að bera of það hvort skuldir gengu í land það eða eigi, eða voru ómagar á fénu svo að innstæðan mundi þverra eða eigi. Ef það ber í hag honum, þá skal brigðandinn kveðja fimm búa hina sömu um það hvort þar kom fullur eyrir fullum í gegn. Nú ber það kviður að eigi kom fullur eyrir fullum í gegn, þá á verjandinn að beiða hina sömu búa fimm að bera of það hvort landið var selt sem hann mátti dýrst eða eigi. Nú ber það kviður að hann seldi sem hann mátti dýrst, þá heldur hann landinu nema hinn þreyti meir. Þá skal brigðandinn kveðja kviðar, hvort honum væri betra til fjár að selt væri svo eða óselt. Nú ber það kviður að honum væri betra til fjár að selt væri svo en óselt. Þá skal hann kveðja þá þess kviðar annars, hvort leiguból væri til að selja eða ítök í annarra manna löndum svo að þó mætti haldast aurar í aðalbólinu eða innstæða, þótt það væri óselt. Nú ber það kviður að honum væri betra til fjár að selt væri svo en óselt, þá skal hann kveðja þá þess kviðar annars, hvort leiguból væri til að selja eða ítök í annarra manna lönd svo að þörf vinni ef þau væri fyrr seld, og brigðist þá land, en eigi ellegar. [K: Nú ber það kviður að til væri leigulönd eða ítök að selja fyrr. Þá brigðist landið en ellegar eigi. Leiguból skal fyrr selja ef fylgja, eða svo ítök í annarra manna lönd, en síðan aðalbólið, ef skuldir ganga í.] Ef það land var eigi selt sem hann mátti dýrst, eða gengu eigi skuldir í land svo sem nú var tínt, eða voru til leiguból eða ítök að selja til skulda eða ómaga, þá brigður landið og skal dæma þeim brigð. Ef fleiri menn hafa átt landið en einn, og hefir að sölum farið, þá skal hver þeirra láta bera kaupsvotta sína, þá er þeir hafa heiman kvadda að dómi, eða búa ef þeim villast vottar.

Ef nokkur maður veit eigi, sá er átt hefir landið, að lýst sé til brigðar of land, eða maður má eigi of koma heimild sinni til þótt hann hafi spurt, og skal sá maður kveðja heimilisbúa fimm sína á þingi að bera of það hvort sá maður heimildi honum landið eða eigi, sem hann kveður á, og nefna hann. Nú ber það kviður í hag honum, þá heldur hann kosti sínum. En ef maður ger eigi kveðja heimildarmann sinn, enda hafi hann spurt að hann hefir lýst til brigðar of landið, og spillir sá fyrir sjálfum sér, og skal honum ekki fé dæma á því sumri, en þó skal dæma á hendur honum að hann láti rakna landið eða verðið, ef landið er selt.

Svo skal hver þeirra manna er það land hefir átt láta færa gögn sín í dóm sem honum er hægst. Þarf engi annars að bíða að því uns þar kemur er fjárvarðveislumenn seldi landið. Heimilisbúa fimm skal hver þeirra kveðja, þess manns er sóttur er til heimildar of landið, þars eigi eru önnur gögn til. En ef nokkur skilur á of landsmerki, þá skulu landbúar fimm skilja of það. Dómur skal dæma landið þeim manni er brigði að gjalddögum hinum næstum, en sá skal búa á sem leigumaður til fardaga er þá býr. En hinn fimmta dag viku, þá er sjö vikur eru af sumri skal dæma aura þeim mönnum öllum er átt höfðu land það, á því hinu sama landi, nema þeir eigi gjalddaga saman, og skal þar þá dæma gjöldin með þeim. Þær einar landsnytjar á sá þaðan frá er land brigðist undan honum, er leiglendingur ætti að hafa slíkar, en brigðandinn á hvalreka og allar landsnytjar aðrar frá þeim degi.

Ef land hefir batnað að húsum, og eru þó jafnmörg hús sem þá er land tæmdist hinum unga manni, og skal-at hann það kaupa. Ef þar hafa hús versnað, og eru þó jafnmörg hús sem þá er land varð að erfð hins unga manns, og skal-at honum það bæta. Nú eru þar ger hús fleiri ný, og hefir hann úr sínum viði ger, þá á hinn ungi maður kost að kaupa hús svo sem landbúar fimm virða við bók viðinn, og slíka aura finna honum sem þeir mæla. En ef hann vill eigi kaupa, þá á hann að hafa við sinn. Nú eru þar hús færri en þá er land tæmdist honum, og skal sá það gjalda er réna lét, þeim er fyrst seldi, en sá skal gjalda hinum unga manni sem landbúar fimm virða við bók.

Ef þar er skógland, og skal sá neyta hans sem þar var áður neytt, og skal svo þar áður hafa neytt verið allt frá því er landið varð að erfð hins unga manns, skógarins, sem nú mun eg telja: Elda skal þar viði er áður er viði elt, og hafa þar til húsa, og til kola að dengja ljá við, og bæta búsbúhluti ef þarf. En ef skógar er meir neytt en svo, þá eigu landbúar fimm það að virða, og allt það er land spillist af hans völdum.

Ef reki er þar að landi, og skal hann svo neyta sem skógarins að því að þar skal elda rekaviði svo sem áður var elt, og hafa þar til húsa af rekaviði þeim að húsa land hins unga manns og bæta þar búsbúhluti. Ef viður er seldur af reka eða úr skógum, eða er neytt meir viðar en nú var tínt, og skal allt það bæta hinum unga manni svo sem landbúar fimm virða við bók, leigulaust.

Of hvalreka alla skal svo fara og vogrek sem mælt er í Erfðaþætti.

Þeim manni verður fjörbaugsgarður er fyrstur seldi land það er brigðist, við þann er fyrstur keypti, og svo við hinn unga mann. Það er stefnusök til hins þriðja þings, og skal kveðja til níu heimilisbúa á þingi þess er sóttur er. Ef maður keypti vís vitandi land það er hann vissi brigðar að von, og verður-at seljandinn þá sekur við þann. En hafa skal kaupandi af honum, er fyrstur seldi, jafnmarga aura sem hann fann honum, og svo hver þeirra af öðrum, og af sínum seljanda hver. En þar aðeins varðar fjörbaugsgarð er maður vinnur eigi öðrum manni heimilan hálfan bólstað eða meira hlut, þann er bælt sé á. Ef land er minna en svo, þá varðar þriggja marka útlegð. Nú er land svo lítið að eigi má dómur sitja á, og þeir menn er til þess eru taldir, og skal þá brigða að þingadómi og stefna heiman og kveðja til landbúa fimm á þingi of þá útlegð hvoratveggju.

'''2.''' OF LANDAKAUP.

Ef maður ræður að selja öðrum manni land sitt við verði, og skulu þeir kveða á merki með sér of land og skóga og engjar og reka og veiðar og afréttu ef eru, og allra auðæfa þeirra er því landi eigu að fylgja, er selt er, í annarra manna lönd, og svo ef aðrir menn eigu í það land auðæfi. Síðan skulu þeir kaupandi og seljandi nefna sér votta að því að hann kaupir land það lagakaupi og lýritar, og hann handsalar honum land til þeirra merkja og heimilar fyrir hverjum manni er heimildar þarf að, þá er til er gengið sem á var kveðið, þá er það var keypt, og þau hálf með öllum auðæfum þeim er þá eru tínd.

Jafnfullt er vottorðs að vottar sé tveir sem tíu. En ef land er eigi með votta handsalað, þá er sem ókeypt sé, ef það er hálfur bólstaður eða meiri hlutur þess bóls er bælt sé á, enda skal þó hvortveggi þeirra hafa rift kaupið, ef hyggur, á tólf mánuðum hinum næstum. Ella er fast kaupið, og eru þó þeir útlagir þrem mörkum við þann er sækja vill of það er þeir höfðu eigi votta við. Ef land er minna en svo, eða verr búið, þá má selja vottlaust.

Ef bólstaður er lagður í auðn, og skal það þó byggt ból heita ef það er eigi lengur samfast en tólf mánuði, enda sé þar þó bælt, ef vill, fyr húsa sakar og svo annars.

Kona á og eigi að selja land hálft eða meira, byggðan bólstað, án ráði lögráðanda síns. Nú selur hún minna hlut landsins senn en hálft, og er það rétt, nema hún seli oftar, svo að landið verði selt hálft eða meira, þótt kaupin sé fleiri en eitt. Þá á lögráðandi hennar kost að rifta alla landsöluna eða suma, ef hann vill það heldur. Hann skal segja ósátt sína á kaupi að Lögbergi á þeim tólf mánuðum er hann fregn það. Ella er fast kaupið, nema hún seli svo smám landið sem áður var tínt, og of segir-at hann ósátt sína fyrr á kaupið en hann á riftina. Enda varðar fjörbaugsgarð við hann þeim er keypt hefir, ef sá vill þó halda kaupinu og byggva landið, og er þó laust kaupið. Nú leggur hún í auðn landið til þess að þá megi hún heldur selja það en áður, og verður henni það aldregi rétt meðan þar er bælt á, ef byggt væri, enda varðar þá þegar við lögráðanda hennar fjörbaugsgarð þeim manni er kaupir landið, ef hann vildi svo að komast sem nú var tínt. Ef kaup rofnar, og á þá kaupandi heimting að henni allra slíkra aura sem hann fann henni, og svo hver að sínum seljanda sem að sölum fór. Ef lögráðandi hennar vill sækja umb landsöluna, þá skal hann stefna honum of það að sá hafi keypt land það án ráði hans, vísvitandi, og að ólofi hans, og láta varða fjörbaugsgarð og kveðja til landbúa fimm á þingi of það hvort hann keypti land það að óleyfi hans eða eigi, enda skal dæma rof landsölunnar ef það ber á.

Ef land hefir að sölum farið á því méli, þá er honum rétt að stefna þeim til brigðar er þá hefir eignarlýrit fyrir landinu, en hver er átt hefir, skal orka heimildar á seljanda sinn, svo sem í landsbrigð var tínt.

Kona skal svo selja land til skulda eða ómagabjargar sem sá maður er varðveitir ungs manns fé, enda skal lögráðandi hennar fyrstur eiga kost að kaupa með jöfnu verði ef hann er óhættur skuldunautur. Nú þarf hún að selja til ómaga eða skulda, og er það rétt við fullvirði þótt hann banni.

Ef maður selur land sitt fyrir fardaga eða á miðjum misserum, og á hann þó allar landsnytjar til fardaga sem áður, nema frá sé skilið, og svo reka alla og fé þótt finnist þá í jörðu eða á. En skal-at hann skóg höggva nema sem leigumaður, enda skal hann ábyrgjast landið við eldi og skriðum og vötnum og öllum spellum til fardaga. Ef aðrir menn skeðja þá jörðu eða meiða þar landsnytjar, og á hann sókn of það, en hinn ef hann vill eigi.

'''3.''' OF MERKJAGÖNGU.

Menn eigu og að kveða á merkjagöngu með sér fyrir veturnætur hinar næstu eftir kaup þeirra, og skal svo vera til gengið, enda skulu þeir orð gera þeim mönnum öllum, er lönd eigu við, sjö nóttum fyrir. Nú kveða þeir ekki á merkjagöngu með sér í kaupinu, þá skal kaupandi kveðja seljanda merkjagöngu með votta fjórtán nóttum fyrir eða meira méli, að hann komi að sýna honum merki þau er því landi fylgja, er hann seldi honum, og kveða á daginn, nær til skal koma, og kveðja lögkvöð. En seljandi skal kveðja þá menn er lönd eigu við fyr utan, sjö nóttum fyrir eða meira méli, merkjagöngu, og svo þá menn er þeir eigu skóga saman eða fjörur eða engjar.

Nú verður eigi gengið til merkja fyrir veturnætur hinar næstu of það land er keypt var fyrir alþingi, þá verða þeir kaupandi og seljandi útlagir þrem mörkum við þá menn er lönd eigu við, enda fyrnist merkjagangan aldregi, svo að eigi sé kostur ef landeigandi vill kvatt hafa þá er lönd eigu við.

Ef menn vilja ganga á merki, þá skulu þeir koma til fyrir miðjan dag þar sem kaupandi kvað á, þá er hann kvaddi þá merkjagöngu. Þar er eigi skylt að ganga til merkja er firðir deila eða ár þær er netnæmir fiskar ganga í. En ef þar liggja eyjar [K: liggja eyrar] fyrir, og skal kveða á það. Nú á maður við annan mann eyjar þær er mörk eru í, og skal sýna þá sem á meginlandi. Eigi er skylt að ganga á merki þar er fjöll þau eru er vatnföll deilast á millum héraða, og eigi er skylt að ganga úr búfjárgangi á fjöll upp. Kveða skal þar á merki. Ef snær er á jörðu þar, þá skulu þeir koma sjö nóttum síðar eða meira [K: eða minna] méli. Rétt er og að þeir handsalist merkjagöngu síðar ef þeir verða allir á það sáttir, er þar eigu merki saman.

'''4.''' OF LÝRITARVÖRSLU.

Nú verða þeir eigi sáttir á merkin. Þá eigu þeir að verja lýriti til þeirra merkja er þeir láta rétt er þar eigu lönd við fyr utan. En ef þeir verja eigi lýriti, þá er sem þeir segi sátt sína á þau merki er hann kveður á. Nú ræður sá það er keypt hefir land að verja lýriti fyrri landið, og á sá lýritur eigi að standa, enda verður hann útlagur þrem mörkum, og á þar að koma lýritur á lýrit ofan, og eigu þeir þeim að verja, og svo útlegðir, er áður áttu lönd við fyr utan.

Ef menn verja lýriti of merki fram, enda sé rétt til gengið, þá verða þeir útlagir þrem mörkum við hann er á, og bæta skaða þann allan er af gerist. En þótt eigi sé að lögum til gengið, þá skal dómur dæma þeim land er átti, og skal sitt þar hafa hver of síðir. Ef maður ver land lýriti, það er fimm aura er vert eða meira, og veit hann það að hann á eigi það er hann kennir sér, og varðar það fjörbaugsgarð. Það er stefnusök, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er, en fimm til útlegða.

Ef maður leynir merkjum eða villir merki eða færir landsmerki eða skógamerki eða engjamerki, og varðar það allt fjörbaugsgarð hverjum er það gerir. Það er stefnusök, og skal kveðja til níu heimilisbúa á þingi þess er sóttur er. Ef sá kemur til, er selt hefir landið, að sýna þeim landsmerki er keypt hefir, þá skal hann heimila honum land það til merkja þeirra sem hann kvað á, þá er hann seldi honum og rétt eru, og svo þau merki hálf. Ef þeir menn eru eigi þar komnir, er þar eigu landsmerki við fyr utan, enda voru þeir kvaddir sjö nóttum fyrir til merkjagöngunnar, þá eignast kaupandi land það með merkjum þeim er hann seldi honum. Ganga skal til merkja þegar er vill. Eigi eru menn skyldir að ganga eftir veturnætur.

Ef menn verða eigi á merki sáttir, þá skal sá maður er lýritarvörslu á nefna sér votta „að því vætti,“ skal hann kveða, „að eg ver þér, N., löglýriti land það er hvor okkar kennir sér,“ og kveða á landið. „Ver eg þér allar landsnytjar á því landi, ifalausum lýriti fullum og föstum að alþingismáli réttu og allsherjarlögum.“ Ef land er varið lýriti, og á sá að kjósa er land hefir keypt, hvort hann vill það leysa undan lýriti eða vill hann að sá leysi undan er honum seldi. Nú kýs hann það að sá leysi land undan er selt hefir. Þá skal hann undan hafa leyst á tólf mánuðum hinum næstum. En ef hann leysir eigi svo, þá varðar honum það þriggja marka útlegð, enda skal hann gjalda hinum land það er lýriti var varið, svo sem landsbúar fimm virða við bók að dómi. Ef sá kýs undir sig undanlausn lands síns, er keypt hefir, og er eigi seljandi þá skyldur að gjalda honum það land er lýriti var varið, nema því aðeins ef hann hefir framar selt honum en hann vinni heimilt. Þeir eigu að neyta lands þess, er lýriti var varið, sem þeir eigi, uns undan er leyst, enda á sá kost að leysa undan þá er sá vill er keypt hefir landið.

Ef maður vill leysa land undan lýriti, þá skal hann stefna þeim manni til brigðar, er lýriti varði, of það land og telja sér landið ef svo fást gögn til. Kveða á til hvers þings hann stefnir og stefna lögstefnu á hinum næsta mánaði er hann varði lýriti. Sá maður er land er brigt skal kveðja heimildarmann sinn heimildar eða stefna honum ella á hinum næsta mánaði er honum er stefnt. Og svo skulu þeir allir er þetta land hafa átt sækjast til heimildar, og hin sömu atferli öll skulu þeir hafa allir sín á milli sem þar var tínt er land brigðist. Og slíkt spillir hver fyrir sér ef eigi er stefnt eða kvatt á mánaðar fresti sem hisig var tínt. Landbúar fimm skulu skilja of merki, en heimilisbúar fimm þess er sóttur er of heimildina, og skal kveðja á þingi kviða þeirra.

Það er og ef kaupandi kemur eigi til merkjagöngunnar, svo sem hann hefir kvatt til, og svo ef eigi er að lögum kvatt og verður eigi gengið fyrir veturnætur. Þá á sá maður kost þess, er land á þar hið næsta honum, að verja land hans lýriti, ef hann vill, þriðjung utan garða, þess hlutar er til hans lands liggur, og skal-at hann verja umb bólstað hans. Ef sá maður á eignarlýrit fyrir landi því er hann varði lýriti, enda á hann grasnautn alla á því landi, bæði engjar og haga. Skal-at hann skóg höggva [K: Eigi skal hann skóg hafa], og sekst hinn þar á sínu ef hann neytir þess lands er honum var lýriti varið. Ef hann á við fleiri menn landsmerki en einn, þau er ganga þarf til, þá eigu þeir kost þess allir, er svo eigu landsmerki við hann, að verja honum land sitt lýriti, þriðjung lands hans hver, fyrir sínu landi.

Það er og, ef þeir gera eigi ganga til merkja er lönd eigu næst, enda væri þeir kvaddir, þá á kaupandi kost að verja lýriti þriðjung þann af hvers þeirra landi er til hans lands liggur, og verja eigi umb bólstaði þeirra. Nú koma þeir hvorigir til merkjanna, eða er eigi til boðið að lögum. Þá eigu þeir lýritarvörn er þar áttu lönd við fyr utan. Þeir skulu varið hafa á tólf mánuðum hinum næstum landlýriti, þaðan frá er þeim var skyld merkjagangan, ef þeir vilja meira verja en sitt land. Ef sá maður kemur til merkja er land keypti, en eigi sá er seldi, enda var hann kvaddur að lögum, þá verður hann útlagur þrem mörkum við kaupanda, enda á dómur að dæma á hendur honum merkjasýningina hinn fimmta dag viku þá er fjórar vikur lifa sumars þvottdag hinn næsta eftir, og bætur þess alls er hann hefir skaða af fenginn.

'''5.''' AÐ GETA LÝRITS.

Ef maður ver land manns lýriti, þá skal hinn reka kykfé sitt allt í það horn lands síns er firrst er lýritarvörn hans. Nú hafa fleiri menn varið land hans lýriti, þá skal hann láta reka féið í miðjan haga sinn of aftna. Hann skal fundið hafa fé sitt er sól er í austri miðju. Það heita hirðisrismál, enda skal hann láta sitja að of daga. Þótt þar beitist annarra manna lönd, ef svo er úr rekið og við varið sem nú var tínt, þá sekst hann eigi á beitinni við þá. Efhann beitir haga meir en svo, og varðar honum það þriggja marka útlegð við þá er sín lönd vörðu lýriti.

Ef búandanum verður stefnt of hagabeitina, þá á hann að kveðja sér bjargkviðar of það hvort hann hafi smalamann þann eða eigi, er fé hans mætti varðveita, og hafa rekið úr landi hans er sækir, ef hann vildi, svo sem mælt var. Nú ber það kviður að smalamaður mætti varðveita við landi hins svo sem mælt var, ef hann vildi, þá er sú beit var er hinn er sóttur umb, þá varðar smalamanninum en eigi búandanum.

'''6.''' OF BEITING.

Eigi varðar manni við lög að hann beiti haga annars þar er hann vill það eigi, nema lýriti sé varið. Nú lætur hann reka fé sitt þangað er hann vill að í haga hins gangi, og varðar það þriggja marka útlegð og auvislabætur, en fjörbaugsgarð ef fimm aura skaða gerir, og er það þriggja þinga sök, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess manns er sóttur er, en fimm til útlegða, og stefna heiman.

Nú er eigi það að hans ráði, og þykir hinum þó mein að. Þá skal sá verja honum land sitt lýriti svo að hann heyri, eða að heimili hans ella, eða á vorþingi innanþingsmönnum. Nú gefur hinn eigi gaum að, og verður sá þá útlagur of hagabeit. Svo skal fara með landlýriti sem með stefnu, nema hann væri á alþingi eða vorþingi, þá er rétt að verja að Lögbergi eða í þingbrekku innanþingsmönnum, þótt hinir sé eigi þar er varið er. En svo fremi verður beitin, er sá veit lýritinn er varið er. Rétt er að hafa eina vottnefnu þótt maður veri fleirum lýriti ef það er á þingi eða heyra þeir allir á. Svo skal maður verja landlýriti er rúmheilagt sé, og svo stefna. Ef maður stefnir löghelgan dag eða um langaföstu, eða ver hann þá landlýriti, og verður sá útlagur þrem mörkum og ónýt stefna hans eða lýriti, svo hvort sem var. Ef maður heyrir eigi sjálfur á lýritarvörn, þá á að halda tólf mánuði fyr haga. Nú er land manns varið lýriti fyrir þær sakar er hann kom eigi til merkja sem mælt var. Þá skal hann stefna hinum til brigðar og til útgöngu og telja sér land það og stefna lögstefnu. Hann skal kveðja til máls þess á þingi landbúa fimm, nema vottar skýri.

'''7.''' OF RAUNARSTEFNUR.

Nú skilur menn á of landsmerki eða skóga eða reka, og ver hvorgi lýriti. Þá skal sá þeirra, er heldur vill stefna hinum til skila og til raunar of land það, er hvortveggi kennir sér og hefir lýrit fyrir, kveðja til landbúa fimm á þingi, nema önnur gögn skili. Ef maður heyrir sjálfur á lýritarvörn, og á sá lýritur að standa tvenna tólf mánuði fyr haga en þrjá vetur fyr töður og engjar, nema það land sé fyrr selt, þá er laus lýriturinn þegar er líður hina fyrstu tólf mánuði.

'''8.''' OF ÓVÆRUTEIGU.

Ef maður á beituteigu í annars landi, þá er fimm aura sé verðir eða minna fjár hvorir, einn eða fleiri, ef eigi kemur meira fé til en einir fimm aurar, og heitir sá óværateigur. Ef landeigandi vill kaupa teig þann, þá er hann skyldur að selja honum er á, svo sem landbúar fimm virða við bók. Ef sá vill það eigi, þá skal hann kveðja til landeigendur fimm að virða teiginn, og eignast hann þá teiginn þótt hann vili eigi. En sá verður útlagur þrem mörkum er synjar sölunnar. En þó skal verð gjalda á hinum næstum gjalddögum á hinu sama landi.

Nú vill landeigandi eigi kaupa teiginn, en hinn vill selja er á, þá verður landeigandi útlagur þrem mörkum, en hinn skal kveðja búa til að virða teiginn, og svo fara að öllu sem áður var mælt til handa landeigandanum. En að hvorritveggju tiltekju þessi, þá skal landeigandi gjalda teigsverð hinn fimmta dag viku er sjö vikur eru af sumri á hinu sama landi fyrir karldurum, ef teigurinn var virður fyr vorþing svo að landeigandi veit þá, eða ella skal annað sumar hinn sama dag og í sama stað. Hvor þeirra sem teig lætur virða skal beiða hinn áður með votta kaupsins, hvor sem útleggst þeirra, og er það stefnusök. Skal kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttur er.

'''9.''' OF FJÁRREKSTUR OG MISGÖNGUR FJÁR.

Ef maður rekur fé sitt í annars manns land eða lætur reka, svo að hann vildi annars eigin beita, og verður af því fimm aura skaði eða meiri, og varðar það fjörbaugsgarð. En ef kúgildis skaði verður eða meiri, þá varðar skóggangur þótt hinn hafi eigi lýriti varið landið. Ef minni er skaðinn en svo, þá varðar útlegð og bæta auvisla sem búar fimm virða við bók, þess manns er skaðinn er ger.

Nú er lýriti varið landið, en hann vill þó beita láta, og gerist af hinn minni skaði, og varðar það þriggja marka sekt og auvislabætur. Það eru allt stefnusakar. Skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er of skóggangssakar og fjörbaugssakir, en fimm til þriggja marka saka.

Nú verða misgöngur fjár svo að skaði gerist af því hinn minni. Verður sá útlagur þrem mörkum og auvislabætur er féið á, ef hinn hefir lýriti varið land sitt. En ef eigi er lýriti varið landið, þá varða eigi misgöngur fjárins, nema fé gangi í akur eða engi eða töður eða í andvirki, og varðar það útlegð og auvislabætur þó að fimm aura skaði sé, eða minni eða meiri, ef eigi nemur kúgildi. Ef kúgildis er vert, þá varðar fjörbaugsgarð, og skal stefna heiman og kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er.

'''10.'''

Ef maður vinnur á landi annars ólofað og skeður þar jörð ólofað eða slær, það varðar þriggja marka útlegð. En ef hann hefir á brott eða neytir, þá á hinn að ráða orði um. Ef maður lætur reka fé sitt í annars manns land eða svo að hann vill að þangað gangi, þá varðar fjörbaugsgarð.

Nú verða misgöngur fjár, og varðar svo fremmi við lög hagabeit er land er lýriti varið, og farið svo með sem með stefnu, ef hinn heyrir eigi sjálfur. Lýritarvörn hin sama skal halda tólf mánaði fyrir hagabeit. Rétt er að verja lýriti hagabeit að Lögbergi, eða á vorþingi ef þeir eru samþinga, og varðar svo fremmi við lög er sá spyr er lýriti er varið. Ef maður stefnir löghelgan dag eða ver landlýriti, þá varðar þriggja marka útlegð, enda verður ónýt stefna eða lýritarvörn hans.

'''11.''' OF AFTURREKSTRA FJÁR.

Ef sá maður er fyr beit verður rekur svo aftur fé hins sjálfs að kemur í akur eða engjar, eða hann vildi að í akur gengi féið eða í engi eða í andvirki, þá verður hann útlagur of það þrem mörkum, og bæta auvisla. Ef fimm aura skaði verður að eða meiri, þá varðar fjörbaugsgarð, og á sá þá sök er auvisli er ger. Ef kúgildis skaði verður að, þá varðar skóggang. Ef annar maður gerir það vísvitandi að ráði þess er féið á, og verða þeir báðir útlagir, og jafnt varðar þeim báðum, hvort sem skaði verður að meiri eða minni.

Ef maður rekur búfé annars manns eða lætur reka svo að máls missir, eða hann vildi láta máls missa, og varðar það fjörbaugsgarð. En þá missir búfé máls er það kemur of aftan heim er of morgin skyldi, eða það á morgin er of aftan skyldi.

Ef maður setur inn búfé annars eða rekur svo hart eða særir svo að nyt bregður við, og varðar fjörbaugsgarð, og á sá sakar þær er búfjárnyt á. Ef maður verður sóttur of það að hann hafi rekið búfé annars svo að máls missti, þá á hann að beiða sér bjargkviðar of það hvort hinn mundi finna búfé sitt ef hann vildi svo að eigi missti máls, þá verst hann sökinni.

Fjörbaugssökum öllum, þeim er nú eru taldar, skal heiman stefna allt til hins þriðja þings og kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er.

'''12.''' OF SVÍN OG ÁNINGAR.

Ef maður beitir svínum sínum í land annars manns, og varðar slíkt sem hann beiti öðru fé, enda eru þau óheilög við áverkum þess manns er land á, eða þeirra manna er hann biður til, nema túnsvín sé, það er eigi má róta [K: það er hringur eða knappur eða við sé í rana]. Ef maður drepur annars manns svín og banar í sínu landi, þá skal hann hræ hylja svo að þar falli eigi á dýr né fuglar, og gera orð þeim er svín á ef hann veit hver á. Ef hann veit eigi hver svín á, þá skal hann segja búum sínum fimm til, eða á samkomu hinni næstu ella. Nú gerir hann eigi orð þeim er á, eða svo síðla að svín spillast þaðan frá er hann vissi hver átti. Þá verður hann útlagur þrem mörkum við þann mann er svín átti, og gjalda einum gjöldum. En ef þau svín spillast af því að hann sagði eigi til sem mælt var, svo að verður fimm aura skaði eða meiri, og varðar fjörbaugsgarð, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er fjörbaugssök, en fimm útlegð.

Ef maður drepur svín manns í annars landi en sínu, þá er sem hann drepi í þess landi er svín á. Nú drepur maður svín til þess að hann vill sér nýta, þá ræður sá orði er svín á. Varðar skóggang eða gertæki. Það eru allt þriggja þinga sakar of svínin, nema gertæki, það fyrnist eigi. Tólftarkviður kemur til skóggangssakar þessar.

'''13.'''

Eigi verður maður útlagur þótt fé það gangi í engjar er úr afrétt gengur.

Eigi skal maður æja í engi manns, útlagur verður hann of það ef hann ær. Nú veit hann engimark eigi, þá skal hann eigi þar æja er stakkgarður er hjá og eigi þar er eigi er sina í. Þingmenn eigu að æja í engjum utan garða, þá er þeir fara til þings, en eigi þá er þeir fara af þingi, þeir er til öndverðs þings fara. Eigi skulu þeir auvisla gera í áningu sinni þann er fimm aura nemi. Ef þeir gera eigi svo, þá varðar slíkt þar sem annars staðar.

Ef menn skaka skellu að hrossum þingmanna eða brúðmanna á áiföngum svo að þau fælast við, það varðar fjörbaugsgarð, en útlegð annars staðar.

'''14.''' OF VEÐ OG OF MÁLA Á LANDI OG Á ÖÐRUM GRIPUM.

Ef maður selur land sitt öðrum manni, og vill hann leggja á lögmála eða lögveð, þá skulu þeir handsalast þann mála eða það veð sem þeir eru á sáttir. Það er lögmáli á landi að hann skal eiga kost að kaupa fyrstur landið með slíku verði sem annar býður við, þá er land er falt. Enda má vera sá máli á landinu að þeir marki sjálfir verð á því, hve dýrt vera skal, ef falt verður. Þann mála skal lýsa að Lögbergi, eða lögveð ef það er í landi, sem þeir handsöluðust, hið næsta sumar á alþingi eftir kaup þeirra.

Nú vill maður leggja lögveð í land manns, hvort sem hann átti það land áður, eða er það er þá selur hann honum. En það er lögveð er maður skal taka tvo aura fyrir einn í landi, svo sem búar fimm virða við bók landið, þeir er landeigendur sé, hinn fimmta dag viku þann er sjö vikur eru af sumri hið sama vor er hann missti gjalddagans. Þá eignast hann í landinu hálfu meira fé en hann ætti að honum. Búar skulu kvaddir vera þrem nóttum fyrr eða meira méli. Slíkt er það og lögveð, þótt þeir hafi markað verð á landinu.

Svo skal þar og er gripir aðrir eru veðmæltir, að maður skal taka tvo aura fyr einn, nema maður veðmæli sér verra grip en því gegni, og er gripur þegar forveði er fé gelst eigi þann dag er til var mælt. Svo er og of land það ef eigi er hálfu betra, og er þó réttur veðmáli að svo væri. Það er fé að lögum veðmælt, ef svo er að farið að sýndur sé vottum veðmáli, enda er þó rétt ef þeim er svo kunnigt það fé er veðmælt er sem þeir hafi séð það. En lýsa skal veðmála fyrir heimilisbúum fimm, þess er fé sitt lét veðmæla, enda skal lýsa að Lögbergi hið næsta sumar eftir, ef veðmáli stendur of vorþing. Nú er land eða gripur forveði hið næsta vor eftir, og stendur of ekki alþingi. Þá skal lýsa á hinum næsta mánaði er fé var veðmælt, hvort sem það var land eða annað fé, fyrir búum fimm, og skulu þar landbúar er veðmælt er land.

Ef maður hefir sér land veðmælt eða annað fé, enda verði áttur að þann mann er fé sitt lét veðmæla skuldadómur eða féránsdómur, enda skal hann þá eigi hafa meira en skuld sína þótt hann hafi meira mælt sér, ef annarra manna aurar eru skerðir, og skal eigi meir skerða fyrir honum en svo. Nú eru annarra manna aurar svo litlu skerðir að eigi þarf það allt til þeirra skulda er hann hafði veðmælt sér of skuld sína, og á hann það allt. Ef menn mæla svo með sér að eigi skyli skylt vera að handsalast eða að lýsa málann eða veð, og á það eigi að halda, enda er þá hvortki á landinu veð né máli. En þeir verða útlagir báðir við þann er sótt vill hafa. Skal stefna heiman og kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttur er.

Þar er lögmáli er lýstur eða lögveð fyrir búum fyrst en síðan að Lögbergi, og þarf þann mála eigi oftar að lýsa meðan þeir vottar lifa og hann man votta, og þeir lifa báðir er þann mála áttust við. Ef vottar deyja, eða villast þeim lýsingarvottar er málann á, eða deyr sá er málinn var við, þá skal lýsa hið þriðja hvert sumar að Lögbergi mála þann. Ef eigi er svo lýstur málinn, þá er málinn af eða veð. Ef sá deyr er málann átti, þá skulu erfingjar hins dauða skipta þeim mála með sér, ef þeir eru fleiri en einn, og skal lýsa hið þriðja hvert sumar að Lögbergi sá er málann á eða veð, ef það er. [K: Rétt er að selja öðrum manni í hönd að lýsa veð eða mála.] Rétt er og að selja landsmála eða veð, og svo gefa, og svo annarra gripa, og er þó því aðeins rétt ef sá er sams fjórðungs við landið er við málanum tekur, enda skal hann segja með votta þeim er landið á hið fyrsta vor að honum skal bjóða þann mála.

Hvarvetna þess er maður á lögmála eða lögveð í eigini annars manns, hvort sem fé það er land eða annað fé, annar en sá er lögmálann gerði á eða lögveð fyrstur, þá skal sá láta lýsa hið þriðja hvert sumar, er þann mála á, og lýsa að Lögbergi á hinu næsta alþingi, og segja þeim manni með votta er land það á er málinn er á eða veð: „Þú skalt mér bjóða land það,“ skal hann kveða, eða annað eigin ef þar var veð á eða máli „og á eg nú þann mála,“ eða veð ef það er.

Ef sá maður fer af landi á braut eða úr fjórðungi þeim er hann á málaland í, þá skal hann fara til fundar við þann mann er það á og segja honum með votta hverjum hann skal bjóða landið, og skal sá maður samfjórðungs vera við málalandið, er hann skal bjóða landið. Ef sá maður deyr er það land átti er máli var í, og þarf eigi að bjóða það land er erfingjar hins dauða leysast að, eða svo og kona sú er hann hafði átta, en bjóða honum áður öðrum mönnum sé selt.

Ef barnómagar eigu mála á landi, þá skal fjárvarðveislumanni þeirra bjóða það land innan fjórðungs, og fara svo að boði sem áður var talið. Ef hann kýs undir sig landið, og skal hann hafa landið þá er hinn ungi maður vill eigi. Ef sá kýs eigi undir sig landið, er fjárvarðveislumaður er barnanna, þá á hinn að selja landið og leggja á slíkan mála sem áður var. Fjárvarðveislumaður barnanna skal lýsa landsmála eða veð, ef þau eigu, og er því aðeins skylt að bjóða honum landið, er málann á, ef lýstur er. Eigi skal hinn svo selja landið að eigi sé máli hins unga manns á. Hinn ungi maður skal lýsa mála sinn eða veð, þá er hann er sextán vetra gamall.

Ef sá maður er farinn af landi á braut er mála á á landi, og skal sá kjósa að þeim kosti undir sig er málinn er boðinn, að hann skal reiða sína aura fyrir landið, ef sá vill eigi hafa landið er hann kemur út, er málann átti, enda skal sá hafa landið ef hann vill, er málann átti, og skal hann þá gegna við hinn, ef landsleigur væri minni en verðs, þaðan frá er hann keypti. Ef hann kýs hvortki umb, eða eigi að hafa, þá skal selja landið með þeim mála sem áður var. Hvarvetna þess er eigi eru landsmálar lýstir eða veð, svo sem nú var talið, þá eru ranglýstir, enda er þá sem ólýstir sé, og er af landinu þá veð eða máli, hvergi er á var.

Það er enn ef maður vill selja málaland, þá skal hann fara til fundar við þann mann er mála á á landi því, hinn fyrra hlut einmánaðar, og segja honum að land er falt. Rétt er og að hann komi síðar, þótt hann komi viku fyrir sumar hið síðasta, og nefna votta tvo eða fleiri „í það vætti,“ skal hann kveða, „að eg stefni þér heim, og bið eg þig heima vera sumarsdag hinn fyrsta, og mun eg þá koma að bjóða þér landsmála,“ og hafa til viðbjóðanda þann er kaupa vill. Nú er hann eigi heima, og var honum heim stefnt sumarsdaginn fyrsta, að nauðsynjalausu, enda hafi hann engi þann mann fengið til körs fyrir sig er handsöl sé við eigandi. Þá verður hann útlagur of það þrem mörkum við þann er landið bauð, enda er þá landið málalaust. Það er stefnusök. Skal kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttur er.

Sá maður er bjóða vill málann, þá skal hann koma sumarsdaginn hinn fyrsta með viðurbjóðanda í miðjan dag eða fyrr. Hann skal nefna sér votta og bjóða þeim manni er á mála á landinu, lögboði, að kaupa svo sem hinn býður við. Þá skal viðurbjóðandinn segja hverju verði hann vill kaupa. Þá skal málamaðurinn, ef hann vill það, kjósa undir sig kaup þeirra. Nú kýs hann undan sér, og er þá af máli hans, nema því aðeins að hinn kaupi ódýrra þeim mun en þeir buðu honum að hann gerði hinum hagsmuni fimm aura eða meira fjár í kaupinu.

'''15.''' OF BREK.

Nú kýs hann landið undir sig, en þeir verða að brekinu sannir síðan, og varðar þeim báðum fjörbaugsgarð. Það er stefnusök. Skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þeirra er sóttir eru, enda skal hann sótt hafa á hinu þriðja alþingi þaðan frá er sök gerist. Ef brek sannast, þá skulu búar fimm virða landið við bók, þeir er næstir búa, landeigendur. En sá er málann átti skal gjalda síðan slíka aura sem þeir virða landið. Ef goldið er landsverðið, þá á kaupandi heimting til svo mikils fjár að seljanda sem búar virðu ódýrra landið en hann keypti. Nú ef hann kýs undan sér, enda sé brekboði boðið, þá varðar þeim enn slíkt sem áður var tínt, og svo skal að allri sókn fara sem áðan talda eg.

Það er og, ef honum er landið boðið að kaupa, og ætlar hann að hinn bjóði meira við en hann vili kaupa, þá skal hann nefna sér votta að því að hann kýs landið undan sér, fyr því að honum þykir brekboði boðið vera landið, og heldur honum það uppi ef hann er rétthafi að orðinn.

Nú kaupa þeir saman, sá er verð bauð við landinu og landeigandinn. Þá skal sá maður er málann átti á landinu stefna til rofs kaupinu, og skal hann þá þeim stefna til brigðar of landið, er land hefir keypt, og telja hann sekjan þrem mörkum og kveða á til hvers þings hann stefnir og stefna lögstefnu. Skal hann kveðja til á þingi landbúa fimm, og skal kaup rofna ef brek berst, enda skal hann brigt hafa landið á hinu næsta alþingi þaðan frá er honum var boðið landið að kaupa. En síðan skal kveðja til landeigendur fimm að virða landið, þá er næstir búa, og kaupa landið því verði sem þeir leggja á, og verður þá hans land, en hinn á verð.

Þess á hann kost að stefna seljandanum of það er hann seldi málaland hans ódýrra en hann býður honum, og telja hann sekjan þrem mörkum of það, en öðrum þrem of það er hann bauð eigi honum svo landið sem hann seldi öðrum, fara þeirri stefnu sem áður var tínt og kveðja til landbúa fimm á þingi. Þann kost á málamaðurinn annan, sem áður var tínt, að stefna þeim báðum til fjörbaugsgarðs, ef það sannast að þeir hafi brekboði boðið landið, og skal þær sakar sækja við níu búa kvið, svo sem áður var tínt.

Nú er manni málaland falt. Þá skal hann fara til fundar við þann er mála á, þótt hann hafi eigi viðurbjóðanda, og segja honum að land er falt, viku fyr sumar eða fyrr „og bústu svo við,“ skal hann kveða, „að eg mun koma með viðurbjóðanda til heimilis þíns sumarsdag hinn fyrsta, ef eg fæ kaupanda að landinu.“ Nú fær hann viðurbjóðanda að landinu sjö nóttum fyrir sumar. Þá skal hann fara og segja þeim er málann á og kveða á hvað við er boðið. Þá skal hinn ráða of vikuna. Ef hann fær fyrr tilbjóðanda en þrem nóttum fyrir sumar, og skal hann fara þó til fundar við þann er málann á og segja honum með votta hvað boðið er við landinu, og er hinn skyldur að hafa körið sumarsdag fyrsta, ef landeigandinn hefir sagt honum þrem nóttum fyrir sumar, enda hitti hann hinn heima og hafi sagt honum ávon þessa, sem áður var tínt.

Nú fær hann síðar viðurbjóðanda að landi en svo, og er honum rétt að bjóða honum landið með votta, þar er hann finnur hinn að máli. En sá skal kjósa þrem nóttum síðar, ef þeir hittu hann heima þá er þeir buðu honum landið. Nú hitta þeir hann eigi heima þá er þeir bjóða honum landið, enda fær landeigandinn viðbjóðanda síðar til landsins en sumarsdaginn fyrsta, þá skal stefna honum heim sjö nóttum fyrir boðið, en málamaðurinn skal kjósa þrem nóttum síðar, hvort hann vill hafa landið eða eigi. [K: Nú hefir landeigandinn eigi bjóðanda til sumardag hinn fyrsta, og hefir hann þó er þrjár vikur eru af sumri eða fyrr á því méli. Þá skal hann heim hafa stefnt honum viku fyrir boðið eða meira méli, og segja honum hvað við er boðið.] Ekki skal maður selja af málalandi nema óværateig áður hann býður þeim landið er málann á, enda skal lögaura við bjóða en eigi í landi, hvergi er kaupir. Ella er sem óboðið sé málaland þeim er málann átti.

Rétt er og að maður seli öðrum manni í hönd að bjóða landsmála. Ef sá tortryggvir boðið er málann á, þá skal sá láta bera vætti það, er bauð málann, er honum var í hönd selt að bjóða landsmálann. Þann mála skal hver maður lýsa á landi annars manns sem hann á, en sá skal þá bjóða sem hinn lýsti og hann átti.

Þar er ákveðnir aurar eru á landi mæltir, og er þá eigi skylt að hafa tilbjóðanda. En svo skal bjóða það land sem málaland, og svo að boði fara, og svo að öllu öðru, sem hann bjóði lögmálaland.

Ef maður sá á beituteigu í annars landi er hann á málaland, eða svo ef í málalandi eru beituteigir, þá teigu skal maður selja ef hann vill, ef þeir eru fimm aura verðir eða minna fjár. Svo skal þar orka að kaupi og að sölu of þá óværateigu sem annars staðar var tínt. Það er og rétt að maður taki fé fyrir málaland ef hann vill, þótt hann bjóði eigi landið þeim er málann á. Eigi skal landið lengur vera selt en þrjá vetur samfast.

Nú er þeim grunur að því, er málann á á landinu, að landið sé selt að alda öðli eða lengur, þótt þeir láti það eigi. Þá á hann til tvo kosti. Það er rétt að hann stefni hinum of landsöluna er seldi, og láta varða útlegð og sex aura handsalsslit. Þess á hann og kost að stefna til rofs kaupinu. Hann skal nefna sér votta. „Nefni eg í það vætti,“ skal hann kveða, „að eg stefni þér, N., of það að þú hefir keypt málaland mitt,“ og kveða á landið, „að eg stefni til rofs kaupi því, og tel eg mér landið,“ og kveða á það. „Stefni eg til alþingis, og lögstefnu.“ Eigi er skylt að sækja of landsölu nema hann vili.

Þar er maður kaupir málaland annars vísvitandi, þá skal stefna til rofs kaupinu og láta varða þriggja marka útlegð. Nú kaupir maður málaland og eigi vísvitandi. Þá verður hann útlagur þrem mörkum, er honum seldi, við hvorntveggja. Ef þeim manni er land boðið er málann átti á, enda kýs hann undir sig landið sumarsdaginn fyrsta, þá skal hann gjalda verðið á hinu sama ári, hinn fimmta dag viku þann er sjö vikur eru af sumri, á málalandinu sjálfu, nema þeir eigi fyrr gjalddaga saman, þá skal þar gjalda, enda skal hann taka við landinu sjálfur að hinum næstum fardögum. En hinn skal búa á þangað til sem leigumaður, og svo á braut leysast. En þó á hann landsnytjar allar til fardaga og svo landsábyrgð, sem mælt er of þann mann er selur land sitt á miðjum misserum. Nú kýs hann síðar landið undir sig en sumarsdaginn fyrsta, og kýs þann hinn fimmta dag viku er fjórar vikur eru af sumri, eða á því méli er þar er á miðli. Þá skal hann þó taka við landi hið sama vor að fardögum. En þá skal hann verðið gjalda annað sumar eftir með leigum, hinn fimmta dag þann er sjö vikur eru af sumri, og gjalda á bólstað þeim er málinn var á, nema þeir eigi gjalddaga saman, þá skal þar gjalda féið. Nú kýs hann landið síðar undir sig en fjórar vikur eru af sumri, og kýs hann á vorþingi eða á því méli er þar er á milli, og skal honum þá hafa verið boðið landið viku fyrir þingið, ef hann skal þar kjósa. Ef kaup þeirra varð fast á vorþingi, eða á því méli sem nú var tínt, þá skal sá á landi búa þau misseri, er land átti, svo sem á leigulandi, og svo skal hann ábyrgjast við kaupanda, hvegi er hann stafar fyrir, sem hann búi sjálfur á, enda á seljandi allar landsnytjar á þeim misserum, og ábyrgist hann við spellum við kaupanda, svo sem búar virða. En verð skal gjalda annað sumar í því hinu sama landi, leigulaust, hinn fimmta dag viku þá er sjö vikur eru af sumri, nema þeir verði á annað sáttir.

Þar er maður kýs málaland undir sig, þá skulu þeir jafnvandlega hafa votta við það landkaup og svo allt formæli, sem þá er hann kaupir annað land. En eindagar skulu vera á málalandsverði í öllum stöðum þar er gjöld eru mælt.

Þar er maður fer á braut af landi því er hann hefir selt eða gefið að fardögum, enda eigi hann þar eftir búskerfi í húsum eða hey í hlöðum eða í heygörðum, þá skal hann það svo á braut færa af landi því, hvort sem það er málaland eða annað, sem mælt er of leiglending að hann skal færa tak sitt og hey af landi því er hann bjó á hin næstu misseri áður. Ef maður á fé að manni, enda mæla þeir svo með sér að hann skyli eiga fé það í landi hans, og skilja þeir það eigi ger en svo. Nú ger hinn eigi gjalda féið, þá á hann þann kost, ef hann vill, að stefna um féið til gjalda og til útgöngu og láta varða útlegð. Hann skal kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er hann sækir of það hvort hann ætti það fé að hinum þá er sök var höfðuð. Síðan skal hann láta bera vætti það er hann mælti sér fé í landi. Nú voru eigi vottar að fyrir öndverðu, eða villast honum vottar svo að hann nái þeim eigi á þingi, þá skal hann kveðja enn hina sömu búa fimm of það sem hann hefir áður kvatt, og bera þeir það þá er vottar skyldu, og á þá dómur að dæma honum slíkan hlut landsins sem verður að fjártölu réttri, og svo sem landbúar fimm virða landið við bók, þeir er landeigendur sé. Hann skal kveðja þá til virðingar, hvort hann vill heldur þar að dómi eða heima í héraði ella. Nú voru eigi vottar að þeim máldaga fyrir öndverðu að hann skyldi féið eignast í landinu, og er sá máldagi því aðeins réttur ef innstæða var minna fé heldur en landið hálft, ef það var byggt ból, en eigi ella.

Ef hann vill skipta landi við hinn, og skal svo þar að því fara sem í öðrum stöðum. Nú finnur maður land með sér, eða þeim manni er hann vill annkvista, enda mælir hann svo að ómagaeyrir skyli í því landi liggja meðan hinn þarf framfærslu, enda verði framfærslan eigi end, eða svo illa ella að búum sýnist eigi vært við. Þá skal stefna til brigðar of landið þeim er lýrit hefir fyrir landinu, og kveðja til landbúa fimm á þingi, hvort sá máldagi var ger í landið eða eigi, ef vottar villast. En heimilisbúar fimm ómagans skulu skilja of framfærsluna, og skal þá dæma landið til framfærslu ómaganum og þeim manni er til varðveislu stendur. Sá maður á sök þá er fé fann með ómaganum eða hans erfingi. Ef hvorgi er þeirra við staddur, eða vilja þeir eigi, þá á sá maður er stendur til framfærslunnar. Ef sá verður eigi til á nokkura lund, þá á sá er helst vill duga ómaganum. Ef ómagi fann sjálfur fé með sér, og svo þótt aðrir fyndi, þá á hann sjálfur sök ef hann kann ráða til fulls eyris, enda tæki þeir eigi fyrr upp. Sá maður er annkvist hefir ómagann á að beiða sér bjargkviðar fimm heimilisbúa ómagans að bera of það hvort honum væri sú vist fengin er honum væri vært við, ef hann þægi vel sem hann hefir vit til bast, og að þeim máldögum sem mæltir voru, og hvort hinn gekk að sínu ráði braut. Og brigðist eigi land ef það ber kviður í hag þeim er kvatt hefir.

Ef maður á fé að manni, enda handsalar sá honum land sitt, og heimilar fyrir hverjum manni, ef fé gelst eigi að gjalddaga, og verður hans land ef eigi gelst allt féið að máldaga þeirra, þótt hinn ætti lausn á, og þarf eigi þann máldaga að lýsa. Nú selur hinn landið öðrum manni, en hann missir fjárins að gjalddaganum, þá skal hann ganga að heimilu til landsins. Nú vill sá eigi láta hann hafa er keypt hefir landið, þá skal hann stefna þeim til brigðar, og fara svo að sókn sem fyrr var tínt. Þeim varðar fjörbaugsgarð er landi heldur, ef hann keypti vísvitandi, og svo hinum er seldi. Þar er stefnusök hvortveggja, skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er, og sök til hins þriðja þings.

Nú lætur maður sér handsala land á laun, en hinn selur þó að hvoru. Þá á hann rifting til landsins, nema hann rifti á hinu næsta alþingi. Hvarvetna þess er maður fer eldi og arni á annars manns land ólofað til ábúðar, og varðar það fjörbaugsgarð. Ef maður gerist heimildarmaður of land að brigðarmanni, og varðar það fjörbaugsgarð. Það er stefnusök til þriðja þings, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er. Ef maður leggur veð í land manns, sá er hann á fé að öðrum, enda fari hann eigi að lögum með veðinu, þá verður engi heimting til landsins, og svo til fjárins, þess er hann lagði veð í landið fyrir.

'''16.''' OF LANDASKIPTI.

Ef menn tveir eigu land saman, og vill annartveggi þeirra orka landsdeildar á annan, þá skal hann fara til heimilis þess manns er hann vill skilja landeign við hinn fimmta dag þann er vika var til sumars. Hann skal nefna sér votta að því að stefna honum heim, að hann skyli heima á sjö nátta fresti vera „og mun eg þá koma að kveðja hann landsdeildar eða ítölu, ef eigi sjá búar landsdeild“. Nú kemur hann þar, og skal hann nefna sér votta „að því vætti, að eg kveð þig lögskiptis, N., eða ítölu ef búar sjá eigi lögskipti að landi því með okkur, hinn fimmta dag þann er fjórar vikur eru af sumri,“ og garðlags, ef hann vill það láta fylgja. Hann skal kveða á bólstaðinn, hvar hinn skal til koma. Þeir skulu þar koma hvorir fyr miðjan dag. Sá maður er landi vill skipta skal kveðja til búa fimm, landeigendur, sjö nóttum fyrir eða meira méli, þá er réttir sé að tengdum við þá menn alla er hlut eigu í landi því er skipta skal láta. Sá maður skal fara til heimilis búanna og nefna sér votta að því „að eg kveð þig lögskiptis, N., að skipta landi því með okkur N. Kveð eg þig ítölu ef þú sér eigi lögskipti að landi, skipta og húsum með okkur og engjum [K: með nauta þína fjóra],“ og koma þar fyrir miðjan dag. Kveð eg lögkvöð, og skal lýsa kvöð þá sem aðra.

Ef maður er kvaddur landskiptis, og ger hann eigi handsala, hvatki er að því þrýtur, og er þá synjað, og verður hann útlagur þrem mörkum. Skal kveðja til heimilisbúa hans fimm á þingi, enda á dómur að dæma á hönd honum að láta uppi landskiptið fjórtán nóttum eftir vopnatak, og svo févíti. Ef hann hefir uppi látið landskiptið, en búar koma eigi til, og varðar þeim það þriggja marka útlegð, enda á dómur að dæma á hendur þeim að skipta landinu fjórtán nóttum eftir vopnatak. Ef þeir skipta eigi svo sem dæmt er, og varðar þeim það fjörbaugsgarð. Nú er dæmt á hendur landeigandanum skiptið, þá skal kveðja til búa þrem nóttum fyrir eða meira méli, enda varðar þeim fjörbaugsgarð ef þeir koma þá eigi til. Ef hinn kemur eigi til er dæmt er á hendur, og varðar honum það fjörbaugsgarð, enda skulu búarnir skipta þá landinu sem áður. Nú vilja þeir eigi skipta, og varðar það fjörbaugsgarð, enda verða honum þá þeir búar réttir til landsdeildar er hann getur helst af innan héraðs. Það eru allt stefnusakar, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er til fjörbaugssaka, en fimm til útlegða. [K: Ef þetta eru stefnusakar, og skal kveðja heimilisbúa fimm til, þess er sóttur er.]

Hvar þess er búar skulu landi skipta eða ómögum, eða hverju lögskipti er þeir skulu skipta eða virðingar hafa, og skulu þeir ávallt til koma fyrir miðjan dag og vinna lögeiða að. Svo er sem ómælt sé ella, enda skal sá fá bók til er kveður þá. Svo skulu búar land deila með þeim mönnum öllum er þar eigu hlut í því landi að síns megi hver njóta, og skal þar sérhverjum deila, enda skal engi þeirra reka kykfé sitt yfir annars land heiman, og skal-at húsum skipta í gegn landi. [K: Skal þar löndum í gegn skipta, en eigi skal þar húsum skipta í gegn landi.] Nú er þar sumt land betra en sumt, og skal það þeim mun óvíðara að jafngott sé bæði. Vatn skal og falla til bólstaða allra, enda skal allur saman fara hvers þeirra landshlutur. Ef maður hefir til þess keypt í landi að hann vildi því til síns lands láta skipta er næst væri, þá skal þar hluta. Ef hann hefir eigi til þess keypt, og á hann þann hlut þá að hafa er næstur er hans landi. Of þveran dal skal í sundur skipta ef það er dalland, nema þar falli á sú er eigi gangi fé yfir, enda sé þeim jafnhægt til. Þá er rétt að skipta að endlöngum dalnum.

Búar eigu og húsum að skipta að jafnaði. Þeir eigu að þverkyrfa hús, skulu-t þeir að endlöngu deila hús. Nú verður hús manns þar í annars landi, og skal það hús þar vera meðan sá vill það er á, enda skal hann úr sínu landi allt til færa að bæta um. Ef hann vill húsið úr stað færa, og vill hann aka það, þá skal hann í sitt land færa.

Menn eigu og að brjóta jörð ef þeir vilja til taðna sér eða akra, þótt fleiri eigi saman, og eigu þeir jafngóðri jörð að auka sína töðu er síðar auka. Þess er og kostur þar er túnvelli er skipt, að muna út garði, og kveðja búa til ef þeir verða eigi sáttir á ella nær þeir auka jöfnu. Nú vilja sumir auka en sumir eigi, þá skulu þeir gjalda hinum það land er til þeirra kemur, sem landbúar fimm virða, eða mismuna, ef hann er.

Þar er búar sjá eigi lögskipti að landi, þá skulu þeir skipta húsum og engjum og töðum og akurlöndum og veiðum og rekum og skógum, enda skulu þeir telja fé í haga svo að þeir hyggi eigi að nýtra muni að færra sé, enda sé þó skipað til fulls. Þar skulu menn ítölu hafa búfjár í haga er búum lítast þær nætur fleiri er fé gengur í annars land. Þar skal telja þrevett naut við kú en þrjú veturgömul við kú. Skal-at kálfa telja. Hross þrevett við kýr tvær, eða eldra, en tvevett hross við eina kú, eða yngra. Skal-at fyl telja. Geitur fimm við kú. Gamlir sauðir tíu við kú. Lömb tuttugu við kú. Eigi skal svín í land telja né hafa [K: né haga].

Ef þá er snær á jörðu er menn skulu landi skipta eða í telja eða garðlag rétta, og er þá rétt að þeir bíði uns fimm [K: sex] vikur eru af sumri, nema þeim sé svo kunnigt land þar, sem þeir sé allt það.

Ef maður vill húsum skipta aðeins, og skal hann finna hinn þá er fimm vikur eru af sumri og nefna sér votta að því að biðja hann heima vera á viku fresti, eða koma þá til húsaskiptis ef hann á eigi þar vist. Hann skal kveðja til húsaskiptis búa fimm þrem nóttum áður. Nú vill maður skipta við annan til eignar töðuvelli eða engiteigum eða rekum. Þá skal stefna heim ávallt viku fyrir, en búar skulu kvaddir til þrem nóttum áður. Ef maður vill engjum eða töðum skipta láta það sumar eitt, eða heyjum, þá skal enn hið sama að fara eða skipta eftir alþingi. Nú vill hinn eigi handsala engjaskiptið, þá skulu búar þó skipta til hlutfalla.

Rétt er og að kveðja búa til skipta allra hvarvetna þess er menn eru á eiginorð sáttir, enda er rétt að kveðja mann heyskiptis eða engja þrem nóttum fyrir, og svo búana. Ef maður er kvaddur lögskipta of þessi mál, og vill hann eigi handsala, þá verður hann útlagur þrem mörkum, enda á dómur að dæma á hendur honum að láta uppi skiptið fjórtán nóttum eftir þing, enda má þó skipta sem fyrr ef hann vill. Búum varðar og útlegð ef þeir vilja eigi skipta, enda má láta dæma á hendur þeim skiptið fjórtán nóttum eftir þing, og verða þau dómrof sem önnur. Rétt er og skipti búanna þótt griðmenn sé tveir í kviðnum ef búar koma eigi til.

Ef menn eigu akurlönd saman, þá skal sá þeirra er skipta vill láta fara til heimilis annars og kveðja hann akurlandaskiptis, og svo taðna, sjö nóttum fyrir eða meira méli. En búa fimm skal kveðja til þrem nóttum fyrir skiptið og fara svo að öllu of akurlandsdeild sem þá er menn skipta húsum eða engjum.

'''17.''' OF GARÐLÖG.

Ef maður vill beiða annan mann garðlags, hann skal svo upp hefja stefnu sem þá er hann beiðir landsskiptis, og á þann veg skal kveðja búa til að deila garðlag með þeim, svo að þeir vinni lagðan á þrem sumrum á meðal anna. Þeir skulu svo hafa hjú hvor þeirra á sínu landi að það sé að meðallagi. Eigi skal af selja né önnur lönd við hafa fyrir þær sakar. Eigi er maður skyldur að auka hjú sín til garðlags meir en fullskipað sé land hans. Verkmenn skulu allir að vera og leggja garðinn og vinna ekki annars en reka smala heim og fá eldibranda meðan garðönn er.

Á miðil anna skal löggarð gera. Vorönn er fyrst, hún er uns mánuður er af sumri. En löggarðsönn er síðan tvo mánuði, þá er heyönn aðra tvo mánuði. En þá er garðlagsönn hinn efsta mánuð sumars.

Ef maður er kvaddur í tveim stöðum garðlags á einu sumri, og er hann eigi skyldur að leggja í báðum stöðum. Þann skal hann leggja er fyrr var kvatt. Ef maður er beiddur garðlags, þá skulu þeir löggarð gera. En löggarður er fimm feta þjokkur við jörð niðri en þriggja ofan, og skal hann taka í öxl þeim manni af þrepi er bæði hefir gildar álnar og faðma.

Ef nokkuð fé hleypur löggarð, og útleggst eigandi eigi of það, en bæta skal auvislabótum. Svo er og ef löghlið opnast.

Búar skulu rétta merki þeirra og jafna þar nesjum saman. En þótt munur verði nesja, og eigu búar þó að skipta ef það er minna vert en fimm aura.

Hvergi má skylda annan til garðlags, þar er eigi of tekur í hjá torf eða grjót og bera verður til með eyk eða reiða. Þeir skulu báðir hefja upp í einum stað garðinn og gerða síðan til síns enda hvor, nema þeir verði á annað sáttir. Sá maður á og kost þess að leggja lengra garðinn, ef hann vill, er kvaddi. Ef sá maður vill eigi leggja garðinn er kvaddur var garðlagsins, þá skal sá leggja, er kvaddi, sinn hlut, enda varðar honum þá eigi beitin þó að fé hans skjótist fyrir garðsenda. Honum varðar útlegð er eigi vill gerða, enda sekst hann á beitinni, og skal þá dómur dæma garðlagið á hendur honum, enda á hann að bæta auvisla hinum er gerði, ef hans fé gerir.

Ef maður gerðir minna garð en mælt er í lögum, eða synjar hann með öllu, og sé hann til kvaddur að lögum, og varðar honum jafnt bæði. Ef þar verður túngarður í garðlagi, en það er túngarður er töðuvöllur gengur út að garði, þar á sá og kost er völl á að gerða einn, ef hann vill, og taka þá utangarðs garðvirkið. Ef hann vill að þeir gerði báðir, og á hann kost að bæta einn garðinn ef hann vill, og taka utangarðs garðbæturnar. Ef hann vill eigi einn bæta garðinn eða gerða þar er túngarður hans er, þá skal þann hvor þeirra bæta, er gerði, og taka þar efni garðbóta er þeir tóku garðvirki. Ef þar verða höggskógar fyrir eða eggver eða töðuvöllur, þá skal fyrir nes þar gerða. Ef þar eru hrísrif, og skal í gegnum þau gerða. Það eru hrísrif er menn rífa upp. Það er höggskógur er menn höggva upp. Ef þar verða engjar manna fyrir garðlagi, og skal gerða hið gegnsta þar, enda bæta þeim engjar sínar svo sem búar virða við bók að þeir hafi annað engi jafngott og jafnhægt og jafnmikið.

Ef þar er garður of þjóðbraut þvera, þá skal hlið vera á garði þeim, álnar og faðms mikið, og hjarragrind fyrir svo að menn lúki upp af hrossi og aftur ef vill. Þess á hann og kost að færa garðshlið örskot eða skemmra, svo að sé af þjóðbraut, og sé þaðan jafngott að ríða. En ef þar er gert of þjóðbraut þvera, svo að eigi er hlið á garði, og varðar það enn þriggja marka útlegð þeim er aftur lætur leggja hliðið, og á hver að sækja þá sök er vill, og svo ef gert er of þjóðbraut þvera. [K: Ef þar er gert um þjóðbraut þvera svo að eigi er hlið á garðinum, það varðar útlegð, enda er garðurinn óheilagur, og á að brjóta hlið á þeim garði þótt heilagt sé ef maður fer í gegnum. En ef aftur er gert hliðið, og á hver að sækja þá sök er vill ef eigi er hlið á garði.] Nú er löghlið á garði þeim, og svo um búið sem mælt er í lögum, þá eru menn skyldir að lúka löghlið aftur á löggarði. Ef sá maður lýkur eigi aftur hliðið, er eftir fer í gegnum það, þá verður hann útlagur of það þrem mörkum, og á sá það fé er hliði skyldi halda á garðinum. Nú er hlið brotið nokkuð á löggarði annars staðar en áður var tínt, og varðar það enn útlegð, og sex aura áverki, og bæta auvisla sem búar virða. Það eru allt stefnusakar, og skal kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttur er.

Ef löggarður rénar, sá er merkigarður er með mönnum, og ger annar eigi að gera, þá varðar honum slíkt, ef fé gengur yfir garðinn, sem það er hann gerði eigi leggja garðinn. Nú vill maður kveðja annan mann garðbóta. Þá er garðbót er meiri hlutur stendur garðsins. Þá skal hann beiða hinn garðbóta viku áður fjórar vikur sé af sumri og kveðja til heimilisbúa fimm þrem nóttum áður. Ef hann vill þeygi bæta sinn hlut garðsins, þá varðar útlegð þriggja marka, enda á dómur að dæma garðbótina á hendur honum.

'''18.''' OF BRÚARGERÐ OG FERJUHALD.

Ef á skilur lönd manna, og vill annar þeirra gera brú of ána, þá skal hann bjóða hinum fyrst að gera brúna. Ef sá vill eigi gera þá skal hinn gera, og velta báðum megum að ósekju torfi til. Nú verður hinum mein að götum þeim er frá gerast, þá skal sá er brú gerði bæta honum það sem búar fimm virða hinir næstu. Nú vill sá maður brú gera er hvorungi megin á land, þá skal hann bjóða þeim fyrst að gera. Þeir skulu taka til á tólf mánuðum hinum næstum, ef þeir vilja brú gera er lönd eigu við ána. Ef þeir vilja eigi brú gera, þá skal hinn gera að ósekju og velta báðum megum landi til. Hann skal bæta þeim er lönd eigu við, sem búar fimm virða, ef þeim verður mein að götum þeim er þaðan gerast frá. Sá maður er brú gerir skal svo mæla fyrir henni sem hann vill að hví neyt sé. Hann skal og segja til þess í þingbrekku hverja helgi hann leggur á og hvað varða skal ef af er brugðið.

Hvorgi á að banna öðrum, þeirra manna er lönd eigu við ána, að hafa skip á henni. Nú vill sá maður hafa skip á ánni er hvorungi megin á land við, og er það því aðeins rétt ef hann vill þar láta vera ávallt meðan áin er þíð og meta eigi leigu. Svo er þar of götur sem áður var tínt. Ef hann gerir annan veg, þá er hann útlagur þrem mörkum.

Ef maður varðveitir brú eða skip það er fé er til lagið, og er hann útlagur ef hann innir eigi máldaga, og á þá sök hver er fars missir. Sá maður á og þá sök er fé lagði til eða hans erfingi, og verður hinn útlagur þrem mörkum, og gjalda tvö slík sem ferjubúar fimm meta þá sýslu er hann endi eigi. Á dómur að dæma á hendur honum skipsvarðveisluna, og varðar þá fjörbaugsgarð ef hann órækist. Eigi skal skip það ónýtast svo af fyrningu að eigi sé annað til fengið áður, ef sá skyldi skipinu halda er féið varðveitir. Nú brotnar skip það í vötnum eða veðrum, þá skal hann til fá annað skip sem hann má fyrst. Ef sá ræður fyrir skipi, er hann fékk til farningar, þá ábyrgist sá eigi er farður var þótt skip lestist, ef hann vildi vel.

Synjað er þá fars, ef leigu er metið þá er veita skyldi, og á ferjumaðurinn að bæta þeim er fara skyldi, sem búar fimm virða, ef hann fær auvisla af, og á hann heimting til leigu þótt reitt sé. Sá ábyrgist skip er hefir, sem annað lán. Nú er brúarhald mælt á hendur manni, og skilið eigi ger. Þá skal hann að gera svo að haldi fyrir fyrnsku, en gera sem fyrst ef áin brýtur, og skal sækja sem áður var tínt ef hann órækist. Það eru allt stefnusakar, og skal kveðja til heimilisbúa níu til fjörbaugssaka, en fimm til útlegða.

'''19.''' OF ENGIDÓM.

Ef menn eigu engi saman og verða eigi sáttir á, þá skulu þeir reyna skil til á því og fara svo að sem áður var tínt, þar er menn verða eigi á landseigin sáttir, að stefna til skila og til raunar. Nú er þeim bráðara til, og má það þá gera of engiverk, sá þeirra er heldur vill, að fara til engis þess og setja upp mark í enginu og marka þar í hjá dómstað síðan, þann er sex mönnum sé hægur að sitja í, og fara að finna hinn síðan.

Ef maður vill kveðja engjadóms annan, þá skal hann fara til heimilis þess manns er hann er ósáttur við of engið og nefna sér votta að því að hann kveður hann að eiga við hann engidóm við mark það á sjö nátta fresti, og kveða á engið og á dóm, og koma í dómstaðinn þar svo að dómur sé nefndur fyrir miðjan dag, kveðja lögkvöð. Síðan skal hann nefna sér votta „að því vætti,“ skal hann kveða, „að eg stefni þér, N., til brigðar og til útgöngu of engi það, og tel eg mér engið. Stefni eg lögstefnu, og til þess dóms er eg lagða þér dómstefnu.“ Rúmhelgan dag skal dóms kveðja og svo stefna, og lýsa hvorttveggja ef eigi heyra lögfastir menn. Síðan skal hann kveðja til dóms þess engibúa fimm, þrem nóttum fyrir eða meira méli, að bera þar kviðu þá alla er hann vill þá beitt hafa, og þeir eru réttir um að skilja, koma þar fyrir miðjan dag, kveðja lögkvöð. Þeir skulu koma til dóms þess hvorirtveggju fyrir miðjan dag, svo að dómur sé þá nefndur. Hvor þeirra skal hafa tuttugu menn með sér, taka þar dómendur af, og öll gögn þau er þeir skulu hafa að dómi þeim. Kviðmenn skulu að fórnaði vera. Hvor þeirra skal koma til næsta húss enginu, þess er á götu þeirra er, og skal þar hvor þeirra telja tuttugu menn síns liðs um sig fram. Ef hann telur eigi, þá verður hann útlagur þrem mörkum við hinn, nema hvorgi geri skil á, þá verður hvortveggi útlagur, og á þá sá sök er vill.

Nú hafa þeir menn jafnmarga sem þeir eigu, og verða þá alls sjö menn hins fimmta tigar, þeir er til dóms eru taldir. Ef annartveggi ræður menn nokkura til þess að koma til dóms að fulltingja sér, og varðar honum jafnmikið það sem þeir fylgi um tuttugu menn fram. Ef menn dragast til föruneytis þeirra óbeðið, og verða þeir allir útlagir þrem mörkum við þann þeirra er sótt vill hafa, nema báðir reiðist við, þá á hvortveggi sök.

Útlegðar þessar allar, er nú eru taldar, skulu sóttar á hinu næsta vorþingi, ef þeir eru samþinga. Ef þeir eru eigi samþinga, eða vorþing eru eydd, þá skulu útlegðir sóttar á hinu næsta alþingi. Það eru allt stefnusakar, og skal kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttur er.

Þrjá menn skal hvor þeirra í dóm nefna, brigðandi og haldandi engisins, enda á hvor þeirra að bjóða öðrum til ruðningar of þá dómendur sem þeir nefndu báðir. Skal dóm þenna ryðja sem tylftarkvið. Nú vill verjandinn eigi nefna sinn hlut dómsins. Þá skal brigðandinn nefna allan dóminn, enda er þá engi ruðning til. Sá skal bjóða til ruðningar kviðar, er kvaddi, og skal kvið þann ryðja sem aðra búakviðu. Það er og rétt að griðmenn verði tveir í kviðnum ef búar verða ruddir. Búendur skal fyrr kveðja en griðmenn ef þeir eru til, þá er næstir eru þar, enda sé að tengdum réttir. Eiða skulu þeir menn allir vinna er þar skulu lögskil mæla, jafnt sem að þingadómi. Þá skal sá er engið brigðir bjóða til eiðspjalls og eið vinna og segja fram sök sína, á lengur er hann hefir eið unnið, svo skapaða sem hann stefndi. Síðan skal láta bera stefnuvætti.

Nú hefir hann að erfð tekið engið. Þá skal hann bera láta kvið þann í dóm, er áður skal kvatt vera, hvort sá maður ætti engi það á deyjanda degi, er hann tók arf eftir. Ef maður hefir keypt engið, þá skal hann láta bera kaupsvætti sitt. Nú er það eigi til, þá skulu hinir sömu búar fimm skilja það er vottarnir skyldu. Ef sóknargögn eru fram færð, þá skal hann fram færa varnargögn, er heldur enginu. Hvar þess er kviður kemur til með þeim, og skulu hinir sömu búar fimm skyldir að skilja þá kviðu alla, hvor þeirra sem beiðir. Svo skal að sókn og vörn fara þar að öllu, og svo of öll lögskil, sem að þingadómi. Ef verjandinn þarf þeirra búa er hinn hefir kvatt til sóknarinnar áður, og verður engi ruðning til þeirra búa við verjandann. Ef menn halda þar gögnum að dómi þeim, og varðar það fjörbaugsgarð. Ef menn bera þar andvitni, og varðar það fjörbaugsgarð.

Ef dómendur vilja eigi taka við gögnum eða vörnum þeim er menn vilja þar fram færa eða vilja eigi reifa mál manna eða dæma um, og varðar það allt fjörbaugsgarð. Það eru allt stefnusakir er nú voru tíndar, og skal sækja á hinu næsta alþingi og kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er. Ef menn bera að dómi þeim ljúgkviðu eða ljúgvætti eða leggja rangt undir þegnskap, og svo öll ljúgvitni þau er þar verða borin, og varðar það allt fjörbaugsgarð, og skal sækja á hinu næsta alþingi. Það eru allt stefnusakir, og skal kveðja til tylftarkviðar goða þann er sá er í þingi með er sóttur er. Ef á gögn verður kveðið í dómi þeim, og skal þó dómur dæma sem rétt borin sé gögn. En sá er á gögn kveður skal stefna til rofs dóminum, og á dómur að rofna ef að ljúgvitni verða.

Fjörbaugssakar þær allar er nú eru taldar og ljúgvitni öll og gagnahöld öll skal sækja í þeim fjórðungsdómi sem engidómur var í fjórðungi. Þar er sækjandi og verjandi færa fram gögn sín í engidóm, þá skal dómur dæma þeim þeirra engi er heldur ber heimild til. Nú kemur annar þeirra heimild sinni til en annar eigi. Þá skal þeim dæma engishöfn er sinni heimild kemur til, enda skal þá að þingadómi reyna eiginorð engisins. Ef þeir verða eigi sáttir á hvern dóm þeir skulu dæma, þá skal afl ráða með þeim. Þeir eigu að véfengja ef þrír eru hvorirtveggju og fara svo að véfangi sem að fjórðungsdómi. Þá skal hvor þeirra stefna annars dómöndum. Ef þeir véfengja, og skal þá reyna í fjórðungsdómi þeim er dómurinn var áttur í fjórðungi. Ef þar verður enn véfengt, þá skal reyna í fimmtardómi. Nú er véfengt í engidóminum, þá skal sá hafa engið er áður hafði, uns reynt er eiginorð að þingadómi.

Þá skal engidómur vera er engi er vaxið, og skulu þeir þar vera uns þeir hafa dómi sínum lokið. Ef þeir gera eigi svo, og varðar það fjörbaugsgarð. Skal sækja á hinu næsta alþingi við níu búa kvið, en stefna heiman.

Þar aðeins skal engidómur vera er menn verða sáttir á hvor land á undir. Ef það er ógreitt, þá skal stefna til raunar og til skila of engið og sækja að þingadómi. Ef annartveggi þeirra hefir menn fleiri til dóms en mælt sé, að sínu ráði, og varðar það þeim manni þriggja marka útlegð við hinn, en fjörbaugsgarð ef hann glepur dóm þann, og svo hverjum er það gerir. Það eru allt stefnusakir, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er, en fimm til útlegða. Ef menn glepja dóm þann eða önnur gögn svo að mál þau megu þar eigi lúkast, og varðar það fjörbaugsgarð. Enda skulu mál þau öll fara í fjórðungsdóm þann er dómur var í fjórðungi, enda eru gögn öll sjálfkvödd þangað, og svo gagnagögn. Enda skal svo fara of alla héraðsdóma ef þeir eru glaptir. Ef gögnum er þar haldið, og varðar það allt fjörbaugsgarð, og skal sækja sem áður var um tínt.

'''20.''' OF HEYREKA.

Ef sær eða vötn eða veður rekur hey manna saman fleiri en eins, þá skal sá þeirra er hey á í annars heyvi og á annars landi fara til heimilis þess er land á undir því og kveðja hann heydeildar rúmhelgan dag, þrem nóttum fyrir skiptið eða meira méli. Hann skal kveðja til fimm búa þá er næstir eru heyvi því, þeirra manna er eigi eigu hlut í heyvi því, of það hvern hlut hann á í heyvi því, og vanda þá sem engiskiptisbúa. Það skal hann allt gera þrem nóttum fyrir skiptið.

Ef maður varnar heyskiptis, og varðar honum það þriggja marka útlegð og skaðabætur þess sem hinn fær af því. Ef hann nýtir sér, þá er það gertæki. Nú krefur hinn eigi fyrr skiptisins en hann hefir heim fært heyið eða saman, og á sá þá það sem búar fimm hinir næstu meta við bók að hey var vert þá er hann krakaði það upp.

Þeir menn er hey eigu rekin frá sér skulu þerra hey sín í þess landi er þau voru rekin, en eigi eigu þeir á braut að vega áður skipt sé. Ef sá maður má eigi vega hey það heim til sín er á, þá skal hann löggarð gera um heyið í þess landi er hann þerrði það, og vinna þann áverka á landi hins þar er hvortki sé akur né engi. Ef hey rekur á engi manns, og fær sá skaða af því er engið á, þá skal hinn bæta honum það svo sem búar fimm virða, þeir er næstir eru enginu. Ef hey rekur í haga manns, og á sá þá að gera löggarð um, er hey á, og svo að þerra.

'''21.''' OF SELFÖR.

Ef maður hefir lönd fleiri undir bú sitt en eitt, og vill hann fara þar í sel yfir annars manns land, og á hann þar að fara með fé sitt tysvar á sumri til sels, en því aðeins oftar ef þar verða misgöngur fjár, þá á hann að reka heim smala sinn. Hann á fornar götur að fara, ef þær eru til.

Ef hann fer of engi manns, þá skal hann í togi hafa hið lausa hross. Ef þar eru keldur á götu hans, og á hann að gera brúar þar yfir og vinna þau áverk á annars manns landi. Ef maður fer yfir engi annars, og hlýtur hinn af því skaða, þá varðar honum það útlegð, enda skal hann bæta honum skaða, svo sem búar fimm virða við bók.

'''22.''' EF MAÐUR EYÐIR LAND SITT.

Engi maður skal bólstað sinn leggja í leg. Ef hann getur eigi leigu við, þá skal hann fara til húss þeirra manna er þar búa næstir landi því er þá er óbyggt og nefna sér votta, og bjóða þeim að leiga landið, þá er sjö vikur eru af sumri hið síðasta, svo sem búar fimm meta við bók.

Þeir menn eru skyldir að leiga land það er landsmerki eigu við það land. Nú vilja þeir eigi það, og verða þeir þá útlagir svo of beitina sem landið sé byggt. Ef sumir vilja skil á gera en sumir eigi, og varðar þeim einum er óskil gera. Ef þeir leiga landið, þá skulu þeir þar etja heyjum þeim er þar fást á því landi, og halda þar húsum svo sem á leigulandi. Skulu þeir svo að öllu halda landið sem leiguland. Ef þeir leiga það eigi, þá á hann að verja lýriti þeim landið og fara svo með lýriti þeim sem með stefnu. Það er og rétt að hann veri þeim lýriti að Lögbergi, en eigi sekjast þeir á beitinni áður þeir fregna lýritinn. Ef hann byggvir eigi landið, enda býður hann eigi búum að leiga sem nú var tínt, þá verður hann útlagur þrem mörkum.

Ef landið liggur í leg, enda verður landið óheilagt við misgöngum smala þeirra manna er þar eigu merki við það land, en öðrum mönnum varðar þar slíkt sem annars staðar. Ef þeir menn reka fé sitt þangað í land er þar eigu merki við, eða láta reka svo að þeir vildi það land beita, og varðar sú beit öll slíkt hér sem á byggðu bóli.

'''23.''' ENN OF SELFÖR.

Ef maður fer annan veg til sels of annars manns land með smala sinn eða klyfjahross en áðan var tínt, og verður hann útlagur of það þrem mörkum, og bæta auvisla sem búar virða við bók. Ef fimm aura skaði verður að eða meiri, þá varðar fjörbaugsgarð.

Sakar þær allar er nú eru taldar skulu sóttar á hinu þriðja alþingi, nema útlegðir fari einar saman, þær skal sækja hið fyrsta sumar. Það eru allt stefnusakar, skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er til fjörbaugssaka, en fimm til útlegða.

'''24.''' EF SINA ER BRENND.

Ef maður vill brenna sinu í landi sínu, þá skal hann biðja lofs að þá menn er næst búa, og verður hann þó útlagur þrem mörkum ef eldur rennur í lönd þeirra og skal bæta skaða. En fjörbaugsgarð varðar ef hann brennir skóg eða hús. Það varðar og fjörbaugsgarð ef hann bað eigi lofs að, ef eldurinn rennur í annarra manna lönd, en skóggang ef þeim verður kúgildis skaði að.

Það eru allt stefnusakar, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er til fjörbaugsgarðs, en fimm til útlegðar.

'''25.''' EF MAÐUR Á ENGI Í ANNARS LANDI.

Ef maður á engi í annars manns landi, og skal hinn varða við engi því hinn fimmta dag þann er sex vikur eru af sumri, ár of morgin. En sá maður er engið á í annars landi, hann skal það láta fyrst yrkja, nema hann vili töðu sína fyrr yrkja. Ef hann yrkir eigi svo engið sem mælt er, og vili hann þó ort hafa, þá varðar honum það útlegð, enda er óheilagt bæði heyið og svo engið. Nú á hann engjar í fleiri manna löndum. Þá skal hann sitt sumar slá hvert þeirra fyrst en slá svo fremi heima er þau eru öll slegin.

'''26.''' OF VEITUGARÐA.

Maður á og að gera stíflur í engi því er hann á í annars landi, ef hann vill, og grafa engi sitt til, og veita svo vatn á engið. Hann skal á sínu engi upp hefja veituna, enda skal þaðan falla vatn í hinn forna farveg. Eigi skal hann annarra manna lönd meiða í veitunni. Ef hann fellir eigi aftur vatn í fornan farveg eða meiðir í nokkuru lönd manna af veitunni, og verður hann útlagur of það hvorttveggja, og bæta auvisla sem búar virða. Ef fimm aura skaði verður að eða meiri, þá varðar þeim það fjörbaugsgarð.

Ef fé annarra manna fær skaða í forum þeim er hann grefur, og á hann að gjalda það. Ef hann varnar gjalds, þá verður hann útlagur. Eigi á maður að gera veitur í landi sínu svo að hann spilli landi eða engi manns þess er býr fyr neðan. Ef þeim verður fimm aura skaði af því eða meiri, þá varðar þeim það fjörbaugsgarð er veituna gerði. Ef minni verður skaðinn en svo, þá varðar honum útlegð, og gjalda auvisla.

'''27.''' AÐ GERÐA OF ENGI SITT Í ANNARS LAND.

Þess á maður og kost að gera löggarð of engi sitt ef hann vill, hvar þess er eigi liggja beituteigir manna í, fimm aura verðir eða meira. Hann skal í sínu engimarki velta torfi til garðs og láta hlið á garði þeim. Nú vill hann grjótgarð gera of engið, og er honum rétt að brjóta það upp í annars landi, hvarvetna þess er hinum verður eigi að því fimm aura skaði eða meiri. Nú verður skaði að, og þó minni en svo. Þá skal hann bæta það sem búar fimm virða við bók, en hann er útlagur ef hinn vill það. Rétt er og að hann seti garð þann á hins landi ef þar eru hrjóstur eða hraun, ef þá verða eigi þar innan garða eða undir garðinum beituteigir landeigandans, fimm aura verðir.

Ef hann gerir annan veg en nú var tínt, þá verður hann útlagur. Honum verður rétt að byrgja aftur garðinn ef hann vill, hinn fimmta dag viku þann er sex vikur eru af sumri, þá er sól er miðmunda norðurs og landnorðurs. Hann skal og hirt hafa hey sitt úr garðinum og upp lokið garðinn er fjórar vikur lifa sumars. Þá á sá maður beitina er land á undir, enda er þá óheilagt engið og svo heyið ef þá er eigi hirt, og skal þá sá upp lúka hliðum er beitina á. Ef maður slær eigi svo engið, það er hann á í annars landi, sem mælt er, eða gerðir hann eigi löggarð umb, þótt gert sé, þá er engið óheilagt við þess manns fé er beit á á landi því er engi það er á.

'''28.'''

Maður skal og gera löggarð of hey sitt í annars landi og grafa í sínu engimarki torf til. Ef garður fellur sá eða þrútna svell upp í hjá, þá skal sá maður gera orð eiganda er beit á um garðinn, þeim manni er hey á í garðinum, og varða við sínu fé við heyvi hins, en sá skal til fara þegar er hann fregn. Ef hann fer eigi svo til, þá er heyið óheilagt við þess manns fé er beit á of garðinn.

Ef snæ leggur að garðinum, þá skal hann gera orð hinum er garð á eða moka sjálfur um ella. Nú ger sá eigi til fara er hey á, þá er hann fregn snæ of garðinn, og verður þá óheilagt heyið jafnt sem þá er garður var fallinn. Nú varðar hann eigi við eða ger eigi orð sem mælt er, þá verður hann útlagur of það þrem mörkum, nema fimm aura skaði sé eða meiri, þá varðar fjörbaugsgarð.

'''29.''' EF ENGITEIGUR LIGGUR ÞRJÚ SUMUR.

Ef maður lætur liggja engi sitt óslegið þrjú sumur, og er-at hinn þá skyldur að verja er land á, nema hann segi honum fyrir fardaga það að hann vill slá engið. Ef maður býr svo nær engi sínu, því er hann á í annars manns landi, að hann vill heiman beita og slá eigi, og á hann þess kost. Hann skal mann hafa að fé sínu og halda svo að eigi gangi í land hins.

'''30.''' OF STAKKGARÐ Í ÖRSKOTSHELGI VIÐ ANNARS LAND.

Manni er og skylt að gera löggarða of hey sín í sínu landi, þau er standa í örskotshelgi við annars manns merki, ef hann vill hey sín helga. En ef eigi er löggarður of þau heyin er maður á í annars manns landi, eða þau er svo nær eru annars merki að í örskotshelgi eru við, þá eru heyin óheilög við þess manns fé er svo nær býr, enda verður hann útlagur þrem mörkum við þann er beitina á. Það er stefnusök, skal kveðja til fimm búa á þingi.

'''31.''' EF FÉ TREÐST AÐ HEYVI.

Ef fé þess manns treðst í garði þeim, er beitina á svo nær sem áður var tínt, er eigi er lögstakkgarður um en löggarður skyldi vera, þá á sá það fé að gjalda sem búar fimm virða, er garð á, og lögstakkgarð skyldi halda.

'''32.''' OF HLÖÐUR.

Ef hey er fært í hús eða hlöður, og sé það í örskotshelgi við haga annars manns, og skal of þær svo búa að fé komist eigi að heyvi. Ef húsið fellur ofan, þá skal beitarmaður gera hinum orð, er á, og verja við fé sínu uns hinn kemur til, er hey á, eða gera ella upp sjálfur. Nú ger hinn eigi til fara þá er hann fregn, er húsið á, eða byrgir hann eigi dyr eða vindaugu svo að fé megi eigi inn falla, og verður hann útlagur of það, enda ábyrgist hann ef fé hins treðst að heyvinu eða fær skaða af húsinu.

Nú vill sá er heygarð á eða hlöðuvist eigi gjalda skaðabætur þeim manni er beit á of garðinn, ef fé hins hefir troðist eða farist á þá lund sem nú var tínt. Þá skal sá er féið hefir átt hið dauða eða hið lama stefna honum of það að hann hafi eigi haft lögstakkgarð of hey sitt, það er fé hans hefir troðist að, og hann átti beit í örskotshelgi við, og telja hann útlagan þrem mörkum og stefna til gjalda og til útgöngu of jafnmikið fé sem búar virða skaða þann að dómi, nema þeir hafi áður virt er fé hans hefir troðist. Hann skal á kveða til hvers þings hann stefnir og stefna lögstefnu og kveðja til heimilisbúa á þingi þess er sóttur er.

Ef vötn falla umhverfis hey manna, þau er netnæmir fiskar ganga í, og er fyr því eigi gert um, og er þó þegar heyið óheilagt er ís leggur á vatnið, og svo ef fé hleypur yfir eða veður.

Ef menn eigu sambeit, og eru hey slegin á því landi, og er þeim mönnum skylt að hafa löggarða um hey sín er þau hey eigu.

'''33.''' EF HRÍS VEX Í ENGI, EÐA HÖGGSKÓGUR, EÐA EGGVER.

Hver maður á engivöxt í sínu engimarki. Nú vex þar engi víðara, og á sá maður það engi er land á undir. Nú vex viður í engi manns þar er annar á land undir, og er rétt að sá rífi upp þann við er engið á, ef það er rifhrís, enda skal sá þó hafa viðinn allan er land á undir. En það er rifhrís er skjótara er að rífa upp en sækja öxi. En það er höggskógur er mönnum er skjótara að höggva öxi en rífa upp.

Ef höggskógur gerist í engi manns, því er hann á í annars landi, þá á landeigandi að bjóða þeim er engið á verð við enginu, slíkt sem búar fimm virða við bók, þeir er næstir búa enginu. Nú vill sá eigi selja engi sitt, þá skal landeigandi bjóða honum engi það fyrir er búum sýnist jafngott honum að hafa sem hitt er viðurinn vex í. Ef hinn vill eigi það er engið á, þá eignast landeigandi engið, og svo skóginn. Nú vill landeigandi hvortki kaupa engið né fá annað engi fyrir, og skal hinn þá hafa bæði engi sitt og svo skóginn.

Ef engi það spillist, er maður á í annars landi af eggveri, þá á landeigandi slíka kosti að bjóða þeim manni er engið á, ef hann vill nýta eggverið, sem þá að höggskógur æxi í enginu. [K: Ef engi það spillist af eggveri er maður á í annars manns landi, og á landeigandi að fá honum jafngott engi ef hann vill eggverið nýta. Ef engið ónýtist, þá skal sá hafa engið er land á. Skal hann fá hinum það engi er búum sýnist að honum sé jafngott að hafa sem hitt var, áður eggverið gerðist í.]

Svo skulu búar virða engið sem þeim þótti vert áður það spilltist af skógi eða eggveri. Ef sá vill hvorngi kostinn, er engið á, og skal hann þá hafa allt saman, engið og eggver. Nú vill landeigandi hvortki fá engismanni annað engi slíkt sem hitt var áður það spilltist af eggveri, né slíka aura sem búar virða engið áður það versnaði, þá eignast hinn bæði engi sitt og eggver.

'''34.''' AÐ VEITA VÖTNUM.

Menn eigu vötnum þeim að veita er spretta upp í landi manns, og í sínu landi hver. Ef það eru brunnar manna, þá skal hver fella í hinn forna farveg af sínu landi. Ef þó gerist að meini þeim er áður var brunnlækur, og skal eigi þá veita.

Ef maður gerir svo sem nú var tínt, þá verður hann útlagur of það, og auvislabætur, enda eru óhelgar stíflur þær allar við broti eða forar, er hann hefir gervar með vatnsveitunni, enda á dómur að dæma á hönd honum að fella aftur vatnið í hinn forna farveg, svo sem áður var tínt. Og varðar það fjörbaugsgarð sem önnur dómrof, er hann gerir óskil á. Stefnusök er of útlegð þá, og skal kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttur er.

'''35.''' AÐ SKIPTA VATNI.

Ef menn eigu merkivötn saman, og vill annartveggi veita vatni því á engi sitt eða akur sinn. Ef þeim manni þykir mein að, er hálft á vatnið, þá skal sá þeirra er heldur vill stefna hinum heim viku fyrir skiptið eða meira méli. En hann skal kveðja til búa fimm þrem nóttum fyrir, þá er næstir búa enginu, að skipta vatninu með þeim við bók. Ef hann vill eigi skiptið uppi láta, eða vilja búar eigi skipta þótt þeir sé kvaddir, og verða þeir útlagir of það þrem mörkum hvorirtveggju, enda skal dómur dæma á hendur þeim skiptið, enda má hinn þó láta skipta vatninu sem áður ef hann vill, þá er hann hefir kvatt til skiptisins, þótt hinn vili eigi handsala. Svo er og þótt búar geri honum óskil, þá skal hann aðra búa fá í staðinn. Rétt er að griðmenn sé tveir ef búar vinnast eigi til. Ef vatn er svo lítið að þeim þykir eigi of skipta mega, þá skal sína viku hvor hafa.

Menn eigu að æja hrossum sínum í annarra landi of sumar, þar er mætist slátta og sina. Eigi skal í sláttu æja.

Hver maður á gróður á sínu landi. Ef þar brjóta merkivötn svarðfast land af landi manns, og á sá hólm er áður átti, og á hann að nýta sér það land svo sem hann vill, en eigi skal hann lýriti verja. Hann skal fella vatn, ef hann vill, aftur í hinn forna farveg. Eigi skal hann reka fé sitt í það land, en eigi varðar honum þótt þangað verði misgöngur fjár. Ef engi er í því landi, og skal hann svo við varða sem í hans landi sé annars engi, en eigandi skal svo yrkja sem í annars landi sé hans engi. Ef engi vex í vatnsfarvegnum forna, þá á hálft hvor þeirra það er lönd eigu við þar.

'''36.''' OF SKÓGA.

Ef tveir menn eigu skóg saman, og skal hvortveggi þeirra neyta skógar þess við sig sem þarf, en hvorgi skal lofa öðrum mönnum, nema báðir lofi. Nú lofar annar þeirra, og verður hann þá útlagur þrem mörkum og sex aura áverk, ef hann veit að þeir eigu báðir, en ekki varðar honum ellegar, og ekki ef hann hugði að hinn mundi heimilt vinna, og ber það kviður. Eigi má til þýfðar færa, til gertækis má færa ef vill.

[K: Menn eigu eigi að höggva í skógi þeim er tveir eigu saman eða fleiri, nema þeir lofi allir.] Ef menn höggva skóg þann að eins manns lofi, er tveir menn eigu saman eða fleiri, og verður sá sóttur um er hjó, þá á hann að beiða bjargkviðar að bera of það hvort hann hygði að hinn einn ætti skóginn, er honum lofaði, eða eigi. Ef það ber kviður í hag honum, þá vinnur honum það þörf til varnar fyr sig, en sá verður sekur þrem mörkum, er lofaði honum skógarhöggið, við þá er eigu með honum í skóginum, og skal hann gjalda tvennum gjöldum hverjum þeirra, slíkt sem til kemur.

'''37.''' AÐ SKIPTA SKÓGI.

Ef menn eigu skóga saman tveir eða fleiri, og þykir þeim manni er þar á skóg við annan of mikil nautn á skóginum. Nú vill sá orka deildar á skóginn er miður neytir, þá skal hann fara til heimilis þess manns er hann vill skógi skipta við og finna að máli fjórtán nóttum fyrr og nefna sér votta að því að hann stefnir honum heim, N., á viku fresti til skógarskiptis, þá er fjórar vikur eru af sumri eða fyrr, og skal kveðja hinn skógarskiptis sjö nóttum fyrir. Hann skal nefna votta tvo eða fleiri. „Nefni eg,“ skal hann kveða, „í það vætti, að eg kveðk deildar á of skóg þann er við eigum báðir saman,“ og kveða á skóginn, „að koma þar á sjö nátta fresti fyrir miðjan dag. Kveð eg þig lögskiptis.“ Hann skal handsala honum tilkomu sína ef hann vill uppi láta skógarskiptið. Ef sá lætur eigi uppi skógarskiptið, og varðar honum það þriggja marka útlegð.

Ef hinn kveður eigi svo skógarskiptis sem nú var tínt, þá skal bíða til hausts, og skal eigi fyrr þá skipta skóginum en eftir helgi þá er fjórar vikur lifa sumars áður. Sá er skipta vill láta skógi skal kveðja til búa fimm, landeigendur, þá er skógi þeim eru næstir, þrem nóttum fyrr, og nefna sér votta „í það vætti, að eg kveð þig, N., að fara til skógarskiptis að skipta með okkur,“ og nefna þá báða, „og koma þar fyrir miðjan dag, og skipta skógi með okkur. Kveð eg lögkvöð.“ Búar skulu svo skipta skógi að þeir skulu rjóður deila þeim er meir hefir neytt skógar. Ef eigi er rjóðrum höggvinn skógurinn, og er valiður, þá skulu búar svo skipta að hinn hafi þeim mun víðara er miður neytti að þeim þyki jafn hlutur þeirra. Ef búum sýnist svo að hinn hafi meir neytt en síns hlutar skógarins, og verður hann sekur of það þrem mörkum, enda skal hann allt það gjalda tvennum gjöldum sem búar þeir virða fimm, landeigendur, er næstir búa skógi.

Höggva skal maður keyrivönd að ósekju, ef hann vill, í annars manns skógi, bæði sér og öðrum. Ef maður fer of skóg annars með sleða eða klyfbera eða viðbönd eða vagn eða vagar, og bilar reiði hans, þá á hann að höggva til þess sem hann þarf að bæta það og láta eftir hræ ef hann hefir eigi til þess ætlað að hann mundi brjóta. Hann skal segja til þess á næsta bæ, þar er á leið hans sé, hvað hann hefir höggvið. Hann skal handsala þeim manni er skóginn á verð slíkt sem búar virða. Hann skal hafa goldið á fjórtán nóttum hinum næstum, ella verður eigi heimilt skógarhöggið.

Ef maður rífur hrís í landi manns, og verður hann útlagur of það þrem mörkum og sex aura áverk, og má færa til þýfðar, þegar er þriggja álna er vert ef hann nýtir sér, eða til gertækis.

Ef maður brennir kol í annars land, og er hann útlagur, nema hann færi á brott fyrir veturnætur. Ef hann færir eigi kolin á braut á tólf mánuðum hinum næstum, þá eignast sá kol er land á. Nú brennur þar víðara en hann vildi, og verður hann sekur um þrem mörkum. Ef fimm aura skaði er eða meiri, þá varðar fjörbaugsgarð.

Ef maður höggur tré eitt eða tvö í skógi annars og færir eigi á braut, það varðar þriggja marka útlegð og sex aura áverki, og skulu skógarbúar fimm bera of það kviðu. Ef hann færir á braut, þá á sá kost er skóg á að færa til gertækis og stefna til gjalda tvennra og láta varða þriggja marka sekt, og hafa til heimilisbúa fimm þess er sóttur er.

Ef maður höggur tré í skógi annars, eitt eða tvö, og hylur stofn og hefir á braut tré úr skógi, þá á sá tvo kosti er skóg á. Þann annan er áður var taldur, en annan þann að færa til þýfðar þeim er stofn huldi og láta varða skóggang og hafa til tylftarkvið goða þess er sá er í þingi með er sóttur er.

Ef maður höggur tré þrjú í annars skógi eða fleiri og færir á braut úr skógi, þá á sá er skóg á hina sömu kosti sem þá að stofn væri huldur. Ef maður höggur skýlihögg á viði, eða sæfur [K: eða skefur] svo að spell sé að, það varðar útlegð og sex aura áverki. Nú vinnur hann fimm aura skaða að því eða meira, það varðar fjörbaugsgarð.

Ef maður höggur merkibjörk eða landsmerki eða engja, og varðar það fjörbaugsgarð við hvern þeirra er þar á mark til, og skal stefna þeim sökum öllum heiman og kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er til fjörbaugssaka, en fimm til þriggja marka saka, en tylftarkviðar skal kveðja til skóggangssaka. [K: Ef maður færir skógarmark eða engja eða afrétta eða landsmerki, það varðar honum fjörbaugsgarð við hvern þeirra er þar á mörk til, og skal kveðja níu heimilisbúa á þingi þess er sóttur er.]

Ef maður á skóg í annars landi, og á hann að neyta skógar þess sem í hans landi sjálfs sé að höggi. Hann skal eigi hafa hross of nætur þar. Hann skal gera þar kol og hafa á braut færð fyrir veturnætur hinar næstu, og hylja grafar svo að eigi liggi fé í. Ef hann hylur eigi grafarnar svo, þá verður hann útlagur þrem mörkum, enda skal gjalda fé það er þar fær skaða af gröfum þeim, sem búar fimm virða þess er sóttur er.

Ef maður vill sér nýta lim það, þá skal hann bera það saman í köstu og svo fauska og stofna, og hafa fært á braut á tólf mánuðum hinum næstum. Ef maður vill sér nýta stofna, þá skal hann hafa um rætt fyrir veturnætur hinar næstu. Ef þá er eigi rætt um stofna, eða er eigi lim saman borið eða fauskar, og á sá þann við er land á undir, þótt í köstu sé borinn viðurinn, og varðar þeim manni útlegð er köst á, ef eigi er á braut fært á tólf mánuðum hinum næstum, og á sá við sinn er saman bar, hvort sem það er hrár viður eða þurr.

Ef maður höggur skóg annars manns til hlutar, og skal halda á kveðin orð öll með þeim.

Ef þá skilur á of grafagerð, og vill sá eigi láta gera í sínu landi, og varðar honum það útlegð, enda skal hinn þó gera grafarnar að ósekju, sem þar er mælt er maður á skóg í annars landi. Ef annartvegggi vill eigi skiptið uppi láta of kol eða kolviðu, þá skal sá er skil vill á gera stefna honum til skiptisins viku fyrr eða meira méli. En búa skal kveðja til fimm, þrem nóttum fyrr eða meira méli, þá er næstir eru því rjóðri er hann gerði. Ef hinn vill eigi skiptið uppi láta, og verður hann útlagur of það þrem mörkum, enda á dómur að dæma á hendur honum skiptið fjórtán nóttum eftir vopnatak. Rétt er honum að búar skipti við bók þá er þeir eru til kvaddir ef hann vill það heldur. Það eru allt stefnusakir, og skal kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttur er til útlegða, en níu til fjörbaugssaka.

Ef viður vex of þjóðbraut þvera, svo að fyrir þeim sökum má þar eigi aka eða klyfjar bera, og er rétt að höggva upp við þann og kasta í skóg frá götu.

Sá maður á að beita í skógi annars er land á undir meðan fé bítur meir gras en við. Ef sá maður situr svo nær skógi þeim er hann á, þá á hann að beita fé sínu skóginn, er meir bítur skóg en sinu. Ef þá er beitt í skógi, er fé bítur meir skóg annars en sinu, og varðar þeim manni það útlegð er fé á, og bæta auvisla sem búar fimm virða.

Ef maður rekur fé sitt eða lætur reka í skóg annars, og verður af því fimm aura skaði eða meiri, það varðar allt fjörbaugsgarð. Ef maður beitir þá í skógi þeim er hann á í annars landi, ef fé bítur meir sinu en skóg, það varðar honum útlegð við þann er land á undir. Ef sá maður rekur fé sitt í skóg manns, eða lætur reka, er hvortki á skóg né land undir, þá verður hann útlagur við hvorn hinna er land á og skóg. Ef fimm aura skaði verður á skógi eða meiri, sá er fé hans gerir, það varðar fjörbaugsgarð við þann er skóg á.

Hver maður á viðarvöxt í skógarmarki sínu meðan hann á fornan við þar nokkurn.

Ef þeim manni er grunur að því er land á undir viðinum að hann neyti miður viðarins en þá mundi hann ef hann ætti sjálfur landið undir, þá á landeigandi kost að stefna honum svo að hann heyri, eða að heimili hans, til skila og raunar og telja hann af vextinum því að hann neytir miður viðarins en þá mundi hann ef hann sæi eigi til vaxtarins, og kveðja til skógarbúa fimm á þingi of sök þá. Nú ber það kviður að hinn neytti miður skógar en þá mundi hann, ef hann sæi eigi til vaxtarins, þá er hann af vextinum, og á sá vöxt er land á, en sá á hinn forna við sinn er áður átti.

Ef menn höggva skóg þann upp allan er tveir menn eigu saman eða fleiri, þá skulu þeir skipta með sér merkibjörkum og höggva þær efstar.

Þetta eru allt stefnusakir, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er til fjörbaugssaka, en fimm til þriggja marka saka, en tylftarkviðar til skóggangssaka þeirra allra er taka berst. En of þær skóggangssakir er maður gerir öðrum kúgildis skaða eða meira í auvisla nokkurum þeim er hér er tíndur eða öðrum þvílíkum, það eru þá allt stefnusakir, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er.

'''38.''' OF AFRÉTTU.

Ef menn eigu tveir eða fleiri afrétt saman, og skulu þeir reka fé sitt í afrétt er átta vikur eru af sumri og reka í miðjan afrétt skal féið [K: og hafa úr rekið afréttinni er fjórar vikur lifa sumars]. Ef þeir reka eigi féið í miðjan afrétt eða reka það fyrr þangað, þá eru þeir útlagir þrem mörkum við þá menn er næstir búa afréttinni. Eigi varðar við lög þótt nokkuð fé standi eftir, ef þeir megu eigi finna.

Eigi skulu menn búfé reka í afrétt nema ítala sé. Ef þeir reka, þá varðar það útlegð. Eigi eigu menn að lofa í afrétt, nema ítala sé, þá á hver að fylla ítölu sína. Nú lofa sumir, þá verða þeir útlagir við þá alla er með honum eigu.

Eigi skal sel gera í afrétt. Ef gert er, þá er sel óheilagt, og eigu þeir að brjóta sel er afrétt eigu, enda verður sá útlagur er sel gerði eða gera lét við þá alla er afrétt eigu, og sinni útlegð við hvern þeirra.

Engi maður skal beita afrétt þær vikur tvær er á miðil eru þess er sex vikur eru af sumri og átta vikur eru af sumri. Þeir menn er næstir búa afrétt eigu að beita ávallt afrétt búfé sínu, nema frá því er sex vikur eru af sumri og til þess annars dags viku er fjórar vikur lifa sumars þvottdaginn áður. Ef menn beita afrétt þær vikur er frá eru skildar, það varðar útlegð við hvern þeirra manna er þann afrétt á. Það varðar og útlegð, ef menn beita afrétt úr seljum, við hvern þeirra manna er þann afrétt eigu.

Ef aðrir menn reka fé sitt í afrétt en eigu, og hafi þeir eigi allra lof til, þeirra manna er afrétt eigu, þá verða þeir útlagir þrem mörkum við alla þá menn er ólofað hafa.

Ef menn slá afrétt, og varðar það þriggja marka útlegð og sex aura áverki, enda er óheilagt heyið. Ef maður færir á braut heyið, þá eigu þeir orði að ráða umb, er afrétt eigu. Sá maður á og að beita of vetur í afrétt er hlut á í henni, ef hann þarf eigi að reka fé sitt of land annars manns til, en það er afréttur er tveir menn eigu saman eða fleiri, hverngi hlut sem hver þeirra á í.

'''39.''' OF EINKUNNIR.

Það er og að menn skulu einkynnt hafa fé sitt allt nema hross, þá er átta vikur eru af sumri. Eina einkunn skal maður hafa á öllu fé sínu. Útlagur er hann ef hann gerir eigi svo. Hann skal erfðaeinkunn hafa ef hann á. Ef fleiri eru jafnkomnir til erfðaeinkunnar, þá skal deila hana sem annan arf.

Ef maður vill gera sér mark, og skal hann segja til þess fyrir búum sínum fimm og síðan á vorþingi því er hann heyr, í þingbrekku, hverja einkunn hann vill hafa. En hann skal þá einkunn hafa er eigi eigu aðrir menn í því héraði, eða svo nær að fjárgöngur þeirra komi saman. Ef maður gerir sér mark, og varnar engi við á vorþingi, en nokkur verður til síðan, þá skal hann þó láta af markinu.

Ef fé er ómerkt þá er átta vikur eru af sumri, þá á hver búandi er vill að leggja sína einkunn á, þeirra er þess konar fé á. Ef dilkær eru, þá er eigi skylt að merkja dilkinn.

Kost á maður þess að ljá öðrum marks ef hann er sauðlaus og taka sjálfur þegar er hann á fé til. Ef hann lér engum, og sé hann sauðlaus, þá er af hans eiga þótt erfðamark hans sé.

Ef lömb eru mismörkuð í stekk, þá skal sá er markaði finna fyrir annað lamb ómarkað eða ella verð lambsins. Hinn á og kost að hafa sjálfur lamb sitt og færa til síns marks.

Ef fé kemur í fé manns, og er honum rétt að miðjum vetri að láta virða búa þrjá hið fæsta, ef féið hefir verið þar áður hálfan mánuð síðan er til var sagt, og virða féið að því sem þá var það er þangað kom. Hann skal segja til fjárins, og til marks, á vorþingi þrjú vor og reiða þeim verð er á. Ef engi kemur eftir fyrir veturnætur hinar þriðju, þá á sá engva heimting til er féið átti. Ef hinn lætur standa með markinu sama, þá skal hann eigi lóga, og segja til þrjú vor, og lóga fyrir að þriðja hausti sem hann vill. Nú kemur engi maður eftir fé því er hann hefir alið of veturinn og látið eigi virða, og skal hann þá hafa ull af og nyt og lömb undan áum og kið undan geitum og kálfa undan kúum. Segja skal hann til þess að þar er einkynnt fé, hvort sem það eru naut eða sauðir, og svo til þess hver einkunn á var, í þingbrekku á vorþingi því er hann heyr sjálfur, og láta verð uppi er eftir er komið. Svo skal hann segja til þrjú vor. En þá er að hausti kemur eignast hann féið að veturnóttum. Skal þá virða hvort meira er, nyt eða fúlga, og skal engu bæta þótt nyt sé meira verð.

Ef fé kemur í fé manns of haust eða of vetur, og veit maður eigi hver á, þá skal hann láta segja til þess að kirkjusóknum eða á samkomum á þeim hálfum mánaði hinum næsta er hann vissi að fé kom þangað, ella ræður sá orði á er á. Öngva fúlgu skal hann hafa ef fyrir sólhvörf er eftir komið, enda skal hann því aðeins á braut hafa eftir sólhvörf, ef hinn vill gjalda slíka fúlgu sem búar virða ef þar væri til fardaga. Ef féið hefir þar verið hálfan mánuð síðan er sagt var til, þá er manni rétt á hinni fyrstu viku þorra að láta búa virða féið við eið, og skulu þeir að því virða féið sem það var þá vert er þangað kom. Búar skulu vera þrír ef sauður er einn eða tveir. Ef sauðir eru þrír eða fleiri, eða annað fé, þá skulu búar vera fimm, og á hann þá kost að leggja sína einkunn á.

Eigi varðar manni við lög þótt ær leiði dilka ómerkta, og skal þar móðir bera vitni hver á, og svo skal hið sama þótt kýr eða gyltur eða geitur leiði dilka. Svo er og of allt fé, ef hann má eigi henda til einkunnar, að eigi varðar við lög þótt ómerkt gangi, enda á hann heimting til þess fjár, sem merkt væri, ef kviður ber að hann eigi.

Nú eigu tveir menn einkunn saman, og skal þá sá af bregða er eigi á erfðaeinkunn. Nú er sá þangað farinn í hérað er erfðaeinkunn á, er hinn er fyrir, og skal sá af bregða. Nú á annar kaupamark eða gjafamark, en annar á gerðarmark, og skal sá maður þá af bregða er gerðarmark á.

Nú verður sá maður örsauði er erfðamark á, og svo þótt annað sé markið, enda býður hann engum manni um að halda upp einkunninni meðan, og á hann þá eigi til að taka síðar meir, ef annar maður tekur upp meðan. Nú eigu menn báðir erfðamark, eða hvorgi þeirra, og skal sá bregða af er færri sauði á.

Ef tveir menn eigu saman einkunn, og verður öðrumtveggja mistekið til, þá skulu þeir svo skipta heimting með sér hið næsta haust, er þeir verða varir við að mark kemur saman, að jafnmargra sé hvorumtveggja vant þeirra af jafnmörgu fé. Sá skal fara, er markið á, að halda til fundar við þann er af skal bregða og beiða hann með votta að bregða af marki og segja það að einkunn kemur saman með þeim. Ef hinn vill eigi af marki bregða, þá skal sá maður er mark á að hafa heimta sitt fé allt hvert haust, ef sauðir koma svo af fjalli til. Sá maður verður útlagur þrem mörkum er eigi gerði af marki bregða, og skal hann heimta þá eina sauði er þeim manni gengur af sinni tölu er mark átti að hafa.

Ef sauðir eru goldnir manni, og skal hann af marki bregða hinn sama dag og færa sem næst sínu marki. Nú eru naut goldin, og skal af marki bregða þá á fjórtán nóttum hinum næstum. Nú bregður hann eigi svo af, og verður hann útlagur þrem mörkum, ef hinn lofar honum eigi að hin sama einkunn sé á. Sá eignast, er einkunn á, ef með hans marki gengur lengur. Nú kallar hann til, og varðar honum það þriggja marka útlegð, en ekki ef hann kallar eigi til.

Eyrnamörk skulu vera, en eigi önnur mörk, af því að ekki er lögmark nema á eyrum sé. Skilur þá mörk ef eyrnaskipti er.

'''40.''' OF ALSTÝFINGA.

Það varðar fjörbaugsgarð ef sá maður á alstýfinga er eigi er lofað í lögréttu. Eigi skal það mark að erfðum fara nema lofað sé. Hafa skulu erfingjar þess er frá er fallinn á hinu gamla fé alstýfinga, því öllu er áður var merkt, en merkja öðru marki hið unga fé. Fjörbaugsgarð varðar ef maður merkir fé annars, en skóggang ef hann leggur sína einkunn á. Ef maður merkir fé búanda annars manns marki, og rægir hann þá svo saman, og varðar honum það fjörbaugsgarð við hvorntveggja.

Ef maður lætur mólka málnytu annars manns vísvitandi, og á þá hinn orði að ráða um við hann er fé það átti. Það skal sækja við tylftarkvið, og svo það er maður merkir fé manna að óskilum. Eigi varðar honum ef hann vissi eigi að mólkað var. Það varðar þriggja marka sekt griðmönnum, ef þeir selja ær til osts, og eigu búendur sök þá, og á sá þeirra sök þá er fyrst vill sótt hafa.

Eigi skulu réttir fyrr vera en fjórar vikur lifa sumars. Hver maður skal, er sauði á, láta ganga eitt sinn á fjall, og of landeign sína, skipa svo að öllu öðru of göngur sem þeir ráða. Sá maður er útlagur, er eigi gengur um landeign sína, við þá menn alla er þar eigu sauði við, enda ábyrgist hann sauðina ef þar voru sénir í landi hans, þá er hann átti gönguna.

Nú koma sauðir í sauði manns eftir réttir, þeir er hann veit eigi hver á, og skal hann þá segja hver einkunn er á sauðum þeim að kirkjusóknum eða að mannfundum. Nú koma hrútar eða hafrar í sauði manns, þeir er heimtir hafa verið, og verður sá útlagur of það þrem mörkum er á, og skal hann bæta skaða þá alla er af hefir gerst. Nú kemur sá hrútur eða hafur er eigi var heimtur, og ábyrgist hann eigi þann.

Nú geldir maður hrút eða hafur, og varðar honum það ekki við lög þótt sá sauðurinn verði dauður af því, ef hann hefir svo að farið sem hann mundi þá ef hann ætti, enda geldir hann eftir veturnætur. Ef hrútar eða hafrar koma í sauði manns fyrir veturnætur og þykir honum mein að, þá er honum rétt að setja inn og ala sem sitt fé og segja búum til, og hvert mark á er. Honum er rétt að láta sauma fyrir. Hvortki á maður að gelda hrút né hafur fyrir vetur.

'''41.''' OF MERKINGAR.

Það varðar útlegð er maður merkir eigi fé sitt, ef sá smali er, er maður má finna eða finna láta og á henda, og á þá búandi kost sá, hver er þess kyns fé á, að taka það fé í landi sínu og sýna heimilisbúum sínum fimm að fé ómarkað er gengið í land það er hann á grasnautn á, hvertki fé er það er er merkja skal, og leggja á sína einkunn. Þá á hinn engva heimting til er á, enda er hann útlagur ef hann kallar til.

'''42.''' OF DILKA.

Ef dilkar villast í rétt, og skilur menn á of eiginorð, þá skulu þeir beiða skiptis þá menn er til telja. Skal hver þeirra sýna þá sína sauði, er þess væri von að þá dilka mundi leiða, búum fimm þeim er næstir búa réttinni, þeirra manna er þar sé, og skulu þeir skipta dilkunum þeim öllum með þeim, er eigi kennast ær við. Nú verða dilkar eftir, þeir er eigi kennast ær við, enda sé eigi skiptisins til beitt að hinni efstu réttinni. Þá á búandi sá er réttina varðveitir að sýna búum sínum fimm og leggja á sína einkunn, og eignast hann þá. Nú villast þeir þaðan á braut, þá á að einkunna hver er vill, er sauði á, í sínu landi. Svo skal fara þótt eldri sauðir sé eða annað fé það er engi kannast við, eða hann mætti merkja ef hann gefur gaum að.

Ef sauðir verða merktir eða annað fé það er ómerkt gekk í lönd manna og spyr sá er eiga þykist, þá skal sá stefna þeim manni er eignast hefir, til gjalda og til útgöngu, og kveðja til á þingi heimilisbúa sína fimm að bera of það hvort það fé hefði undir því kykfé alist er hann átti ávöxt af eða eigi, og hvort það fé gengi af því ómerkt að hann mátti merkja eða eigi. Ef það ber kviður í hag honum, þá skal hinn láta rakna féið, er merkti, og er þá vítislaust hvorumtveggja. Nú vill sá á halda þótt hvoru, er merkti, þá á hinn orði að ráða um við hann.

Það eru allt stefnusakir er nú hafa tíndar verið, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess manns er sóttur er til fjörbaugssaka, en fimm til útlegða.

'''43.''' AÐ TELJA FÉ Í AFRÉTT.

Ef fé er eigi talið í afrétt þar er sumarhagi manna er, eða svo þótt í sé talið, og sé afrétt versnuð svo mjög að fé mundi þá verða feitara ef færra væri í afrétt. Nú vill maður láta telja fé í afrétt, þá skal hann fara í þingbrekku á vorþingi því er hann er sjálfur þingfastur í og nefna sér votta. „Nefni eg í það vætti,“ skal hann kveða, „að eg kveð þá menn alla að fara til afréttar þeirrar er vér eigum saman,“ og kveða á afréttina, og nefna nokkura menn, „og koma þar fyrir miðjan dag,“ og kveða á það hvar þeir skulu að finnast, „á fjórtán nátta fresti, og kveð eg þá menn alla ítölu er eigu afrétt þá, og mun eg þá hafa kvadda búa til að telja fé í afréttina. Kveð eg lögkvöð.“

Það er og rétt að maður kveði menn ítölu svo að þeir heyri, eða að heimili þeirra, fjórtán nóttum fyrir, og lýsa sem stefnu. Fimm búa skal hann kveðja til að telja í afrétt, þá er næstir búa afrétt og þeim stað er þeir skulu finnast og landeigendur sé, sjö nóttum fyrr eða meira méli. Þá búa skal kveðja er ekki eigu í afrétt og réttir sé að tengdum við hann sjálfan. Eigi skal kveðja feður né bræður né sonu þeirra manna er afrétt þá eigu með honum. Sá maður er búa vill kveðja ítölu skal nefna sér votta. „Nefni eg í það vætti,“ skal hann kveða, „að eg kveð þig, N., að fara til að telja fé í afrétt óra á sjö nátta fresti, koma þar fyr miðjan dag,“ kveða á hvar hann skal til koma. Rúmhelgan dag skal búa kveðja og svo í telja. Eiða skulu þeir vinna allir, jafnt sem að þingadómi. Til þeirra eiða allra er menn vinna eigi á þingi, þá skal sá fá bók til eða kross er kveður þeirra mála er eiða skal um vinna.

Búar skulu svo í telja að þar verði eigi fé að feitara, að því er þeir hyggja, að færra sé í afrétt þeirri, enda hyggi þeir það að þó sé skipuð til fulls. Í skal talið í afrétt áður átta vikur sé af sumri. Sína ítölu skal hver maður fylla þeirra, hvort sem hann vill sínu fé eða annars manns. Sá þeirra er fleira fé hefir í afrétt en ítölu sína verður útlagur við alla hina aðra er afrétt eigu saman, er í var talið. Búar skulu kúgildum telja fé í afrétt, jafnt sem í búland. Eigi skal svín hafa í afrétt, óheilög eru þau þar. Nú vilja þeir eigi til koma, er kvaddir eru að telja fé í afrétt og hlut eigu í afréttinni. Þá verða þeir útlagir þrem mörkum, og á dómur að dæma á hönd þeim fjórtán nóttum eftir vopnatak að láta telja fé í afrétt, enda er hinum rétt er beiddi þá að láta þó telja féið sem þá að hinir væri þar komnir. Ef búar eru komnir, þeir er kvaddir eru til, og megu þeir þó lúka því máli, og á þá hver það í þeirri tölu sem til telst að búa virðingu. Ef búar koma eigi, þeir er kvaddir eru, þá eru þeir útlagir þrem mörkum, enda á dómur að dæma á hönd þeim að þeir teli fé í afrétt fjórtán nóttum eftir vopnatak, enda eru honum réttir aðrir búar í staðinn ef þeir eru þar heldur komnir, enda sé þeir réttir að leiðarlengd í níu búa kvið frá afréttinni og landeigendur. Nú koma landeigendur þrír, þeir er hann kvaddi fyr öndverðu, en tveir eigi, þá er rétt að hann hafi tvo búa þá er eigi sé landeigendur í stað þeirra er ókomnir eru. Það eru allt stefnusakir er nú voru tíndar, og skal kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttur er.

Ef menn eru ósáttir á afrétt, þá skal sá fara í þingbrekku er skil vill á gera, þann dag er fyrstur er rúmheilagur í því þingi er hann er þingmaður í, og nefna sér votta tvo eða fleiri: „Nefni eg í það vætti, að eg kveðk þá menn alla, og beiði eg, er sér telja hlut í afrétt þeirri, og eiga látast, að hluta með sér hver dómi skal halda upp við mig, og hafa hlutað svo að þeir kunni segja mér á leið,“ og kveða á afréttina. Ef þeir vilja skil á gera, þá skulu þeir fara til leiðar og hluta þar, ef eigi er áður hlutað, og skal sá handsala og er hlaut. Nú bjóða sumir hlutun en sumir koma eigi til, og eru þeir varðir sök er til koma og skil bjóða, en hinir allir útlagast við hann ef óskil gera á. Ef þeir gera eigi skil á hver dómi skal upp halda við hann, svo að hann viti á leið þeirri er goði sá heyr er hann er í þingi við, hann á að kjósa þá hver dómi skal upp halda við hann, þeirra manna er í afrétt þeirri á, og segja í þingbrekku eða þar er menn segja upp nýmæli, nema sá sé þar, þá skal hann segja honum sjálfum. Hann skal með votta segja, og svo kjósa.

Sá maður er dóms vill kveðja skal fara til heimilis þess manns er hann vill eiga dóm við og nefna sér votta: „Nefni eg í það vætti, að eg kveðk þig, N., afréttardóms að eiga við mig, og koma til á fjórtán nátta fresti,“ og kveða á dómstaðinn, „og koma þar fyrir miðjan dag. Kveðk þig lögkvöð.“ Hann skal svo skilja á kvöð sína að þeir eigi dóm annan dag viku þann er þvottdaginn áður hinn næsta lifa fjórar vikur sumars. Ef sá dagur er lögheilagur er fjórtán nóttum er fyrir dóminn, þá skal kveðja hinn næsta dag rúmhelgan áður. Merkja skal maður dómstað áður dómur sé áttur, sá er dóms beiddi, eða merkja láta, áður dómendur setist niður. Útlagur er sá þrem mörkum ella. Svo skal maður dóms kveðja er rúmheilagt sé þá er hann leggur dómstefnu, og svo hinn næsta dag eftir.

Ef þeir verða sjúkir eða sárir er þar skyldu halda dómi upp, og eigu þeir að selja öðrum manni í hönd dómnefnu, og svo þau mál öll er þeir skyldu fram færa að dómi þeim. Skal bera láta vætti þau í dóm er hinn sjúki seldi öðrum manni mál sín. Dóm þann skal ryðja sem aðra dóma við þann er kvaddi, og svo við þann er kvaddur var. Ef sá ger eigi dóm nefna er kvaddur var, þá skal sá nefna allan er kvaddi, enda er þá engi ruðning til dómsins. Ef þeir koma báðir til dóms er nefna skyldu, þá skal sex menn hvor þeirra nefna í dóm. Ef sá kemur eigi til er kvaddur var, þá skal sá nefna tólf menn í dóm er kvaddi.

Hvor þeirra á ruðningina meiri við annan of dóm þann, er dómi halda upp, enda skal enskis þeirra faðir né sonur né bróðir í dómi, er þar eigu hlut í afrétt. Hinn verður útlagur þrem mörkum er dóms var kvaddur, ef hann vill eigi nefna.

Sá maður er dóms kvaddi skal kveðja þangað búa fimm, þá er næstir eru afrétt og landeigendur sé, sjö nóttum fyrir eða meira méli. Þeir menn allir er eigu afrétt þá skulu kveðja heimildar votta sína sjö nóttum fyrir eða meira méli til dóms þess. Ef eigi eru vottar til, þá skulu þeir kveðja búa þá að dómi í stað votta, er til dóms voru kvaddir, að bera um það hvern hlut hver þeirra á í afrétt. Ef búar koma eigi til dóms, þeir er kvaddir eru, og verða þeir útlagir þrem mörkum, enda eru aðrir búar þá réttir í staðinn, þótt þeir sé eigi landeigendur eða siti firr en þeir er kvaddir eru. Ef búar koma færri til dóms en fimm, eða eru þeir ruddir svo úr kviðnum að þá eru eigi fimm búar eftir að dómi þeim, þeir er að tengdum sé réttir, að skilja of afrétt þá, hvern hlut hvergi á í, þá skal þó bera þar kviðu alla sem menn þurfu að beiða þá, þótt griðmenn sé tveir í kviðnum, ef búar eru þrír einir til. Nú eru þeir búar sumir að dómi þeim er réttir eru að tengdum við suma menn þá er hlut eigu í afrétt, en við suma eigi, og skulu þeir þó ávallt kviðu bera heldur en griðmenn þar er þeir eru réttir að tengdum.

Ef vottar manns koma eigi til dóms, þeir er hann kvaddi, og verða þeir þá útlagir þrem mörkum. Hann skal kveðja þá búa til síns máls, þess er vottar skyldu bera. Nú kemur vottur manns einn til dóms, sá er kvaddur var, en annar kvaddur vottur ber fyr því eigi vætti að hann verður sjúkur eða sár eða ómáli eða dauður á því méli er hann var kvaddur. Þá skal sá vottur bera vætti fram í dóm er þar er kominn. En hinn er kvatt hefir vættis skal fá til fimm menn, þá er honum sé réttir í stefnuvætti, að styðja vætti hans. Þeir skulu allir vinna þegnskaparlagningareið. En á lengur er vætti er fram borið, þá skal einn þeirra fimm manna svo mæla: „Vér leggjum það undir þegnskap vorn að sá var í það vætti nefndur er nú er eigi hér kominn,“ og nefna hann, „er sjá bar fram og mundi þau orð öll hafa í vætti sínu ef hann væri nú hér til að bera það vætti sem sjá bar fram. Er sú þegnskaparlagning vor allra.“ En hinir skulu gjalda samkvæði á fjórir. Hann skal láta bera kvaðarvætti það í dóm, er hann kvaddi þann vott er eigi er kominn. Ef kvaðavottar eru eigi þar, þá skal hann kveðja búa til í stað vottanna.

Þeir tveir menn eigu ruðningar er dómi halda upp. Þeir menn allir er þar skulu lögskil fram færa að dómi þeim skulu eiða vinna jafnt sem að þingadómi, og skal það hver þeirra fela undir eið, „að eg mun það telja mér í afrétt þessi, sem eg hygg að eg eiga.“ Síðan skal kviður bera hvort hver þeirra á svo sem telur, eða minna. Skal hver færa fram gögn sín, þau er til hefir. Vottar og kviðmenn og dómendur allir skulu eiða vinna jafnt sem að þingadómi. Búa þá er þangað voru kvaddir skal kveðja þar til þess að telja fé í afrétt þá, ef eigi var áður í talið. Svo skal þar fara að dómi þeim og að reifingum öllum sem að skuldadómi.

Það skal dómur dæma hverjum þeirra sem gögn báru til. Þeim mönnum öllum er eigi færa gögn fram að dómi þeim skal ekki dæma. Frumgögn skulu borin í dóm þann áður stjarna komi á himin. Þeir skulu dæma þá nótt, nema þeir vili allir heldur of daginn eftir. Lokið skal dómi þeirra fyrir miðjan dag annan dag eftir. Það varðar fjörbaugsgarð ef menn glepja dóm þann. Og svo varðar búum þeim er þangað voru kvaddir og koma eigi, enda megi af því eigi dóminn eiga að þar verði engir búar til að bera kviðu of mál manna. Ef menn varna þess að ganga þar í dóm, þeir er til eru beðnir, og varðar það fjörbaugsgarð ef dómur verður af því eigi fullur. Nú verður dómur þó fullur, þá varðar þriggja marka sekt. Það eru allt stefnusakir til alþingis, og skal sækja í fjórðungsdómi þeim er afréttardómur skyldi vera í fjórðungi.

Nú var dómur settur að fjórðungamóti. Þá skulu málin koma í þann fjórðungsdóm sem búar eru fleiri kvaddir úr fjórðungi, enda skal afréttardómurinn þá hefjast í fjórðungsdóminum, og eru gögn öll sjálfkvödd þangað, þau er eigi voru af hendi leyst að afréttardómi, og svo gagnagögn. Þar skal kveðja til þeirra saka allra heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er til fjörbaugssaka, en fimm til þriggja marka saka. Svo skal fara of þær sakar allar er nú voru tíndar í þessu máli, þótt þær yrði fyrir dóminn.

Ef nokkur mál eru þá þar, þau er þeir verða eigi á sáttir á dóm sinn, þá skal afl ráða með þeim. Ef þeir eru jafnmargir er sitt vilja hvorir dæma, þá skulu þeir véfengja og fara svo að véfangi sem að fjórðungsdómi. Síðan skal hver þeirra, er þau mál eigust við hin véfengnu, stefna annars dómöndum og láta varða útlegð og stefna til rofs dóminum. Skal stefna til alþingis og til þess fjórðungsdóms er afréttardómur var í fjórðungi. Þá skal reyna í fjórðungsdóminum, nema þar verði enn véfengið, þá skal lúkast í fimmtardómi.

Í þann hlut afréttar skal dómur vera er næstur er byggðum, og skal eigi firr vera búlandi en í örskotshelgi við. Skal merkja dómstaðinn áður maður stefni til þangað. Nú liggur afréttin firr búlöndum en svo megi vera sem nú var tínt. Þá skal dómurinn vera í örskotshelgi við túngarð þess manns er næstur býr afréttinni, þar er hvortki sé akur né engi. Sá skal kjósa bæ til dóms er kveður hann, ef fleiri byggðir ber jafnnær.

Nú eru þeir menn í ómegð eða af landi farnir er afrétt þá eigu er dómur var á, og var mál þeirra eigi til búið. Þá skulu þeir heimta sitt að þingadómi og stefna þeim mönnum öllum um er þá afrétt eigu og kveðja til heimilisbúa fimm á þingi, þá er næstir búa afréttinni, hvern hluta þeir ætti í afrétt, þá er dómur var, og mundu eignast ef mál þeirra væri til búið að lögum. Njóta skulu þeir vottorða í öllum stöðum þess er þau eru til. Skal þeim þá dæma slíkan hlut sem gögn báru til að þeir mundi eignast að afréttardómi, ef þá væri mál þeirra sem annarra manna til búin. Allir skulu þeir jafnt rakna láta er jafnt höfðu tekinn þeirra hlut. Ef sumir hafa meira haft af þeirra hlut en sumir, þá skal að slíkum hlut hver þeim bæta sem það reynist. Nú höfðu sumir ekki af, þá skulu þeir engu bæta er ekki höfðu.

'''44.''' UM VETURHAGA OG AÐ TELJA Í AFRÉTT.

Ef menn eigu veturhaga saman, þann er hross manna eða sauðir eða naut ganga sjálfala í, enda verði þeir eigi sáttir á eiginorð, þá skal sá maður fara í þingbrekku er skil vill á gera og beiða afréttardóms þá menn alla er hlut eigu í haga þeim, og fara svo að því máli öllu of þann haga sem of þá afrétt er sumarhagi manna er og geldfjárhöfn. Dóm þann skal eiga annan dag viku, þá er fjórar vikur lifa sumars áður þvottdag hinn næsta. Hann skal svo kveðja dóms þess að öllu og svo búa til sem annars afréttardóms. Skulu hinir, er eigu hagann með honum, svo skiptast við að halda dómi upp við hann. Svo skal þar að öllum lögskilum fara að dómi þeim sem að öðrum afréttardómi. Svo skal dómur sá vera nær búlöndum sem áður var tínt og í þann hlut afréttar.

Nú vill maður láta telja fé í veturhaga, og er það rétt að dómi þeim að beiða þar búa til þess, og skulu þeir svo til ætla að fé mundi eigi hafast að betur að meðalvetri að færra væri, og sé þó skipað til fulls. Þar skal telja við tvevett hross eða eldra, tvö hross veturgömul en fyl fjögur, en annað fé sem í búland. Rétt er að maður beiði ítölu á leið, eða þar er hann hittir þá alla að máli er eigu fjórtán nóttum fyrr.

Ef fé manns gengur í engjar eða í andvirki manna, það er hann hefir í afrétt rekið, og útleggst hann eigi of það. Ef fé manna gengur úr afrétt, í land þess manns er næstur býr afrétt þá á sá þrjá kosti. Þann einn að reka fé aftur í afrétt miðja, en annan þann að hafa í sínu landi, þann hinn þriðja að reka féið heim til þess er á. Ef hann rekur féið í annars land, þá útlagast hann við þann. Sá á slíka kosti hina sömu, er þá er fé í land rekið, eða það gangi sjálfkrafa, sem hinn er næst býr, og svo hver þeirra manna er það fé kemur í land. Þann kost eigu þeir enn að láta fé það ganga þangað er það vill. Ef maður rekur geldfé annars svo að fimm aura skaði verður að eða meiri, og er það spellverk hið meira. Varðar það fjörbaugsgarð, og á sá sök þá er fé á við þann er rak féið eða reka lét. Nú rekur hann svo geldfé annars manns að kúgildis skaði verður að eða meiri, þá varðar skóggang, og svo varðar öll spellvirkni þar er spellvirkni berst, sem nú var tínt, og svo greinist í öllum stöðum of sakarnar sem hér var tínt of geldfjárreksturinn. Það eru allt stefnusakir er nú voru tíndar. Skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er til fjörbaugssakar og skóggangs, en fimm til þriggja marka sakar.

'''45.''' UM SVELTIKVÍ VIÐ AFRÉTT.

Það er mælt ef maður vill gera sveltikví, sá er næstur býr afrétt, þá skal hann segja til þess í þingbrekku á vorþingi því er hann er sjálfur þingmaður í, að hann mun sveltikví gera í landi sínu til afréttar frá bólstað sínum, eða svo ef hann hefir gerva. Hann skal nefna sér votta að tilsögunni og neyta þess vættis þá er hann er sóttur of það að féið sveltur í kvíinni.

Hann skal svo gera sveltikví að eigi drukkni fé þeirra manna eða troðist, og láta hlið á og grind fyrir og hurð svo að aftur of lúki. Hann á þvottdaga að setja í geldfé það er úr afrétt gengur fyrir nón. Ef fé það treðst í kvíinni í sauri eða í þröng eða drukknar eða fellur garður á, þá ábyrgist sá er inn lét féið. Ef fimm aura skaði verður að, og varðar það fjörbaugsgarð. Þó að fé svelti eða stangist svo að deyi, og ábyrgist sá eigi það er inn lét.

Menn skulu út láta fé sitt úr kví þeirri þótt heilagt sé. Eigi skulu þeir draga út ef heilagt er. Annaðtveggja skulu þeir út láta allt féið eða inni allt ella, ef draga þarf út. Ef menn láta fé úr sveltikví, þá er þeim skylt að reka fé það í afrétt miðja eða lengra. Ef þeir láta út féið og reka eigi svo, þá útlagast þeir á beitinni ef þeir beita land hins. Þó að maður reki fé sitt í afrétt miðja, en hann láti annarra manna fé ganga of land hins, það er með hans fé var inni, þá er hann lét sitt fé út, og útlagast hann þá við þann er kvína á. Rétt er að maður geri hvort sem hann vill að láta út allt féið og reka í afrétt miðja eða sitt eitt og byrgja hitt er inni er. En útlagast hann of allt ef af því beitist land hins að hann lauk upp kvína.

Ef maður brýtur sveltikví, og varðar það útlegð og sex aura áverki og bæta auvisla. Ef fimm aura skaði verður að eða meiri, það varðar fjörbaugsgarð, en skóggang ef kúgildis skaði er eða meiri. Það eru allt stefnusakir, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er til fjörbaugssaka og skóggangs, en fimm til útlegðar.

[K: Eigi skal hross setja í sveltikví.]

'''46.''' OF GARÐLAG VIÐ AFRÉTT.

Ef sá maður vill beiða garðlags er næst á land afrétt — en það er afréttur er tveir menn eigu saman eða fleiri, hann skal fara í þingbrekku á vorþingi því er hann er sjálfur þingmaður í, svo að þar sé meiri hlutur þingheyjanda, og nefna votta, rúmhelgan dag, „í það vætti, að eg kveð og beiði þá menn alla garðlags er afrétt þann eigu,“ og kveða á afréttinn, „að leggja löggarð á milli lands míns og afréttar þeirra, koma fyrir miðjan dag fjórtán nátta fresti,“ og kveða á hvar þeir skulu finnast. „Mun eg þá hafa kvadda búa til, þá er næstir eru því sem garðlag skal vera,“ og nefna votta og kveðja að deila garð á milli sín og þeirra manna er afrétt þann eigu.

Búar skulu kvaddir sjö nóttum fyrr eða meira méli. Þeir skulu hálfan garð leggja er afrétt eigu en sá hálfan er kvaddi. Skulu þeir svo langan leggja sem hann vill, og svo skulu þeir hvorir þann bæta sem þeir lögðu.

'''47.''' UM GARÐLAG.

Ef þeir vilja beiða garðlags er afrétt eigu, þann mann er land á næst, þá skulu þeir fara til heimilis hans og kveðja hann garðlags og fara svo að sem á millum bólstaða skyldi gerða löggarð. Svo skal gerða þann garð sem búar sjá að hann má orka á þrem sumrum er bólstað á, en afréttarmenn hálfan við hann. Ef búum sýnist að lengra þurfi garðinn en sá orki hálfum, er kvaddur var, þá skulu afréttarmenn gerða þann hlut er hann orkar eigi á þrem sumrum. Þar skal löghlið á garði og svo um búið ef þar er þjóðleið að garði.

Menn eigu það að vinna við löggarð þann að fá sér eldibranda og reka heim smala sinn. Eigi skulu þeir svo reka aðra sýslu að það dveli garðlagið. Hvorir sem óskil gera öðrum um garð þann, þá skal svo fara sókn sem þar er menn eru garðlags kvaddir á milli bólstaða.

Menn eru skyldir að lúka löghlið aftur á löggarði ef svo er um búið sem í lögum er mælt. Ef sá lýkur eigi aftur hlið er eftir fer í gegnum, þá verður hann útlagur um það, og á sá það fé er hlið skyldi halda á garði. Hvargi er hlið er brotið á garði varðar það útlegð og sex aurar að bæta auvisla.

Þar er löggarður er ger á meðal afréttar og bóls þess er næst er afrétt, þar skal eigi vera sveltikví á þeim bólstað. Ef maður rekur fé manns úr afrétt, og kemur eigi aftur, þá verður hann útlagur um það við hinn og ábyrgist hann féið.

'''48.''' UM LEIGULÖND.

Ef maður leigir land að leigumáli réttu og að lögmáli, þá skal hann koma þangað þegar á vor að voryrkja er hann vill, en byggðum skal hann fara til lands er sex vikur eru af sumri ef hann vill, og er honum þá heimill hagi og svo föt sín inn að bera, og skulu þeir svo miðlast húsrúm við. Ef eigi vinnur þeim báðum, þá á sá fyrst heimil fjárhús þrjár nætur. Því aðeins á sá er þá skal á landi búa smala sinn inni að hafa til þvottdagsins ef hinn lofar er fyrir situr, eða þarf eigi allt húsrúm. En síðan á sá fyr landi að ráða og húsum, er leigt hefir. En þegar er sex vikur eru af sumri þá á hinn eigi, er áður bjó, að beita engjar hins. Hafa á hann hross þar til drottinsdagsins í haga, en annan smala uns líður helgina. Rétt er og að sá sé þar of drottinsdaginn með hjú sín, er áður bjó þar, og eru honum þá heimil fjárhús til innivistar ef þeim vinna eigi báðum innihús. Skal hann því aðeins þá hafa smala sinn inni ef þeim vinnur báðum húsrúm, og fara á braut annan dag vikunnar nema þá sé lögheilagt. Þá skal hann nótt síðar fara með smala sinn allan og búsgagn sitt allt, eða hann skal leggja það í úthýsi ella, hafa á braut fært áður sjö vikur sé af sumri, og byrgja kolgrafar. Ef hann gerir eigi svo, þá er hann útlagur þrem mörkum.

Ef maður leigir land að manni og kemur eigi til landsins þá er sjö vikur eru af sumri, þá verður hann útlagur þrem mörkum og sex aura handsalsslit ef handsalað var. Enda skal landsdrottinn þá selja land sitt á leigu þeim manni er hann vill, eða láta sjálfur yrkja ella. Kostur er að stefna þá þegar til alþingis eða vorþings, eða til alþingis annað sumar. Enda er kostur að láta dæma á hendur honum tilför til landsins, og varðar þá fjörbaugsgarð ef hann ger eigi til fara, og skal heimta landsleigu þótt hann fari eigi til.

Ef leiglendingur selur landið á leigu með sér öðrum manni, og varðar það fjörbaugsgarð báðum þeim við landeiganda, þeim er landið seldi og hinum er leigði, og eldi og járni fór á land manns að ólofi hins.

Nú fer sá maður af landinu er að landeigandanum leigði og eyðir landið, og varðar það enn fjörbaugsgarð.

Sá maður er land leigir á grasnautn alla á landi því, og svo á hann að vinna allt á því sem hann vill, þar er hvortki sé akur né engi, það er þarf til að bótsama um hús eða garða eða búa um andvirki sitt. Svo skal hann og hjú taka sér að hann geti ortar vel engjar fyr þær sakar. Ef hinn yrkir eigi landið sem þarf, og liggja engjar óslegnar, það varðar honum þriggja marka útlegð og handsalsslit, og bæta auvisla sem landbúar virða ef skaði verður að. Ef fimm aura skaði verður að eða meiri, ef hann spillir landinu, og varðar það fjörbaugsgarð. [K: Nú kemur hann eigi til landsins er sjö vikur eru af sumri, þá á landsdrottinn kost að láta liggja landið leigulaust og sækja hinn til fjörbaugsgarðs, ef hann vill það heldur en hafa leiguna. Slíkan kost á leigumaðurinn við hann ef hann selur landið undan honum við verði eða á leigu, og sækja hann til fjörbaugsgarðs.]

Sá maður er leigir land skal hafa hús sem hann þarf og halda húsum og ábyrgjast við handvömmum sínum öllum, en landsdrottinn verður útlagur þrem mörkum ef hann fær honum eigi við til að styðja hús svo að fé hans sé óhætt og mönnum. En leigumaður á þá að ábyrgjast hús, að eigi falli ofan, ef honum eru steður til fengnar, og hefja upp of faðm saman og hlaða svo veggi. Ef leiglendingur hefir hús ger þar ný, skal hann ofan brjóta það hús fyrir fardaga og taka úr við sinn ef hann vill viðinn eignast. Nú hafði leigumaður lagið við sinn í þau hús er áður voru þar, þá skal hann á braut taka fyr fardaga og bæta aftur sem áður var. Sá eignast viðinn er land á, ef hann tekur eigi úr húsum áður.

Leigumaður skal svo með eldi fara eða fara láta sem hann eigi sjálfur húsin, og ábyrgist sá þó er land hefir leigt ef eldur kemur í hús eða í andvirki, ef af hans handvömmum verður eða þeirra manna er hann skal varða orð og verk fyrir. Ef hann fer ógætilegar með eldi, eða lætur fara, en svo, og brenna húsin, þá varðar honum það fjörbaugsgarð. Skal stefna heiman og kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er.

Ef menn beita engjar leiglendings, og þó að þeir beiti haga hans, þá á hann að sækja of það eða selja sök öðrum manni ef hann vill. Nú vill hann hvortki þeirra, þá á landeigandi sökina, og svo þá sök ef jörðu er skatt. Ef leigulandi hefir fylgt fiskveiður eða foglveiður eða eggver, og á leigumaður það allt í því er eigi er frá numið, og svo það ef þar rekur fiska eða fogla eða sela og háskerðing og hnísu. Ef við rekur á leigulandsfjöru, þá á leigumaður að draga við þann úr flæðarmáli og marka viðinn þess marki er fjöru á og festa sem hann eigi. Enda á hann að ferja farma þar af fjöru hins. Nú rekur hval á fjöru þá, og skal hann festa hval þann sem hann eigi og hafa hlass af, ef hvalur er tvítugur eða lengri eins kyns. Ef hann bergur verr að hval eða viði en nú er tínt, þá verður hann útlagur, og skal hann ábyrgjast skaða þann allan við landeiganda er af órækt hans verður, enda á hann þar allar veiðar þær er því landi fylgja, nema eggversfogla, þá skal engva veiða. Nú verpa þar álftir fyrir fardaga, áður hann fari á braut, og á hann þar hvortki egg né unga. Hinn skal það þá eignast er þar skal næst búa, en hann á það er hið fyrra vorið var í þeim munum.

Sá maður er land hefir leigt á og torf að skera í landinu, sem hann þarf til eldibranda sér, þar í hjá er áður var skorið, og fella saman torfgrafar. En ef torfmór er eigi að landinu þá á hann viði að elda ef áður var viði elt hið næsta, og hvorutveggja ef svo hefir áður verið. Svo á hann og eldingu að skipa sem áður hefir verið hið næsta, nema þeir hafi annan veg skilið með sér. Ef skógur fylgir landi, þá skal leigumaður höggva sér þar í skógi þeim slóðahrís og sásgirði og smærri, og gera sér þar lédengdarkol. Svo skal hann því öllu hagvirklega skipa, og svo neyta þar eldibranda sem þá mundi hann ef hann skyldi þar lengur búa. Nú vill hann á braut fara af landinu að öðru vori, og ganga honum eldibrandar af, og á landsdrottinn þá að hafa.

Ef maður býr á leigulandi því er reki fylgir á hann að taka þar álnar kefli af fjöru. Ef hann vill bæta búsbúhluti sína, þá á hann að hafa við til þess, hvort sem hann vill úr skógi eða af fjöru, og láta eftir liggja hræ. Nú vill hann gera nýja búhluti, og á hann að gera ef hann vill og láta eftir þar er hann fer á braut, — vanda svo við til sem þá mundi hann ef hann ætti sjálfur skóg eða fjöru. Ef hann á ker inni þar skal hann út hafa fært það, og svo annað gagn sitt, þvottdag hið síðasta í fardögum, nema hinn lofi honum lengur að hafa þar. Því aðeins skal hann hús brjóta til þess að færa ker sitt út, ef hann bætir aftur jafnvel sem áður var, en ellegar á hann í stöfum út að færa. Ef hann hefir eigi á braut fært búskerfi sitt er sjö vikur eru af sumri, þá verður hann útlagur þrem mörkum nema hinn lofi.

Leigumaður skal eigi lóga fé sínu til þess af, að hann vili hey selja. Útlagur er hann ef hann lætur til þess af. Nú gengur honum hey af, þá er honum rétt að selja það. Eigi er hann skyldur að taka leigufé til. Ef leigumaður á hey eftir þar er hann fer á braut, í húsum eða í heygörðum, þá skal hann á braut hafa fært fyrir mitt sumar eða fyrr, ef hinn þarf svo heyrúmið, nema þeim vinnist báðum hlaðan eða garðurinn. Hann á að búa um hey sitt og vinna það á landi því, þar er hvortki sé akur né engi. Nú ger hann eigi út færa, þá ábyrgist sá maður eigi er á landi skal búa þótt hann kasti út. Nú á hinn í heystakkgörðum þeim hey, er hann hugði eigi þurfa mundu, en þess heyvi verður þá eigi rúm er þar skal búa, þá á hann að gera hinum orð er hey á. Ef sá ger eigi gera annan garðinn of heyið, þá ábyrgist sá eigi er á landi býr þótt hann kasti heyvinu úr garðinum. Ef hann vill annan vetur etja heyvi því er hann lét þar eftir, þá skal hann reka fé sitt þangað til heysins. Þá skulu landbúar fimm skipa því við eið hve margt fé það skal vera. Þeir skulu ætla til heys, en eigi til haga, svo sem þeir ætla réttast. Hann skal kaupa gæslu, eyri á tíu kýr eða kúgildi, en landeigandi skal fá húsrúm til fjárins og gæslu og ábyrgjast að eigi deyi af vangæslu eða megri eða úti verði. Ef hann vill eigi taka við fénu, eða sá er þar gæti, þeirra manna er óhættur sé skuldunautur, þá má hinn á braut færa hey sitt, ef hann vill til fjár síns hafa. Nú vill hann selja heyið, þá skal landeigandi fyrst eiga kost að kaupa með jöfnu verði. Ef hann vill honum eigi selja heyið, eða býður hann eigi að láta þangað fara féið, eða ger hann eigi færa, þá verður hann útlagur við landeiganda, og bæta skaða þann allan er af því gerist er land verður þá verr tatt, svo sem landbúar fimm virða við eið. Ef þá verður eigi att öllu heyvinu hinn efra veturinn fyrir fardaga, þá skal hann hafa á braut fært þaðan heyið fyrir þá fardaga, ella verður hann útlagur við landeiganda. Hvor þeirra sem eigi gerir svo sem nú var tínt verður ávallt útlagur þrem mörkum.

Ef maður selur land sitt öðrum manni, enda á hann þar hey eftir er hann fer á braut, í hlöðum eða heygörðum, eða á hann búskerfi eftir þar í húsum, og skal þá svo allt fara hans á miðli og landeigandans, eða þess er á landi býr, sem mælt var áður til handa leiglendingi, þar er hann fór af landinu.

'''49.''' OF SKIPTINGAR EÐA VIRÐINGAR BÚA.

Það er og mælt í öllum stöðum þess er búar eru kvaddir til skiptinga eða virðinga, hvort sem það er heima eða á þingum, og verða þeir útlagir ávallt þrem mörkum of það er þeir órækjast við. Á dómur að dæma á hendur þeim fjórtán nóttum eftir þing það er þeir voru sóttir á, að þeir kæmi þá eigi til virðinga eða skiptinga, enda varðar þeim þá ávallt fjörbaugsgarð ef þeir koma eigi til, og skulu þeir þó gjalda útlegðina sem áður. Enda er svo sem þeir mæli eigi þeim málum nema þeir vinni eiða að, og öngum málum skulu búar svo mæla, þeim er þeir eru beiddir, að eigi fylgi eiðar, enda skal sá fá ávallt bók til eða kross, er kveður þeirra mála, og eru rétt mál þeirra ávallt þar er þeir skulu virðingar hafa eða skiptingar á miðil manna búarnir, þótt þá sé lögheilagt eða langafasta, hvarvetna þess er eigi eru héraðsdómar. Það er og rétt að þeir sé eigi kvaddir til ef þeir heita til að fara, og varðar þeim slíkt þá ef þeir enda eigi.

Það er og rétt ef búar koma eigi til skiptinga eða virðinga, þá er rétt að aðrir sé í staðinn þeirra er eigi koma, þeir búar er öngvir verði níu nærri áður en hinir er kvaddir voru. Nú koma búar þrír, þá er rétt að griðmenn sé tveir til fulltings með þeim, ef eigi náir búum til, þeim er svo sé nálægir sem áður var tínt. Þeir skulu griðmenn vera ef þeirra þarf til, er þeim sé eigi minni kunnleikur á heldur en nábúum.

Svo er enn og, ef þau mál verða er maður á að heimta skaðabætur þær er búavirðing kemur til, eða mannfúlgur, og hvergi févíti er þau eru er búavirðing kemur til. Þá á maður tvenna kosti, sá er sækja skal. Sá er annar að láta búa virða heima sem nú var tínt og stefna of það fé sem búar gera til gjalda eða til útgöngu. Skal kveðja til heimilisbúa á þingi þess er sóttur er, svo marga sem þarf. Enda er rétt að sækjandinn stefni um þegar til jafnmargra aura sem búar virða að dómi skaðabætur þess er ger var eða mannfúlgur, eða hverigar vanlyktir er þær eru, er búar skulu jafna hlut manna. Þá skulu hinir sömu búar gera hvorttveggja, hafa þá virðing og bera kviðu of það hvort hinn eigi það fé að gjalda er sóttur er, en það eru heimilisbúar þess er sóttur er.

Það er og mælt of þau mál öll er á er kveðið hve vera skal, en eigi á það kveðið hvað varða skal, þá varðar ávallt þriggja marka útlegð, enda skulu nú þriggja marka útlegðir einar vera þar er tólf aura útlegðir höfðu verið eða hálfrar merkur útlegðir. Það er og mælt að hvarvetna þess er útlegðir fara einar saman, og svo þótt áfang fylgi eða sex aura áverki, þá skulu þær sakar sóttar á hinu næsta vorþingi ef þeir eru samþinga. Nú eru þeir eigi samþinga, eða eru vorþing eydd, þá skulu útlegðir sóttar á hinu næsta alþingi. Það eru allt stefnusakir, og skal kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttur er. Þá er svo mælt of útlegðir, ef þær koma upp fyrir þá stefnudaga svo að aðili veit og má til komast ef hann vill.

Það er og mælt of fjörbaugssakir og skóggangssakir þær er hér eru taldar í Landabrigðisþætti, og svo of þær útlegðir er auvislabót hin meiri fylgir, og svo þótt hinn minni auvisli sé, að það eru allt þriggja þinga sakar svo að sótt sé á hinu þriðja alþingi hið síðasta þaðan frá er aðili fregn, ef hann spyr laugardag í fardögum eða fyrr. Ef hann spyr síðar, eða gerist sökin síðar en svo, þá á hún að standa til hins fjórða þings. Of þær einar sakir er þetta mál í þessum þætti, er áður er eigi á kveðið hve lengi sækja skal. Það er og mælt of það allt er til lagaafbrigða gerist í Landabrigðisþætti, þess er nú er eigi tínt við hver gögn sækja skal, að þeim sökum öllum skal stefna heiman og kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er of fjörbaugssakir og skóggangssakir, en fimm búa þar er févíti liggja við.

'''50.''' UM VEIÐAR OG ALMENNINGAR.

Veiða á hver maður fugla og fiska á landi sínu, nema heimildum sé annan veg farið. Nú tekur hann fugl einkunnaðan í sínu landi vísvitandi, og verður það spellvirki, en eigi varðar við lög ellegar, ef hann býr um svo að eigi spillist og gerir orð þeim er á. Sá á orði um að ráða er fugl á ef hann nýtir sér fuglinn. Ef maður fer leiðar sinnar yfir annars manns land, og á hann þá að taka ómerkta fugla, ef á götu hans eru, að ósekju ef hann vill, hvort sem eru fleygir eða eigi, hvers kyns sem þeir eru, ef þar er eigi veiðistöð, og svo á hann að stanga fiska ef á brotum liggja og á götu hans, enda sé það eigi veiðistöð hins. Eigi skal hann gera heiman för til þess að því einu örendi. Hann skal og eigi fara víðara til þess í land hins en taka það sem á leið hans verður. Ef maður fer til þess í land annars manns að taka fugla úr hreiðri, þá er fjár þykja verðir, þá á sá orði um að ráða er land á. Rétt er manni að veiða í annars manns landi örnu og hrafna, smyrla og lær og spóa og alla smáfugla þá er eigi fljóta á vatni, nema rjúpur. Vali skal eigi veiða og álftir og gæs og andir. Þar er rétt að taka egg undan þeim fuglum er hann skal veiða að ósekju. Sæfugla skal hann enga taka í annars landi, eða í veiðistöð.

Veiða á maður í annars landi að ósekju melrakka og björnu, og á sá björn er fyrst kemur banasári á.

Eigi skal veiða gæs né andir né æðar né þernur í örskotshelgi við eggver manns, þótt hann veiði í sínu landi. Eigi skal maður þá fugla veiða svo mjög í sínu landi, þó að firr sé eggveri hins en í örskotshelgi við það, að kviður beri það að af þeim sökum spillist eggver hins. Ef maður veiðir annan veg en nú er tínt, og á sá orði um að ráða er eggver á.

Ef maður selur land sitt fyrir fardaga, og verpi þar álftir í því landi fyrir fardaga, og á sá er landið seldi hvorki þar egg né unga, ef ekki er um skilið, en hann á þar veiðar allar til fardaga, en þyrma skal hann eggversfuglum í því landi.

[K: Hver maður á jarðarávöxt í sínu landi allan.] Ber og söl eiga menn að eta sem vilja að ósekju í annars landi. En þeir verða útlagir þrem mörkum er til þess taka að í brott vilja hafa ólofað. Það varðar útlegð og sex aura áverk, ef maður tekur hvannir í annars manns landi. Færa má til þýfðar ef þriggja álna skaði er ger eða meiri. [K: Nú tekur hann hvannir, og varðar það þriggja marka útlegð, en ef þriggja álna eru verðar, þá á eigandi að ráða orði um.]

'''51.''' UM FUGLADRÁP.

Ef maður drepur merktan fugl í sínu landi og vill sér nýta, þá ræður sá orði er fugl átti. Nú vill hann eigi sér nýta, þá er hann útlagur þrem mörkum. Nú vissi hann eigi að fuglinn var merktur, og varðar honum þá eigi við lög.

Á fitjum skal fugla merkja og sýna búum. Ekki er þar lögmark nema á fitjum sé markað. Nú veiðir hann einkynndan fugl, þá skal hann gera orð þeim er á fuglinn og varðveita svo að eigi spillist, en ef hann gerir eigi svo, eða nýtir hann sér fyrir vitorð eða vilja þess er átti, þá ræður sá orði um er fuglinn átti.

'''52.''' UM VEIÐAR Í VÖTNUM.

Þar er menn eiga merkivötn saman, þá á hver að veiða fyrir sínu landi. Ef maður vill veiða í vötnum þeim er fleiri menn eiga veiði í en þeir er saman veiða, þá skal hann hvortki elta úr annars manns veiðistöð fugla né fiska. En þótt fyrir honum stökkvi úr hans veiðistöð og í annars vötn eða í annars manns land, þá á hann þó að veiða að ósekju.

[K: Ef maður vill veiða fugla á vötnum þeim er þeir eigu fleiri saman, hann skal fyrir sínu landi róa fyrst, en þótt þeir fari og taki hann þá við annað land eða á annars manns landi, þá er honum heimil veiðurin.]

Nú fer maður í veiðistöð annars manns ólofað, eða tekur í landi annars manns fugla eða fiska eða egg, þá á eigandi að ráða orði um. Ef menn eiga veiðistöð saman eða merkiá, þá eiga þeir allir að veiða að ódeildu og draga voð að hvoru landi sem þeir vilja, en eigi skulu þeir öðrum lofa nema þeir verði allir á sáttir. Sá þeirra er það vill skal skiptis beiða að veiðistöð, og skal hann leggja á eigi skemmra mél en viku stef [K: Nú ef annar þeirra þykist vera vanhluti við annan, þá skal sá beiða deildar þann er á ána við hann, að koma til á sjö nátta fresti], og kveðja til heimilisbúa fimm þrem nóttum áður eða meira méli, þá er næstir búa veiðistöðinni, í þeim stað er hann hefir á kveðið að þeir skulu finnast. Hann skal þá búa kveðja er næstir búa ánni eða veiðistöðinni. En þótt búar skipti eigi fleiri en þrír, og verður þó rétt. Þeir skulu skipta vikum eða smærrum, og eiga þeir að ráða er lengrum vilja skipta. Það skipti skal halda það sumar, og á þá hvor þeirra að veita öðrum mönnum veiðina ef vill.

Eigi eiga menn að leggja net um þvera á né gera teinur í, eða gera garða eða ker, nema einn maður eigi alla ána. En hvatki sem þess er þar gert er það banni fiskför, þá verður óheilög sú umbúð, enda varðar þriggja marka útlegð við hvern þeirra er veiðina á. Rétt er manni að leggja net strandlagi í ána við það land sem hann á sjálfur.

'''53.''' EF Á BREYTIR FARVEG SÍNUM.

Þar er á brýst í nýjan farveg og breytir falli sínu svo að þá á einn maður land báðum megum árinnar, en tveir áttu lönd við áður hún breytti fallinu, og á sá þá veiðina einn er löndin á við. En ef áin er veitt þá enn í hinn forna farveg, þá eiga þeir þar er áður áttu. Nú eru kvíslir fleiri, og skal eigi banna fiskför í einni kvísl, nema þar sé minni fiskför en í annarri og eigi hann einn kvíslina fyrir ofan.

'''54.''' REKAÞÁTTUR.

Hver maður á reka fyrir landi sínu, viðar og hvala og sela, fiska og fugla og þara, nema þar sé sölum selt frá landi eða gefið eða goldið öðrum manni, og á þá það hver sem heimild hefir til.

Ef viður kemur á fjöru manns, þá skal hann marka við þann viðarmarki sínu, því er hann hefir sýnt áður búum sínum fimm. Eigi er lögmark ella, enda á hann þá viðinn þótt út fljóti og komi á annars manns fjöru. En þótt hann marki viðinn og hafi eigi sýnt búum áður markið, þá skal honum ekki það mark helga. Rétt er og að maður vaði til, ef tré er svo mikið að hann kemur því eigi úr flæðarmáli, og merki það viðarmarki sínu ef tré kennir grunns, enda sé það við þá fjöru er festa má reka á, og á hann þá tréið þótt það komi á annars manns fjöru. En sá er fjöru þá á er tré er á komið, og hann veit að lögmark er á trénu, þá skal hann gera orð þeim manni er tréið merkti, ef hann veit það, en segja til á mannafundum ella. Útlagur er hann þrem mörkum ef hann gerir eigi svo. Sá maður er tré það merkti verður og útlagur þrem mörkum ef hann færir það eigi á brott á tólf mánuðum hinum næstum frá því er hann veit.

Ef við eða hval rekur í gegnum merkiósa upp á land, og á sá maður þann við eða hval er land á fyrir ofan. Ef vötn eða lón ganga fyrir ofan fjöru manns, enda kasti hvölum eða viði yfir malarkamb eða eyrartanga í vatn eða lón, og á sá maður þá er vatn á eða land fyrir ofan ef á land rekur. Helgar þar festur hval en mark við sem annars staðar. Nú brýtur nýja ósa út í gegnum fjöru manns, og rekur síðan upp við eða hval í gegnum þann ós á land, og á sá maður við þann eða hval er fjöru á fyrir utan. En þó að brjóti nýja ósa í gegnum fjöru manns, og skal hinn forni ós ráða merki sem áður.

Nú verpur tré eða hval á gras upp, og á sá maður það hvorttveggja er reka á. En ef þar er jörð gróin yfir viði eða beinum, og á sá maður þá er land á. Þar er tré eru í jörðu hálf, og ofar en nú gangi flóð til, og á sá maður þau tré eða bein er land á fyrir ofan. En ef tré eða bein eða tálkn eru í flæðarmáli, þó að sandi sé orpið eða í grjóti fast, og á sá maður það allt er fjöru á.

Nú eru ósar að merkjum, þá á hver þeirra reka allan til miðs óssins. En ef rekann festir í miðjum ósinum, þá á hálft hvor þeirra. Nú rekur við eða hval upp eftir ósinum, og verpur á svarðfast land eða festir í vatnsbökkum fyrir ofan rekamark, þá á sá maður er land á eða eyrar ef þar festir, nema festi í miðju vatninu, þá skal jafnt hverfa rekinn allur til hvorstveggja lands, hvatki sem rekur. Ef birkivið rekur út að merkiósum, og á sá maður þann við er land á fyrir ofan reka þann er tréið kemur á. En ef við rekur að ám ofan og festir í eyrum eða rekur á land upp, þá á sá maður þann við er land á eða eyrar, nema einn maður eigi allan skóg fyrir ofan, þá á sá er skóg á. Nú festir tré í miðri á, þá eigu jafnt þeir allir er jafnnær eiga lönd.

Ef maður tekur tré eitt eða tvö af fjöru manns, skemmri en þriggja álna bæði samt, og varðar það þriggja marka sekt, og gjalda tvennum gjöldum sem búar fimm virða. En ef maður tekur tré af fjöru manns, þriggja álna löng eða lengri, eða svo þó að skemmri sé, og sé þriggja álna öll saman, þar á sá maður orði að ráða er við á. Má þá sækja til skóggangs, ef vill, við tylftarkvið.

Ef menn róa fyrir land fram og brjóta árar eða þiljur eða farkost sinn, þá eiga þeir að taka við af fjöru manns, ef eigi var til þess ætlað, og bæta farskost sinn og láta eftir liggja hræ. Hann skal segja til viðartökunnar að byggð þeirri er næst er, þeirra er þeir koma til húss. Þeir skulu gjalda honum fyrir viðinn þá er þeir finnast, svo sem búar fimm virða við bók, þeir er fjöru eru næstir, eða handsala ella og gjalda heima að hins á hinum næstum gjalddögum. En ef þeir segja eigi til viðartökunnar svo sem nú var tínt, eða velja þeir eigi svo við til sem þeir mundi þá ef þeir ætti reka, eða láta þeir eigi hinum verð uppi er viðinn átti að gjöldum eða að handsölum, þá sekjast þeir á viðinum sem á annarri viðartöku.

Hver maður á að flytja og að fénýta sér við þann allan er hann finnur á floti fyrir annars manns landi út frá rekamarki. Taka á maður við og hval þar við land manns að flytja er eigi er von að festi, nema svo nær sé fjöru manns, þeirri er festa má reka á, að sjá mundi mega þaðan fisk á borði ef eigi bæri land fyrir. Svo á allar flutningar að taka sem nú var tínt.

'''55.''' UM VIÐARFLUTNING.

[K: Maður á að flytja við þann er hann finnur á floti fyrir utan það er fisk sér af borði, óflattan, fyrir annars manns landi. Það skal þorskur vera, sá skal svo mikill vera að hann sé álnar í öxarþærum flattur. Sá fiskur heitir gildingur. Á því borði skal sjá þann fisk er til lands veit, þaðan úr fjöru er fyrvir utast.]

Ef maður flytur við sinn á annars manns fjöru, og skal sá viður eigi þar lengur liggja en þrjár nætur ef það er rekafjara, nema hann sé veðurfastur eða verði hann sjúkur eða sár eða nokkur nauðsyn beri til þess. En ef honum er meinalaust, þá verður hann útlagur þrem mörkum ef viður liggur þar þrim nóttum lengur, enda á dómur að dæma á hönd honum brautfærslu viðarins.

Þess á maður kost og að færa við sinn á land upp úr fjörunni og hafa í brott fært á tólf mánuðum hinum næstum. Nú færir hann eigi svo í brott viðinn af landi hins, þá er hann útlagur þrem mörkum. Það eru bæði stefnusakir, og skal kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess manns er sóttur er.

Allir menn eigu að veiða fyrir utan netlög að ósekju ef vilja. Þar eru netlög utast í sæ er selnet stendur grunn, tuttugu möskva djúpt, af landi eða af skeri og komi flár upp úr sjánum að fjöru þá er þinur stendur grunn. En fyrir það utan á hver að veiða að ósekju er vill.

'''56.''' EF MAÐUR KAUPIR REKA AF LANDI MANNS.

Þar er maður kaupir reka af landi annars manns, og skilja þeir eigi það mál ger en hann kaupi af landinu rekann að réttu lögmáli, þá skal svo fara sem nú mun eg tína. Landeigandi á að hafa af fjöru þeirri álnarlöng kefli öll og smærri. Hann á og þara allan og fugla alla og sela alla og rostunga og háskerðing og hnísu og fiska ef þá rekur fimm senn eða þaðan af færri. En ef fleiri rekur senn en fimm fiska, þá á það rekamaður. Landeigandi á og sela þá þó að þeir sé drepnir.

Þetta allt sem nú var tínt á sá maður er land á fyrir ofan. Hann á og flutningar allar þar, og að varðveita skotmannshlut og hafa þar ágóðahlut og varðveita vogrek allt, og hvala þá alla á hann að þriðjungi er fyrir mönnum hlaupa á land, og veiðar allar á hann í netlögum og svo í fjörunni. Hann á og fyrir utan netlög og fyrir innan almenning hvala og viðu og allt það er þar flýtur, það sem eigi eiga aðrir menn áður. En sá er reka keypti af landinu á þar allan viðreka annan ótelgdan og hvala alla þá er kvikir hlaupa á land upp, nema menn valdi. Og hann á þá hvala alla og er þar rekur upp og svo þann er menn flytja úr almenning hvala og viðu og allt það er þar flýtur í netlögum, hvort sem net er lagt af landi eða af skeri. Hann á og fiska þá er fleiri rekur en fimm senn, nema kaup þeirra sé á annan veg skilt. Þá skulu sem í öðrum stöðum haldast þar öll á kveðin orð.

Svo er og mælt ef sker eða eyjar liggja fyrir landi manns, og á sá maður það og reka þann er fylgir er meginland á næst, nema kaupum sé annan veg keypt. Ef menn veiða rostung á landi manns eða í netlögum, og á hálfan landeigandi en hálfan þeir er veiða. En fyrir utan netlög á hver maður veiði sína. Og er það veiður er menn færa á skipi til lands en flutning ella.

'''57.''' UM HVALREKA.

Það er og mælt ef hval rekur á fjöru manns að hann á að festa hval þann þótt hið meira hald sé á dægrinu. Enda á hann að skera hvalinn ef eigi má festa, og svo er þá rétt að flytja hval. Rétt er manni að festa hval fornum festum, enda er rétt að hann festi þeim festum er hann rístur af hval og beri þar festar um stokka eða steina. Hann á og að skera þann hval.

Ef fjósir slítur út fyrir honum, eða tálkn eða bein, og rekur á annars manns fjöru, og á sá maður það allt er fjöru á, ef lengra er frá fjörumarki þess manns er hvalinn á en ördrag, en eigi á hann ef nær er markinu. Svo skal og fara hið sama um garnar og seymi og allt það er fémætt slítur út af hvalnum. Ef hvalinn slítur út með festum og rekur á annars manns fjöru, og á sá þann hval er á þeirri fjöru átti er festar voru fyrst í bornar, ef sumur festarstúfur er á landi en sumur í hval, enda beri það kviður að sá maður hygði halda mundu er festi, og halda mundi í slíku veðri sem þá var er þeir festu hvalinn, enda sé festar eigi ósterkari en reip þau tíu er tveggja manna afli haldi hvert.

Eigandi skal sækja hvalinn með skipi eða hrossi á annars manns fjöru og neyta enskis nema vatns. En ef það ber kviður að hvalurinn var verr festur en nú var tínt, þá er sem ófestur sé, og á sá þá ekki af er festi, ef út slítur.

'''58.''' UM HVALREKA Á LEIGULANDI.

Svo er og mælt ef hval rekur á fjöru þá er leigulandi fylgir, þá skal leiglendingur festa hval þann svo sem hann eigi og áður var tínt, enda á hann að hafa af hvalnum samfengnum hlasshval, það er einn eykur má draga á þá á sléttum velli, ef hvalur er tvítugur eða lengri.

''Nýmæli:'' Hlasshvalur skal nú vera sex átta fjórðunga vættir, hálft hvort spik og rengi, ef þess kyns hvalur er.

En ef hvalur er skemmri, eða skerður svo að hann sé minni en heill þess kyns hvalur tvítugur, þá skal leiglendingur ekki hafa af hvalnum, en jafnskyldur er hann að festa hinn minna hval sem hinn meira, og allt skal hann það færa úr flæðarmáli er fémætt rekur á fjöruna, svo sem þá mundi hann ef hann ætti landið eða rekann.

Nú festir hann verr hvalinn eða varðveitir verr rekann en hér er tínt, þá verður hann útlagur þrem mörkum, enda skal hann gjalda landeiganda hvalinn allan sem búar fimm virða við bók, og svo allt það er af hans órækt flýtur út eða ferst, þá skal hann gjalda. Það eru allt stefnusakir, og skal kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttur er.

Nú er hvalur skerður, og er þó eigi minni en tvítugur hvalur óskerður þess kyns. Þá á leiglendingur þó að hafa þar hlass af sem áður var tínt, enda hafi hann festan sem á kveðið er. En þó að út slíti hinn óskorna, og ábyrgjast þeir eigi er festu hvalinn ef það ber kviður að þeir festi sem þeir mundi þá ef þeir ætti, eða festar sé eigi ósterkari en þær sé tíu, en hver mundi halda tveggja manna afli. Þeir ábyrgjast ef verr er festur hvalurinn, og skulu svo bæta landeiganda sem áður er ritað.

''Nýmæli:'' Ef hvalur kemur á leigulandsfjöru, þá skal leiglendingur senda mann þann er fari fullum dagleiðum til fundar við landeiganda eða þann mann er hvalreka á, fyrr en hann gangi á að skera hvalinn. Honum er þá rétt að skera hvalinn þegar er maðurinn er sendur, og svo þeim öllum er að hans ráði skera, og skera til fjórðungs svo að þeir hafi hinn fjórða hlut er skera, þar til er sá kemur til er hval á, en þá á hann að ráða fyrir þeim hval er óskorinn er. Þeir ábyrgjast hinn skorna hval, er skáru, við því að út fljóti, og svo við því öllu er þeir varðveita hvalinn verr en þá mundi ef þeir ætti allan hval, enda skulu þeir eigi fyrr skipta hvalnum en sá kemur til er á, eða þeir er hann bauð um fyrir sína hönd. En ef þann slítur út er óskorinn er, og ábyrgjast þeir eigi þann hvalinn, ef það ber kviður að þeir festi svo, er skáru, sem þá mundi ef þeir ætti. En ef þeir fá eigi þann bjargkvið, þá ábyrgjast þeir allir hvalinn, er skáru hann, við eiganda, svo sem búar fimm virða við bók hinir næstu.

'''59.''' EF ANNAR MAÐUR Á LAND EN FJÖRU.

Ef þar rekur hval er annar maður á land fyrir ofan en annar á fjöru, þá á hver maður að skera þann hval er sá lofar er land á fyrir ofan, nema hinn hafi um boðið öðrum manni áður, er fjöruna á, og skal sá þá ráða fyrir er um er boðið. Sá maður er land á fyrir ofan skal svo hval festa og skera og orð gera þeim manni er fjöru á, og svo að öllu fara sem mælt var til handa leiglendingi, og svo skal leiglendingur gera ef hann býr þar er þann veg er til farið sem nú var tínt.

'''60.''' UM SAMREKA.

Nú eigu fleiri menn reka saman og koma eigi allir til, og er eigi skylt að gera þeim orð meir en einum þótt þeir sé eigi þar. En hlut þeirra skal bera úr flæðarmáli, og ábyrgjast þeir við því að út reki, er skáru hval og upp báru, enda skulu þeir selja sem sinn hval.

Ef þeir koma eigi allir til er hvalinn eiga, eða skilur þá á um skiptið, þá skulu þeir kveðja til búa fimm, þá er næstir eru, þrem nóttum áður eða meira méli, að skipta hvalnum, og öllu því er þar er fémætt, við bók, og skal svo þá hið sama ef skothval þarf að virða. Rétt er þó að þeir búar sé eigi landeigendur. Nú kallar nokkur meir en til síns hlutar, og skal þó skipta til handa honum sem hann vill, ef hann kallar eigi meir en til hálfs, en vita þeir það að hann á nokkuð í hval. Eigendur skulu stefnast um til skila og til máldagaraunar og kveðja til búa fimm á þingi, þá er næstir búa rekanum. Ef nokkur hefir til meira kallað en á, og sé honum skipt til handa, þá eigu þeir orði að ráða við hann, er eigu með honum, síðan er skil og sannindi eru reynd um það mál á þingi.

Ef hvalur kemur á merki það er skilur fjörur manna, þá á hálfan hval hvor þeirra við annan, ef sumur liggur á miðju marki, hvort sem meiri er frá.

'''61.''' UM HVALREKA OG SKOTMANNSHLUT.

Það er enn mælt ef hval rekur á land manns, og á fjörumaður hval þann allan ef eigi er skot í. En ef skot er í hval þeim, þá á sá maður hvalinn hálfan er skot á í, er hann kemur til að skera. En svo skal maður skots leita sem hann ætti skots von í hval á annars fjöru, enda skal sá maður hafa vætt spiks af skotmannshlut er fyrstur finnur skot. En ef fjörumaður, eða sá er fyrir ræður skurðinum, leitar eigi skotsins eða lætur verr leita en nú var tínt, og varðar honum það fjörbaugsgarð. Það er stefnusök, og skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess manns er sóttur er. Sá á sök þá er hval þann hefir skotið, ef það reynist í nokkuru að aflaga sé gert um það mál.

Nú vita menn eigi hver hval þann skaut, þá á sök þá hver skotmaður er vill, þeirra manna er von mætti eiga skots í hval þeim, og fyrstur vill sótt hafa. Ef fjörumaður veit hver skot á, og skal hann gera orð þeim er skot á, ef sá er svo nær að fara má tvívegis þannig þann dag sem þá er. Nú gerir hann eigi skotmanni orð svo sem mælt er, og verður hann útlagur þrem mörkum við skotmann, enda á skotmaður slíkt að hafa af hval þeim sem hann ætti ef honum væri að lögum orð ger. Það er stefnusök, og skal kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttur er.

Landeigandi skal skera skotmannshlut til fjórðungs þar til er skotmaður kemur til, enda á hann að ábyrgjast þann hval við skotmann er hann sker. Nú kemur skotmaður til, og skal hann ráða þá sínum hluta hinum óskorna og ábyrgjast sjálfur þann hlutinn. Nú verða þeir eigi á sáttir hvort hann á skotið eða eigi, þá skal skotmaður hafa til tvo menn með sér, og vanda sem stefnuvotta, þá er það leggi undir þegnskap sinn að hann átti það skot þá er þeir vissu, og hann hefir það eigi gefið né goldið né sölum selt síðan, svo að þeir viti. Eiða skulu þeir allir vinna jafnt sem að þingadómi. Ef hinn vill eigi trúa að heldur, og gerist honum þá það að gertæki um hvalinn, og verður hann sekur um það þrem mörkum, og skal hann gjalda tvennum gjöldum allan skotmannshlut, sem búar fimm virða við bók. Það er stefnusök, og skal kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttur er.

Nú náir skotmaður eigi að sjá mörk á skotinu þá er hann kemur til, og skal hann þá beiða með votta að hinn sýni honum skotið. En ef hann vill eigi þá sýna skotið, og varðar honum það fjörbaugsgarð. Skal stefna heiman og kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttur er.

'''62.'''

Hvarvetna þess er skotmaður kemur svo til skothvals að sumur er skorinn, og á hann þá jafnan að ráða hinum óskorna hval. En hinn er skar skal hafa fjórðung þess er hann skar, og skal svo fara í hverju sinni þar er skotmaður kemur fyrr til en hans hlutur sé allur virður og veginn. Ef fleiri menn kalla til skots en einn, þá er rétt að halda skotinu til dóms, nema nokkur komi til með kennendur tvo, þá er það leggi undir þegnskap sinn að sá maður eigi það skot, sem þá kallar til.

Nú kemur engi maður að kalla til skots þess er þar var fundið í hvalnum. Þá skal landeigandi varðveita skotið, enda skal hann skera þá skotmannshlut til helmingar. En ef hann vill að aðrir skeri, og skal hann koma kaupi sínu við skurðarmenn sem hann má, en skothval skulu búar fimm virða við bók, á pundara veginn, og virða til vaðmála. Ef búar vilja eigi veita virðingina, þá skal landeigandi kveðja þá til þrem nóttum fyrir eða meira méli. Búar verða útlagir þrem mörkum ef þeir koma eigi til að virða hvalinn, ef þeir eru kvaddir. Enda er rétt að griðmenn sé tveir ef búar koma eigi fleiri en þrír einir til að virða hval þann. Rétt er og að aðrir búar sé í stað þeirra allra er eigi koma.

Ef skot eru fleiri í hval en eitt, og á sá maður þá hvalinn er fyrst kom því skoti á hann, er hvalur fékk bana af, og sýnt er að Lögbergi með hinum sömum mörkum á tré eða á járni. Ekki sakar hval ef í spik kemur aðeins.

Ef maður veiðir þann hval er áður er banvænn af þingbornu skoti, og á sá maður þó skotmannshlut er fyrir öndverðu skaut hvalinn.

'''63.''' UM SKOT.

Svo er og mælt, ef skot finnst eigi í hval, en þó finnst í fjósum, þá skulu þeir búar fimm virða hvalinn er næstir búa því sem skotið finnst. Nú finna menn skot þá er þeir fara til húss eða í híbýlum heima, þá skulu þeir búar virða hvalinn sem þar eru næstir.

Ef skot finnst á sandi eða í iðrum á hinu sama fjörumarki, eða í örskotshelgi á annars manns fjöru, eða finnst skot þá er hvalur er allur í brott seldur af fjöru, og skulu þá rekabúar virða hvalinn, og skal þá kveðja til þrem nóttum fyrr eða meira méli. Ef bein eða tálkn eða garnar eða seymi finnast á hinu sama fjörumarki eða í örskotshelgi á annars manns fjöru, og skal það allt fara sem hvalurinn sjálfur.

'''64.''' UM SKOTMANNSHLUT.

Sá maður á að varðveita skotmannshlut er land á ef annar á reka, en að helmingi á hvor þeirra bein og tálkn. Landeigandi á heimting við rekamann ef hvalur er seldur áður skot finnst, en skotmaður við landeiganda.

Ef skot finnst eigi í hvalnum þá er skorinn er, og finnst í fjósum síðan, er heim er færður hvalurinn, og skal landeigandi þó láta búa fimm virða hval þann allan er ólógað er og kveðja til um þann stað sem hvalur liggur mestur saman, sá er ólógað er, hvargi sem það er. En landeigandi skal segja búum til hverju hann hefir lógað af hvalnum og vinna eið að. Búar skulu síðan virða svo þann hval er seldur er að þar sé slíkt verð á þeim hval að sínu hófi sem hinum er óseldur er þá. Hvarvetna þess er hvalur er virður svo sem nú er tínt, og skal þá vera skorinn skotmannshlutur til helmingar, en til fjórðungs ef óvirður er.

''Nýmæli:'' Ef hval slítur út, þann er skorinn er og menn hafa á haldið, og finnst skot í hvar sem á land kemur, þá á skotmaður heimting til síns hlutar að öllum þeim mönnum er fjörur áttu þar er sá hvalur kemur, hversu í marga staði sem hann kemur, og svo þó að hann skeri á floti eða á skeri.

[K: Sá er skot á að varðveita skal virða láta hvalinn og vega með pundara, svo að þeir allir sé er fjöruna áttu þar er sá hvalur kom eða af skipi skáru, ef þeir spyrja fyrr að skot var í en þeir hafi seldan, hvort sem þeir skáru þann hval fyrstir eða síðastir. Þeir búar skulu virða er þar eru næstir er hvalurinn kom á land.]

Nú skera menn hval þann er út flaut og skot var í á annarri fjöru eða á floti eða á skeri, annaðhvort áður skot væri fundið eða síðar, og skulu þeir jafnan þar varðveita skotmannshlut, er þá eignast hvalinn og selja, og skera til helmingar. Nú verða þeir menn er hvalinn eiga suman eða allan eigi varir við að skot hafi fundist í hvalnum áður seldur er allur, og skal skotmannshlutur þá vera til fjórðungs skorinn.

'''65.''' UM VARÐVEISLU SKOTFJÁR.

Landeigandi skal hafa skotmannshlut til alþingis hið næsta sumar eftir, ef hvalur kemur svo að hann geti verð við áður átta vikur sé af sumri, en annað sumar ella, og segja þar til skotsins og til verðsins að Lögbergi, og skulu það vaðmál vera. Sá maður er skot hefir og skotfé til alþingis, hann skal segja til marka á skotinu að Lögbergi, og svo til fjárins þess er hann hefir til meðfarar og skotinu fylgir, og skal hann segja til nafns síns, og svo hvar hann er í búð, og biðja þann mann koma þangað er það skot þykist eiga.

Ef aðrir menn hafa þau fé nokkur að varðveita er því skoti eiga að fylgja, og skulu þeir og segja til þess fjár alls að Lögbergi, þá er hinn hefir sagt til skotsins áður. En ef þeir segja eigi til fjár þess alls, eða hafa eigi til þings, og skal skotmaður svo að sókn fara við þá menn sem við þann mann er skotið varðveitir.

Nú er sagt til skotfjár að Lögbergi, þá skal sá maður er skot á ganga til búðar og segja til marka sinna. En ef hinn tortryggvir, þá skal hann hafa sannaðarmenn tvo sem heima að sínu máli eða heimilisbúa sína fimm ella. Ef engi maður verður til við að kannast svo að eigi það skot þar að Lögbergi eða umboð hafi af eiganda ella, þá skal hann hafa heim féið og segja til skotsins þrjú sumur að Lögbergi. Ef maður fer svo að öllu með skoti sem nú var tínt, og kannast engi við, þá skal hann hafa fé það allt leigulaust þar til er sá kemur til er á. En ef engi kallar til, þá eignast hann innstæðu.

'''66.''' UM VIRÐING Á HVAL.

Ef hvalur er virður, og kemur eigi verð fram, þá á skotmaður kost að stefna um, miðvikudag í mitt þing, hvort sem hann vill að Lögbergi eða í bónda kirkjugarði, til gjalda og til útgöngu fjárins og láta varða þriggja marka sekt. Sá er stefnustaður réttur hvar þess er menn reiða eigi af hendi verð hvals sem mælt er, miðvikudag í mitt þing.

Ef hvalur verður seldur, sá er skot var í fundið, og virður eigi síðan, þá skal sá hafa verðið til alþingis er selt hefir, svo mikið sem skotmannshlutur verður úr þeim hval er til fjórðungs var skorinn. En ef eigi er til þings haft féið, þá á skotmaður heimting til alls andvirðis hvalsins, en hinn verður sekur þrem mörkum, og skal gjalda tvennum gjöldum allt það sem ógoldið er, og má stefna um hvort sem vill að Lögbergi eða í bónda kirkjugarði miðvikudag í mitt þing.

'''67.'''

Ef skothvalur er virður, enda hafi þeir menn eigi féið til alþingis er varðveita það, sumt eða allt, enda segi þeir eigi til skotsins, og verður það gertæki, og á skotmaður þá kost að stefna hinum um það að hann hafi eigi haft fé það til alþingis, er skoti því átti að fylgja er hann á, og sagt eigi til skotsins og gert svo gertæki að fé því, og láta varða þriggja marka sekt og stefna til gjalda tvennra og þar í dóm.

Nú hefir maður skot til alþingis og segir til að Lögbergi, enda segir hann þar til þess fjár alls er fylgir skotinu, en hann hefir þó eigi þar féið, og er það eigi gertæki ef hann vill þó gjalda féið. Þá má skotmaður stefna um féið ef hann vill, til gjalda og til útgöngu, og láta varða þriggja marka sekt. Ef skotmaður sækir eigi til fjárins það sumar sem hinn er skyldur að hafa féið til alþingis, og skal hann heiman stefna ef hann vill síðar sótt hafa eða lýsa ella að þinglausnum.

Það er rétt, ef skotmaður fer eigi til alþingis, að hann seli öðrum manni í hönd að heimta skotfé sín á þingi af öllum þeim mönnum er það sumar eiga skotfé til þings að hafa, og svo sakar ef eigi gelst féið, þó að eigi nefni þeir menn til þess að hafa eina vottnefnu. Hvalskyti hver skal sýna búum sínum fimm mörk á skoti því er hann vill hafa, enda láta síðan fara skotið til alþingis og sýna þar að Lögbergi, nema hann hafi keypt þingborið skot eða sé honum gefið eða goldið, og þarf hann þá eigi annars en nefna votta að því að hinn heimilar honum skotið, er áður átti. Skotmaður á og þess kosti, ef menn leyna þingbornu skoti því er hann á, að færa til þýfðar um hvalinn og láta varða skóggang og kveðja til á þingi tylftarkviðar goða þann er sá er í þingi með er sóttur er. Þess á skotmaður og kost að láta varða gertæki, og sekst hinn þrem mörkum er skotinu leyndi, og skal hann gjalda tvennum gjöldum allan skotmannshlut.

Sú er önnur sök að stefna um það að hinn hafi leynt skotinu, og láta varða fjörbaugsgarð og kveðja til níu búa á þingi þess er sóttur er. Slíkan kost á hann við þá menn er hvalinn nýttu sér og vissu að skotinu var leynt. Þeir menn er í hvalnum eigu og vitu eigi að skotinu var leynt skulu bjóða, þegar er þeir verða varir við að járn hefir verið í hvalnum, skotmanni slíkan hlut hver verðsins fyrir hvalinn sem þeir hafi til fjórðungs skorið. En ef þeir fresta til þess er hann býr sakir á hendur þeim, og skulu þeir þá gjalda verð slíkt sem skotmaður hefði skorið þegar sjálfur hvalinn í öndverðu. En ef hann þarf að sækja þá um, þá skal stefna heiman og kveðja til heimilisbúa þeirra fimm á þingi.

'''68.''' UM HEIMTING SKOTFJÁR.

Ef skotmaður selur öðrum manni í hönd að heimta skotfé sín um land vort allt eða sumt, og skal það haldast sem þeir verða á sáttir. En ef skotmaður selur fleirum mönnum hina sömu heimting, svo að honum var eigi aftur seld á milli, og er það sem óselt sé að því að sá má hvergi að lögum heimta er síðar tók af skotmanni heimtuna. En skotmaður verður útlagur þrem mörkum við þann er fyrr tók umboð, og svo sá er síðar tók heimtuna, ef hann vissi að öðrum var fyrr selt, þá er hann tók.

Nú finnst skot í hval, og kemur skotmaður eigi sjálfur til áður hans hlutur er virður, en sá kemur til fyrr er heimtuna hefir tekið um skotféið, og skal skotmannshlutur jafnt þá vera til helmingar skorinn sem engi kalli til, enda skal þá því aðeins hafa á brott hval þann er skotmannshlutur verður, ef hann lætur vætti bera til að honum var í hönd selt að heimta fé það, eða landeigandi lofi honum ella brottfærsluna.

'''69.''' UM FLJÓTANDI HVAL.

Það er mælt ef maður finnur hval á floti, að hann skal flytja hval þann sem hann vill ef það er utar fyrir annars manns landi en fisk sé af borði. Það skal þorskur vera álnar í öxarþærum, og heitir sá fiskur gildingur. Af því borði skal fisk þann sjá er til lands veit þaðan frá úr fjöru sem fyrvir utast.

Ef menn koma þá til er hann hefir festar í bornar, og er hann þá eigi skyldur að taka við þeim ef hann má þó flytja hvalinn. En ef hinir bera þó festar í, og eignast þeir þó eigi að heldur hvalinn ef búar bera það að hann mætti flytja með það lið er hann hafði áður til. En þar skal kveðja til búa fimm á þingi, þá er næstir eru því er hvalurinn kom á land, að bera um það hvort þeir mundu koma mega einir hvalnum til lands er níttu liði hinna. Nú koma þeir menn eigi til lands hvalnum er níttu liði annarra manna, þá skulu þeir gjalda hinum slíkan hlut verðs fyrir hvalinn sem þeim byrjaði að manntali, ef það bæri kviður að þeir mundu komið fá til lands hvalnum ef þeir væri allir að. En það skulu skilja, og svo hvalinn virða, búar fimm á þingi, þeir er því búa næstir sem þeir tóku hvalinn.

'''70.''' UM HVALSKIPTI.

Þess hvals er fluttur er eigu flytjendur þriðjung en landeigandi tvo hluti, ef eigi er skot í hvalnum. En ef skot er í, þá á skotmaður einn þriðjung en landeigandi annan en flytjendur hinn þriðja, og skal landeigandi varðveita skotmannshlut, sem þá að rekahvalur væri, og svo orð gera skotmanni og skera til helmingar hans hlut ef skotmaður kemur eigi sjálfur til, og svo skal að öllu með því skotfé fara sem þá að hval ræki upp. Ef landeigandi er að flutningu, og á hann kost að flytja til síns lands. En ef þangað er lengra, þá ábyrgist hann við sína lagsmenn ef þeir koma eigi hvalnum þangað, en þeir mætti koma annars staðar, og skulu það skilja um flutning, og svo virða, heimilisbúar fimm hinir næstu.

Ef landeigendur eru fleiri að flutningu en einn, þá skal á þess land flytja er næst á land, þeirra manna er réttkomnir sé til. Ef á annars manns land er flutt en nú er tínt, og varðar það fjörbaugsgarð þeim er það gera, og á sá þó hvalinn sem áður, ef rétt fluttur væri. Nú bjóða menn mönnum fé til, eða gefa það, til þess að þeir flyti hval á annað land en þeir mundu ella, eða mæla flytjendur sér fé til þess, eða taka þeir fé til þess, og varðar það fjörbaugsgarð allt þeim er það gera. Það eru allt stefnusakir, og svo ef hvalur er á annað land fluttur en vera á, og skal kveðja til níu búa á þingi frá því er hvalur kom á land. Ef menn skera hval þann eða nýta sér, er eigi er rétt fluttur, þá á sá maður orði að ráða við þá alla, er land á það sem hvalur væri rétt fluttur á.

Nú hafa þeir menn af hvalnum er eigi vissu að rangfluttur væri. Þá skulu þeir hafa skorið til fjórðungs, enda bjóða hinum þegar er þeir vitu verð það sem búar fimm hinir næstu virða hvalinn. En ef eigi er svo með farið, þá verður það að gertæki um hvalinn allan þó að annar maður eigi fjöru, og eignast sá eigi að heldur hvalinn flotfundinn, nema hann hafi keypt með öllum gæðum rekann af landinu.

'''71.''' UM FLUTNING.

Ef griðmenn manns finna hval á floti, og á bóndi verk þeirra allt, þá eignast hann hvalinn. En ef hann átti fiski þeirra aðeins, og eignast hann eigi meira þá en það er búar fimm virða að fiskin dvaldist meðan og sýsla er hann átti, og hlut af skipi sínu, og ábyrgjast þeir þó skipið sem áður.

Þeir menn er fyrstir koma að hval þeim er fluttur er úr almenning að landi eiga að hafa af hval þeim, og af þeim þriðjungi er flutningarmenn eiga, þrjá tigu vætta samfengins hvals, ef hvalur er tvítugur eða meiri óskerður, eða svo skerður að hann sé þá eigi minni en heill tvítugur þess kyns hvalur, enda skulu átta fjórðunga vættir einar vera finnandaspik. Þar skal finnandaspik vera er menn flytja hval eða bera festar í, þó að þeir megi einir eigi flytja, enda eigu þeir jafnt þá er fyrst fundu hval þó að aðrir menn beri festar í meðan þeir fara að liði sér. Ef þeir menn er fyrstir finna hval og taka hann til flutningar skera af hvalnum á skip sín, enda flytja það sem eftir er, þá skulu þeir það hafa fyrir finnandaspik, svo sem það vinnst til, er þeir hafa á skipið skorið. En ef meira er af hvalnum á skip lagið en því gegni, þá skal það fara sem önnur flutning.

Nú flytja menn hval úr almenning til lands, og eignast þeir eigi hvalinn að heldur, nema þeir beri fyrr festar á land en þeir láti hval lausan og festi eigi verr en tínt er um rekhval. En ef þeir fylgja eigi festum þeim til lands er fastar eru í hvalnum, og festa þeir hann verr en nú er tínt, þá er þetta rekahvalur, og á sá maður þann hval allan er fjöru á ef eigi er skot í. Nú rekur hval svo fyrir veðri eða fyrir straumi að hann ræður skipinu en eigi skipið honum, þá er sem þeir hafi ófundinn hvalinn.

Ef menn flytja hval þaðan frá landi manns er sjá má fisk af borði, og verður það gertæki.

''Nýmæli:'' Ef menn flytja hval úr almenningu, og skulu þeir honum fylgja til lands meðan þeim er óhætt og farskosti þeirra fyrir boðum eða brimi. Nú skiljast þeir við hval fyrir þeim sökum, og eignast þeir þó hval ef hann rekur á land það sem þeir vildu til flytja. En ef hval rekur annars staðar, og er þá rekhvalur. Nú hafa þeir lent skipi annars staðar, og skulu þeir þó skyldir að festa hval þegar er þeir megu, ella eignast þeir eigi. Nú koma aðrir til og festa hval meðan þeir bjarga skipi sínu, og eignast þeir þó hval ef það ber kviður að þeir dveldi eigi förina.

'''72.''' UM FLUTNING.

Í fjörðum eða í sundum, þar er maður flytur hval þaðan er sjá má fisk af borði af fleirum löndum en einu, og eigu þeir allir jafnt er svo nær eiga lönd sem nú var tínt, þó að einhverju landi sé nokkuru næst, eða þó að einn hver flyti á sitt land þann hval.

Ef menn reka hvala á land manns, þá eignast þeir tvo hluti en landeigandi þriðjung. Ef menn finna hval í vökum utar en fisk sér á borði þá á sá maður er finnur fyrst hvalinn, allan þann er hann kemur á ísinn upp. Nú koma menn til og bera vopn á hvala og festa við ísbrún svo að eigi megu niður sökkva, þá eiga þeir er veiða. En ef þeir níta fulltingi annarra manna, og ábyrgjast þeir þá hvalinn við hina er þeir vildu eigi liðsinni af þiggja, svo mikinn sem þeim byrjaði að manntali af þeim hval, ef kviður ber það að þeir mundi veiddan fá þann hval ef þeir væri allir að, en þá sliti í braut.

Nú finnur maður hval í ísum svo nær landi, og þó fyrir utan netlög. Þá á hann hálfan ef kvikur er en landeigandi á allan ef dauður er. Og svo fer þá hið sama ef hvalur er kvikur í netlögum og í vökum. Nú gengur vök allt til lands, sú er menn sæfa hvala í fyrir utan netlög, og renna hvalarnir á land upp. Þá á svo að fara sem menn reki þá með skipum upp, að þeir eignast tvo hluti, er hvalarnir stökkva undan, en landeigandi þriðjung.

Ef menn skjóta þingbornum skotum á hvölum í vökum, og eiga þeir eigi heldur en aðrir menn, nema dauða reki á land hvalana, þá eiga þeir skothlut.

Hver maður á veiði sína fyrir utan netlög, en það er veiður er menn ferja á skipi til lands, en flutning ella. Ef maður veiðir hval í rekamarki þar er fisk sér á borði, og fyrir utan netlög, þá á sá allan. Ef menn veiða rostung á landi manns eða í netlögum, og á landeigandi hálfan en hálfan þeir er veiða.

'''73.''' OF VOGREK.

Svo er mælt í lögum að það heitir vogrek er kemur á land manns, lík eða vara eða fé eða skipviður. Þá er sá maður skyldur að færa það allt úr flæðarmáli, er býr á landi því, og gera orð þeim manni er land á þar að sá varðveiti féið og færi lík til kirkju með hinum, ef sá hefir eigi lið til einn saman. En ef hann gerir eigi svo, þá verður hann útlagur þrem mörkum við landeiganda, enda ábyrgist hann féið ef það slítur af hans órækt út.

Nú á annar maður land en annar á rekann fyrir landinu. Þá skal sá varðveita vogrekið er land á. Landeigandi skal taka af því fé til legkaups og líksöngskaups og búa um lík, og skal hann sýna búum hvað hann tekur af fénu til þessa, og svo það sem eftir er. Hann skal sýna heimilisbúum sínum fimm og láta þá virða það allt er von er að spillist, og selja það ef hann vill. Hann skal slíkt verð fá erfingjum sem búar virða vogrekið við bók, hvort sem hann selur það fé dýrra en virt var eða ódýrra, og svo þó að hann nýti sér.

Það fé heitir vogrek er með líkum kastar á land. Slíkt hið sama skal fara um það fé ef sjár kastar á land, og menn ætla alla þá menn farist hafa er fé það áttu, þó að engum kasti líkum upp á land með fé því.

Nú verða menn í skipsbroti eða fyrir áföllum og týna fé sínu, og heitir það þó vogrek, og svo er á hverngi veg er sjór blendur saman fé manna, svo að engi veit hvað á, og skal það fara sem annað vogrek. Landeigandi skal svo varðveita fé það sem þá mundi hann ef hann ætti, enda á hann eigi þá að ábyrgjast féið ef hann selur eigi. Ef menn þykjast vita hverir þar hafa farist, og kalla erfingjar til fjár eða gripa, og skulu þeir hafa fé það allt er þeir hafa til kennendur tvo, þá er í hrörum sé réttir. Þeir skulu eiða vinna að því að þeir leggja það undir þegnskap sinn að þeir menn báru fé það á skip, eða sá maður ef hann er einn. Nú kalla fleiri menn til en einn, þá er rétt að halda fénu til dóms. Ef menn vita eigi hvað hvergi þeirra átti, þá skulu erfingjar þeirra stefna hinum um er féið hefir það með höndum, og um svo mikið fé sem hver þeirra ræður á að kveða, og stefna til gjalda og til útgöngu. Þeir skulu til alþingis allir stefna, og skal hver þeirra kveðja til tylftarkviðar goða þann er sá er í þingi með er sækir að bera um það hve mikið fé sá maður bar á skip er fórst, það er hann átti og sækjandi er nú arfi eftir. Svo skal hver þeirra fara því máli, er til þess fjár kallar, sem nú var tínt. Goðinn á að bera slíkt sem hann hyggur réttast, og kveða svo að orði í kviðnum að hinn bar svo mikið fé á skip eða meira, enda skal svo mikið fé dæma á hendur varðveislumanni fjárins sem kviður ber, nema varnir komi fram. Sá maður er sóttur er á og að beiða sér bjargkviðar fimm heimilisbúa sína, að bera um það við hve miklu fé hann tók, og eigu þeir það að bera.

Nú hafa útlendir menn farist þar, þá skal sá maður er fé varðveitir kveðja til tylftarkviðar goða þann sem hann er í þingi með, hve mikið fé þeir áttu, og skal hann varðveita það fé sem þeim ber til handa.

Sá á við þann allan er telgdur er, sem land á, hvegi er kaupum er keypt, nema kennendur sé til eða kviður beri öðrum. Ef hann hefir af hendi sér reitt nokkuð fé áður að þeim lögum sem nú var tínt, þá skal hann þeim mun minna reiða. En ef hann hefir á annan veg selt af hendi nokkuð fé en tínt er, þá er heimting til þess alls. Svo skulu þeir menn heimta sitt fé sem nú er talið, er á því skipi hafa fé átt, þó að þeir fylgi eigi sjálfir.

Nú ber búakviðurinn minna féið en tylftarkviðurinn bæri áður, þá skal alla aura jafnt skerða. En ef sumir verða síðar varir við, þeir er til fjárins telja, og skulu þeir þá lýsa á hendur hinum öllum, er fé hafa tekið, og kveðja til tylftarkviðar goða þá er þeir eru í þingi með, hve mikið fé þeir áttu að heimta fyrir öndverðu, og eigu þeir að láta rakna allir er áður hafa tekið féið, svo að jafns missi hver þeirra af jafnmiklu fé. Nú hefir eigi allt féið raknað undan landeiganda af því að aðrir kölluðu til minna en hann tæki við, þess fjár er íslenskir menn hafa átt eða erfingjar þeirra er til kalla. Þá skulu þeir er síðar heimta þar heyja heimting sem hann er, og heimta því aðeins að hinum er tekið hafa féið, ef eigi verður jafn hlutur þeirra ella, og vinnur það eigi til þess féið er undir landeiganda var eftir. Svo skal og fara sem nú var tínt, ef þeir menn voru í barnæsku eða af landi farnir er þar áttu fjár von, og var þeirra mál af því eigi til búið.

Ef meiri hlutur vogreksins hefir komið á varðveislu landeiganda heldur en hann hafi af hendi reitt að lögum, þá á hann að varðveita það þrjá vetur og segja til að Lögbergi, enda skal hann láta virða við bók eða kross féið og njóta af leigna. En ef menn koma til síðan að heimta féið, þá skal út ganga innstæðan, og svo leigur, ef eigi er að lögum virt. Það fé skal þrjá vetur liggja, er þeir vitu eigi hver á, svo að eigi skal úr þeim eyri færa sem áður er, nema spillast vili. En ef landeigandi fer annan veg með vogreki en nú er tínt, þá eigu þeir orði að ráða við hann er fé áttu að honum.

'''74.'''

Það er mælt að almenningar eru á landi hér. Það er almenning er fjórðungsmenn eiga allir saman. Þar eiga menn að fiskja og fygla svo að koma þangað er mánaður lifir vetrar og vera þar sjö mánaði. Þá skal almenning liggja fimm mánaði svo að sá einn skal þá beita er næstur býr. Þar eiga menn að höggva við og telgja og færa til skips eða búða, og er þá heilagur viðurinn. Nú koma menn þangað á öðru skipi og fá því eigi farm, en hinir hafa meir en farm sínu skipi, þá er rétt að þeir taki farm sínu skipi er síðar komu.

Nú kemur hvalur meðan þeir eru í almenningu, og er þá svo um hann mælt sem um við. Nú kemur hvalur þá er þeir eru eigi í almenning. Þá skal skera krossa sá er næst býr, og láta fara á alla vega á brott sem dagur deilist. Verður sá útlagur þrem mörkum er eigi lætur fara krossinn ef fært er. Þar skal skera hver er vill hvalinn og hafa í brott. Nú koma menn þangað svo að aðrir hafa meir skorið en þá þegar megi í brott hafa, og eigu þeir að taka það er hinir megu eigi með fara, hvort sem menn koma eftir skipum eða hrossum, þá skal hver í brott hafa sem má með fara, jafnt hvort sem er viður eða hvalur. Ef skot finnst í hval í almenning, þá skulu þeir menn varðveita er lönd eigu næst.

Nú kemur þar hvalur er engi maður hefir land numið fyrir öndverðu. Þá skulu enn þeir menn varðveita skotmannshlut er land eiga næst.

Ef menn flytja hval úr almenningu, og skulu þeir honum ''usque'' til „förina“.

Grágás/Lögsögumannsþáttur

2024-07-21T14:43:29Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Grágás}}
Svo er enn mælt að sá maður skal vera nokkur ávallt á landi óru er skyldur sé til þess að segja lög mönnum og heitir sá lögsögumaður. En ef lögsögumanns missir við, þá skal úr þeim fjórðungi taka mann til að segja þingsköp upp hið næsta sumar, er hann hafði síðast heimili í. Menn skulu þá taka sér lögsögumann, og sýsla það föstudag hver vera skal, áður sakir sé lýstar. Það er og vel ef allir menn verða sáttir á einn mann. En ef lögréttumaður nokkur stendur við því er flestir vilja, og skal þá hluta í hvern fjórðung lögsaga skal hverfa. En þeir fjórðungsmenn, er þá hefir hlutur í hag borið, skulu taka lögsögumann þann sem þeir verða sáttir á, hvort sem sá er úr þeirra fjórðungi eða úr öðrum fjórðungi nokkurum, þeirra manna er þeir megu það geta að. Nú verða fjórðungsmenn eigi á sáttir, og skal þá afl ráða með þeim. En ef þeir eru jafnmargir er lögréttusetu eigu, er sinn lögsögumann vilja hvorir, þá skulu þeir ráða er biskup sá fellur í fullting með er í þeim fjórðungi er. Nú eru lögréttumenn nokkurir þeir er níta því er aðrir vilja, fái engi mann sjálfir til lögsögu, og eigu enskis þeirra orð að metast.

Lögsögumann á í lögréttu að taka, þá er menn hafa ráðið hver vera skal, og skal einn maður skilja fyrir en aðrir gjalda samkvæði á, og skal þrjú sumur samfast hinn sami hafa, nema menn vili eigi breytt hafa. Úr þeirri lögréttu er lögsögumaður er tekinn skulu menn ganga til Lögbergs, og skal hann ganga til Lögbergs og setjast í rúm sitt og skipa Lögberg þeim mönnum sem hann vill. En menn skulu þá mæla málum sínum.

Það er og mælt að lögsögumaður er skyldur til þess að segja upp lögþáttu alla á þrimur sumrum hverjum, en þingsköp hvert sumar. Lögsögumaður á upp að segja sýknuleyfi öll að Lögbergi svo að meiri hlutur manna sé þar, ef því um náir, og misseristal, og svo það ef menn skulu koma fyrr til alþingis en tíu vikur eru af sumri, og tína imbrudagahald og föstuíganga, og skal hann þetta allt mæla að þinglausnum.

Það er og að lögsögumaður skal svo gerla þáttu alla upp segja að engi viti einna miklugi ger. En ef honum vinnst eigi fróðleikur til þess, þá skal hann eiga stefnu við fimm lögmenn hin næstu dægur áður eða fleiri, þá er hann má helst geta af, áður hann segi hvern þátt upp, og verður hver maður útlagur þrem mörkum er ólofað gengur á mál þeirra, og á lögsögumaður sök þá.

Lögsögumaður skal hafa hvert sumar tvö hundruð álna vaðmála af lögréttufjám fyrir starf sitt. Hann á og útlegðir allar hálfar, þær er á alþingi eru dæmdar hér, og skal dæma eindaga á þeim öllum annað sumar hér í búanda kirkjugarði miðvikudag í mitt þing. Útlagur er hver maður þrem mörkum, er fé lætur dæma, ef hann segir eigi lögsögumanni til, og svo hverir dómsuppsöguvottar hafa verið.

Það er og, þá er lögsögumaður hefir haft þrjú sumur lögsögu, og skal hann þá segja upp þingsköp hið fjórða sumar föstudag hinn fyrra í þingi. Þá er hann og laus frá lögsögu ef hann vill. Nú vill hann hafa lögsögu lengur ef aðrir unna honum, þá skal hinn meiri hlutur lögréttumanna ráða.

Það er og að lögsögumaður er útlagur þrem mörkum ef hann kemur eigi til alþingis föstudag hinn fyrra, áður menn gangi til Lögbergs, að nauðsynjalausu, enda eigu menn þá að taka annan lögsögumann ef vilja.

Grágás/Stakir kaflar úr Konungsbók

2024-07-21T14:29:00Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Grágás}}
'''1.''' EF MAÐUR FINNUR GRIP ANNARS MANNS.

Ef maður finnur grip manns eða annað fé, og veit hann í hvers landi hann hefir fundið, þá skal hann þeim manni færa til varðveislu er á landi býr. En sá skal varðveita og halda upp á mannamótum og á vorþingi og á alþingi. Nú ger sá eigi upp halda er til varðveislu er selt, þá á sá sök er fé á. Nú ger sá eigi upp halda er finnur, þá á sökina er land á.

Nú finnur maður í landi sínu eða í jörðu, þá skal hann segja búum sínum til, enda á þingi. Nú gróf sá maður niður er átti land, eða sá er bjó á landi, og á sá þá er niður gróf ef fyrir veturnætur finnst. Nú finnst á alþingi, þá skal selja þeim til varðveislu er þar býr. Sá eignast þar er finnur, ef eigi verður eigandi að. Nú finnur maður á heiðum uppi, þá skal hann selja þeim manni að varðveita er næstur býr götu. Hann skal upp halda þá, en sá eignast er land á næst fjallinu.

Ef fé finnst á vorþingi eða á leið, og skal þar upp halda og selja þeim manni að varðveita er næstur býr þar. Sá á er land á, ef eigi kannast annar við. Nú eigu þingunautar þar land, þá á sá er finnur. Nú fann utanþingsmaður, þá eigu þingunautar. Nú finnst í almenning þá er menn eru í almenning, þá skal sá upp halda er fann. Eignast hann ef eigi verður eigandi að.

'''2.''' FRÁ SILFURGANG.

Í þann tíð er kristni kom út hingað til Íslands gekk hér silfur í allar stórskuldir, bleikt silfur, og skyldi halda skor, og vera meiri hluti silfurs, og svo slegið að sex tigir penninga gerði eyri veginn, og var þá allt eitt, talið og vegið. Það var jafnmikið fé kallað hundrað silfurs sem fjögur hundruð og tveir tigir álna vaðmála, og varð þá að hálfri mörk vaðmála eyrir.

'''3.''' UM FJÁRLAG MANNA.

Það er fjárlag að alþingismáli að sex álnir vaðmáls gilds, nýtt og ónotið, skulu vera í eyri. Vararfeldur fyrir tvo aura sá er fjögurra þumalálna er langur en tveggja breiður, þrettán röggvar um þveran feld. Nú eru feldir betri, það er virðingarfé. Melrakkabelgir sex fyrir eyri. Lambagærur sex fyrir eyri. Geldingaklippingar sex fyrir eyri. Kattbelgir af fressum gömlum tveir fyrir eyri. Af sumrungum þrír fyrir eyri. Mórends vaðmáls fimm álnir fyrir eyri. Eyrir gulls þess er stenst elding fyrir sex tigu. Mörk brennds silfurs fyrir sex tigu. Járnketill nýr og óeldur, og vegi hálfa vætt og liggi í átta skjólur, fyrir fimmtán aura. Stæltur lé, eggelningur, og vegi átján aura heill og stálsorfinn, þeir skulu þrír fyrir tvo aura. Vætt blásturjárns fyrir fimm aura. Vætt fellujárns fyrir sex aura. Það er katlamálsskjóla er tré er sett í lögg, og tekur öðrum megin á þröm tólf þumlunga, meðalmanni í naglsrótum.

Þetta er enn fjárlag, að kýr þrevetur eða eldri, tíu vetra eða yngri, kálfbær og mjólk, hyrnd og lastalaus, eigi verri en meðalnaut, héraðræk að fardögum og mólki kálfsmála, sú er gjaldgeng. Þrjú naut veturgömul við kú. Tvö tvevetur við kú. Kýr geldmjólk og kvíga tvevetur kálfbær leigu verri en kýr. Uxi fjögurra vetra gamall fyrir kú, geldur eða graður. Geldkýr og uxi þrevetur þrír hlutir kúgildis. Uxi fimm vetra gamall þriðjungur annars kúgildis. Uxi sex vetra gamall fyrir tvo hluti annars kúgildis. Uxi sjö vetra gamall fyrir tvær kýr, og svo þótt eldri sé. Arðuruxi gamall á vor, það er metfé.

Sex ær við kú, tvær tvevetrar og fjórar gamlar, og ali lömb sín og órotnar, loðnar og lembdar. Ær átta allsgeldar þrevetrar og eldri við kú. Átta geldingar við kú tvevetrir, átta lambgimbrar, og ali lömb sín. Sex geldingar þrevetrir við kú. Fjögurra vetra geldingur og annar tvevetur fyrir ær tvær. Hrútur tvevetur ágildur. Tólf veturgamlir sauðir við kú. Allt þetta fé gilt og í ullu. Hrútur þrevetur og eldri og forustugeldingur, það er metfé.

Geitur sex með kiðum og svo farið sem ám, en átta geldar, við kú, þrevetrar eða eldri. Átta höðnur við kú, og ali kið sín. Átta tvevetrir hafrar við kú, og fjórir kjarnhafrar, og fjórir algeldir, en sex þrevetrir, við kú, hálfir hvors allsgeldir og kirningar. Fjögurra vetra gamall hafur og annar tvevetur fyrir geitur tvær. Tvevetur hafur við geit. Ef hafrar eru eldri en nú eru taldir, og er það metfé. Tveir veturgamlir geitsauðir við geit, hálfir höðnur eða allsgeldingar en hálfir kjarnhafrar eða graðhafrar.

Hross eru og lögð. Hestur fjögurra vetra gamall eða eldri, og tíu vetra og yngri, heill og lastalaus, við kú. Mer fjögurra vetra og eldri og tíu vetra og yngri geld, heil og lastalaus, fjórðungi verri en kýr. Hestur þrevetur jafn við meri. Mer þrevetur tveir hlutir kúgildis. Tvö hross tvevetur, hestur og mer, við kú. Þrjú veturgömul hross við kú, og er eitt hestur. Ef maður geldur merhross veturgamalt fyrir þriðjung kúgildis, þá skal fylgja eyrir. Þetta skulu vera meðalhross og eigi verri. Stóðhestur, og sé verði betri fyrir sakir vígs, og geldur hestur, og sé verði betri fyrir reiðar sakir, og fylmer í stóði, það er metfé.

Sýr tvevetur eða eldri og níu grísir með við kú.

Breitt léreft, þrjár álnir, fyrir tvo aura. Enskt léreft tvíelnt, tvær álnir fyrir eyri. Tvær merkur vax fyrir eyri. Skrúðklæði ný, skorin eða óskorin, hafnarvaðmál ný og ónotin, hafnarfeldir nýir, kattaskinn og lambaskinn ný, flatsmíði nýtt og vörusmíði, teint járn, eirkatlar nýir, það er allt metfé.

Allt metfé, það er gjalda skal, skulu þeir taka til er gjöld eigust við, sinn mann hvor, lögmetanda og lögsjánda. En ef þeir verða eigi á sáttir, þá skulu þeir hluta og meta við eið sá er hlýtur.

Þrjár vættir gamalla sauða ullar við kú. Þrjár vættir mjölvægs matar við kú, veturgamalla sauða ullar eða öldungshúð, og bæta eyri hvort. Tvær kýrhúðir við öldungshúð. Rétt er og ef snöggvar ær eru goldnar að láta fylgja vætt ullar tuttugu ám.

[Bd: Rétt er að maður reiði vætt ullar af ám tuttugu. Kýr skal vera að níu álnum í hönd en að tíu álnum á frest á leigu. Rétt er að ala vetrung eftir kú að leigu, og skal maður ábyrgjast sem fúlgufé. Tvevett naut á maður að ala eftir kú, ef eigi er kálfbært, og ábyrgjast við megri og við handvömmum sínum.]

'''4.''' FRÁ RÉTT NOREGSKONUNGS Á ÍSLANDI.

Sá er réttur konungs úr Noregi á Íslandi að sjálfstefnt skal sökum hans vera, og að lögum þarlandsmanna sækja. Lög og rétt skulu hans menn þar hafa slíkan sem landsmenn.

Arf skal taka á Íslandi frændi eða félagi. En ef þeir eru eigi til, þá skal bíða þaðan erfingja.

'''5.''' UM RÉTT ÍSLENDINGA Í NOREGI.

Íslendingar eigu að hafa höldsrétt í Noregi.

Arf eigu að taka í Noregi af Íslandi næstabræðra, slíkt konur sem karlar, eða nánari menn. Eiður þriggja manna skal sanna frændsemi, þá er menn vilja þess beiða. En ef eigi er hér arftökumaður, þá skal halda hér fé það sá maður, vetur þrjá, er hann var í húsum með, nema fyrr komi næstabræðri eða nánari maður.

Íslendingar skulu engi toll gjalda í Noregi nema landaura, eða varðmönnum í kaupöngum. Karlmenn frjálsir, þeir er fullan rétt eigu, skulu gjalda landaura, sex feldi og sex álnir vaðmáls eða hálfa mörk silfurs. Þá er komið til þess gjalds er menn koma í akkerissát eða í landfestar.

Íslendingar eigu í Noregi að njóta vatns og viðar. En þar aðeins eigu þeir að höggva við þann allan er þeir vilja, er konungsmörk er.

Þá eru Íslendingar skyldir útfarar með konungi er her er vís í Noregi og almenningur er úti. Þá skal eftir sitja hinn þriði hver en tveir fara. Noreg eru Íslendingar skyldir að verja með konungi en eigi til lengri herferða.

Eigi skal taka það fé af Íslendingum í Noregi er tæmist í annars konungs veldi.

Útför eigu Íslendingar til Íslands nema vís sé her í Noregi. En Íslendingar eigu að fara af sínu landi til hvers lands er þeir vilja.

En ef Íslendingar gjalda landaura í Eyjum eða á Hjaltlandi, þá eru þeir eigi skyldir að gjalda aðra landaura í Noregi, nema þeir fari út á milli.

Karlmaður hver á utan að fara, heill og hraustur, er landaura má gjalda. En búferla eigu utan að fara þeir er ómögum sínum megu vörð um veita og útgerðir þær gera. Og kona hver, sú er fylgir búanda sínum eða feður eða söni eða bróður, ef hún á þrjár merkur fjár.

Ef útlendur maður andast hér, þá skal húsbúandi taka af sex aura talda til þurftar honum. En síðan skal hann láta húsfasta menn fjóra, þá er næstir eru á tvær hendur, virða fé það. Ef næstabræðri eða nánari maður kemur til, þá skal hann æsta taks að bjarkeyjarrétti til móts. Taksæstingarvottar eru eigi skyldir að vinna eiða ef húsbúandi gengur í gegn taksæstingu á móti. Frændsemi skal sá maður telja, er fé heimtir, með sér og hinum dauða og vinna eið að, og svo að því að hann tekur það fé til úthafnar og vill erfingjum færa á næsta sumri, ef hann má. Sannanarmenn hans tveir skulu eiða vinna að sú er frændsemistala sönn, og eru þeir eigi skyldir að telja frændsemi og eigi að fela fleira undir eið. Þá eigu býjarmenn að leggja dóm á og veita vopnatak að. Síðan skal húsbúandi reiða fé af hendi og leggja eið á að það fé er allt af hendi goldið er hinn dauði átti.

Ef maður týnir svo fé sínu að hann á eigi hag að gjalda alla landaura, þá er hann eigi skyldur að gjalda. Ef þeir menn verða sæhafa í Noreg, er vart hafa til Grænlands eða fara í landaleitan, eða slítur þá út frá Íslandi þá er þeir vildi færa skip sín milli hafna, þá eru þeir eigi skyldir að gjalda landaura.

Þann rétt og þau lög gaf Ólafur hinn helgi konungur Íslendingum er hér er merktur. Gissur biskup og Teitur filius eius, Markús, Hreinn, Einar, Björn, Guðmundur, Daði, Hólmsteinn, þeir svóru þess að Ísleifur biskup og menn með honum svörðu til þess réttar sem hér er merktur, að þann rétt gaf Ólafur hinn helgi Íslendingum eða betra.

==Um staka kafla Konungsbókar==
Í Konungsbók eru nokkrir stakir kaflar sem mynda ekki heildstæðan þátt. Það kann að vera að þeir séu nýmæli í lögum sem ekki var búið að koma fyrir í forriti handritsins eða þá að þeir hafi ekki verið taldi tilheyra hinum upprunalegu landslögum.

Grágás/Stakir kaflar úr handritsbroti (AM 315 d fol.)

2024-07-21T13:50:15Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Grágás}}
Landbrigðarþáttur

'''1.'''

Það [es] mælt ef ungum [manni] tæmist land … gjöf og selur f[járvarðveislumaður] … Ef maður [vex upp] til land[sbrigðar] … es hann es … v[e]t[ra] gamall. [Nú] á [hann] flei[ri] … en eitt, þá skal hann [brigða] land á sumri … eru brigð … fleiri … [bri]gða … hefur þá upp brigð … hann brigt hafa öll þau es hann hy[ggur] sumar þ[að] … áður [tvítu]gur ef hann es hér á landi alinn og upp [fæd]dur.

[Ef sá maður es erlendis] es [landsbrigð] tæmist út hér og kemur … brigðina … of vetur verið út hér hið síðasta … að h … sumar es hann kemur út ef … [Hann skal svo] fara að allri landsbrigð … [nem]a það að hann skal eigi láta á miðli verða.

[Sá] maður es land … skal ganga til Lögb … og nefna votta tvo eða fleiri. Nefni … brigðar of land það es hann kennir … og … [eft]ir frænda m … [Nú] lýseg löglýsingu til sóknar ann[að] … hljó[ði] … Lögbergi og til þess fjórðungsdóms es land … [lög]sögu[maður] heyri. En lögsögu[maður] es skyldur að … má hins lýri … k ætti … til þess í Lögréttu þá es lögsögumaður es þar … kost að … of land og kveða á hvar það es … gina. En lögsögumaður skal … þar að … Ef verjandinn es þar þá … máttu … allur. Þess á brigðandinn [og kost að] spyrja … hvort … kenn[i] s[ér] … [e]ð[a] e … eignarl[ýr]it fyr … s[k]ylt að segja hv[erjum] … sel[t] … senn, það v[arðar] skóg[gang] … es hann hyggur að eignarlýrit [hafi] véllaust fyr landi.

Skyldur es hve[r] þeirra manna es það land he[fir átt að] stefna sínum heimildarmanni til heimildar og til þess þings es hann brigðir landið. Það es og rétt að [h]ver þeirra stefni es spyr að hinn hefir lýst til brigðar of landið, enda es rétt að maður kveði mann heimildar. Brigðandinn skal og lýsa það sumar es hann brigðir landið þá sök es hann lýsti hið fyrra sumar, lýsa þar þá til dóms. Síðan skal hann kveðja níu búa á þingi þá es næst eru landi því að bera of það hvort hans faðir ætti það land á dey[janda de]gi sínum eða eigi, eða sá maður es hann tók arf eftir, og nefna þann og svo [landið.] En ef það ber kviður að sá ætti þá landið es hann tók arf eftir, þá á að dæma [hon]um land, nema hinn geti lögvörn fyr sig es varðveit[ti fé hins unga manns.] Sá maður skal kveðja sér bjargkviðar, fimm búa úr þeim sóknar[kvi]ð, þá es [næstir] búa landinu, að bera of það hvort skuldir gengu í land það eða eigi, eða voru ómagar á fénu svo að innstæðan myndi þverra eða eigi. Ef það ber í hag honum, þá skal brigðandinn kveðja fimm búa hina sö[mu] … [hvort þar kom fullur] eyrir fullum í gegn eða eigi. Nú ber það kviður að … hina sömu búa að bera of það hvort land vas se[lt] sem dýrst mátti koma eða eigi. Ef það [ber kviður] að hinn seldi [sem hann] mátti dýrst, þá heldur hann landinu, nema hinn þreyti meir. Þá skal brigðandinn kveðja of það [kviðar] hvort honum væri betra til fjár að selt væri svo sem es eða óselt. Nú ber það kviður að honum væri betra til fjár að selt væri. Þá skal hann kveðja þess annars hvort leiguból væri til að selja eða ítök í annarra [manna] lönd svo að þó [mæt]ti aurar haldas[t] í aðalbólinu eða innst[æ]ð[a] þó það væri óselt. Nú ber það kviður að til voru leiguból eða ítök í önnur lönd svo að þ[ö]rf ynni ef þau væri fyrr seld, og brigðist þá landið, en eigi ellegar.

Ef land vas eigi selt sem dýrst mátti, eða gengu eigi skuldir í land sem nú vas tínt, eða voru til leiguból eða ítök í lönd að selja til skulda eða ómaga, þá brigðist landið, og skal dæma þeim es brigði. Ef fleiri hafa átt landið en einn, og hef[ir] að sölum farið, þá skal hver þeirra láta bera kaupsvotta sína, þá es þeir hafa heim[an] … að dómi eða búa ef … vott[ar. Þeim varðar fjörbaugsgarð es] fyrst seld … mann. Ef maður key[pti] … and … viss … brigð … eins rétt ef hann vill þar láta ávallt vesa meðan áin es þíð og meta eigi leigu. Svo es þar of götur sem áður vas umb tínt. En ef hann gerir á annan veg, þá [es hann] útlagur þrem mörkum.

[Ef maður varð]veit[ir] brú eða skip það es fé es til lagið, og es hann útlagur ef hann innir eigi máldaga, og á þá sök hver es fars missir. Sá maður á og þá sök es fé lagði til eða hans erfingi, og verður hann útlagur þrem mörkum, og gjalda tvö slík sem ferjubúar fimm meta þá sýslu en hann endi eigi, enda á dómur að dæma á hönd honum skipsvarðveisluna, og varðar þá fjörbaugsgarð ef hann órækist. Eigi skal skip það ónýtast svo af fyrningu að eigi sé annað til fengið áður, ef sá skyldi skipinu halda es féið varðveitir. Nú brotnar skip það í vötnum eða í veðrum, þá skal hann ta[k]a annað skip sem hann má fyrst. Ef sá ræður fyr skipi es hann fékk til farningar, þá ábyrgist sá eigi es farður vas þótt skip lestist, ef hann vildi vel. Synjað es þá fars ef leigu es metið ef veita skyldi, og á ferjumaðurinn að bæta þeim es fara skyldi sem búar fimm virða, ef hann fær auvisla af, enda á hann heimting til leigu þótt reidd sé. Sá ábyrgist skip es hefir sem annað lán. Nú es brúarhald mælt á hönd manni, og skilið eigi ger. Þá skal hann að gera svo að haldi fyr fyrnusku, en gera sem fyrst ef áin brýtur, og skal sækja sem áður vas tínt ef hann órækist. Það eru allt stefnusakir, og skal kveðja heimilisbúa níu til fjörbaugssaka en fimm til útlegða.

'''2.''' OF SLÁTTU OG BEIT.

Það es og ef maður vinnur á landi manns og skeður jörðu, þá verður hann útlagur þrem mörkum. Nú slær maður, og varðar það slíkt. En ef hann færir á braut, og má þá færa til þýfðar eða til gertækis.

Sá maður á ávöxt allan á landi sínu es á það, en aðrir menn eigu þar að eta sem vilja ber og söl. Þeir verða allir útlagir þrem mörkum es til þess taka að á braut vilja hafa ólofað. Sá maður verður og útlagur þrem mörkum es hann tekur hvannir, og sex aura áverk. Færa má til þýfðar ef þriggja álna skaði es að ger.

Eigi skal maður æja í engi manns. Nú veit hann engimark eigi, þá skal hann eigi þar æja es stakkgarður es í hjá, og svo þar es eigi es sina í. Eigi verður maður útlagur þótt það fé komi í engjar es úr afrétt gengur. Biðja skal maður lofs þá menn es næstir búa ef hann vill sinu brenna, og verður hann útlagur þrem mörkum ef eldur rennur í þeirra lönd, og bæta skaða. En fjörbaugsgarð varðar ef hann brennir skóg eða hús. Það varðar og fjörbaugsgarð ef hann bað eigi lofs að, ef eldurinn rennur í annarra manna lönd, en skóggang ef þeim verður kúgildis skaði að. Það eru allt stefnusakar, og skal kveðja heimilisbúa níu á þingi þess es sóttur es til fjörbaugssaka en fimm til útlegða.

'''3.''' OF SELFARAR OG BEITIR.

Ef maður hefir lönd fleiri en eitt undir bú sitt, og vill hann fara þar í sel yfir annars manns … fara með fé sitt tvisvar á sumri til sels, en því aðeins oftar ef þar verða misgöngur fjár. Þá á hann að reka heim smala sinn. Hann á fornar götur að fara ef þær eru til. En ef hann fer of engi manns, þá skal hann í togi hafa [hið lau]sa hross. Ef þar eru keldur á götu hans, og á hann að gera þar brúar yfir og [vinna þa]u áverk á [an]nars [manns] landi … af þ[ví] skaða, þá varðar honum það útlegð … virða við bók.

Engi maður skal bólstað sinn … í leg … við, þá skal hann fara til húss þeirra manna es … því es þá es óbyggt, og nefna sér votta og bjóða þ[eim að] leiga … sjö vikur eru af sumri hið síðasta svo sem búar fimm meta … og skulu þeir þar etja heyjum þeim es þar fást í því landi og halda [þar] húsum svo sem á leigulandi, og skulu þeir svo að öllu halda landið sem leiguland. En … leiga eigi, þá á hann að verja þeim lýriti landið og fara svo m[eð] lýriti þei[m] … m[eð] stefnu. Það es og rétt að hann veri þeim lýriti að Lögbergi, en eigi sekjast þeir á beitinni áður þeir fregna lýritinn.

Ef maður rekur fé sitt í annars [manns] land eða lætur reka svo að hann vildi annars eigin beita, og verður af því fimm aura skaði eða meiri, og varðar það fjörbaugsgarð. En ef minni verður skaði að en svo, þá varðar útlegð, og bæta auvisla svo sem búar meta. En ef þar verða misgöngur fjár og beitist akur annars manns eða engi, og verði þó fimm aura skaði eða meiri, og varðar það útlegð, og bæta auvisla sem búar virða, enda varðar svo þótt minni sé skaðinn. En ef sá maður es fyr beit verður rekur svo aftur fé hins sjálfs að kemur í akur eða í engi, eða hann vili að í akur gengi féið eða í engi eða í andvirki, þá … það útlegð og … fimm aura skaði verður að eða meiri, þá varðar fjörbaugsgarð, og á sá þá sök es … Ef annar maður gerir það vísvitandi að ráði þess es féið á [og] verða þeir báðir útlagir, og jafnt varðar þeim báðum hvort sem skaði varð að meiri eða minni. Ef maður rekur búfé annars manns eða lætur reka svo að máls missir … missa, og varðar það fjörbaugsgarð. En þá missir búfé máls es … heim … of morgun skyldi, eða það kemur of morgun … [e]s skyldi of … [Ef] maður setur inn búfé manns eða rekur svo hart eð[a] … [bre]gður … og varðar það fjörbaugsgarð, og á sá maður sakar þær es bú … of það að hann hafi rekið búfé annars svo … [m]iss[i] … beiða sér bjargkviðar of það hvort … eigi missti máls. En ef það … h[ann] s[ökinni] …

'''4.''' OF ENGI.

E[f maður á engi í] annars manns landi, og skal hann varða við engi því hinn fimmta dag …

==Um handritsbrotið==
Handritsbrot þetta er elsti texti Grágásar sem varðveist hefur. Skinnhandritið, AM 315 d fol., er brot úr Landbrigðaþætti frá 1150–1200 í tveimur blöðum. Það var notað sem bókarkápa og er því víða máð og ólæsilegt á þeirri hlið sem sneri út. Innan hornklofa eru þær tilgátur sem Vilhjálmur Finsen hefur ráðið af samhengi við önnur handrit Grágásar.

Jónsbók

2024-07-11T19:41:21Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{|class="sortable wikitable"
|-
!#
!Bálkur
!Kaflar
!Orð
!Lýsing
|-
|style="text-align: right;"|1
|[[Jónsbók/Þingfararbálkur|Þingfararbálkur]]
|style="text-align: right;"|9
|style="text-align: right;"|2.980
|Stjórnskipunarlög.
|-
|style="text-align: right;"|2
|[[Jónsbók/Kristinn réttur og konungserfðir|Kristinn réttur og konungserfðir]]
|style="text-align: right;"|11
|style="text-align: right;"|2.822
|Guðslög.
|-
|style="text-align: right;"|3
|[[Jónsbók/Konungs þegnskylda|Konungs þegnskylda]]
|style="text-align: right;"|3
|style="text-align: right;"|764
|Stjórnskipunarlög.
|-
|style="text-align: right;"|4
|[[Jónsbók/Mannhelgi|Mannhelgi]]
|style="text-align: right;"|31
|style="text-align: right;"|8.358
|Refsilög.
|-
|style="text-align: right;"|5
|[[Jónsbók/Kvennagiftingar|Kvennagiftingar]]
|style="text-align: right;"|6
|style="text-align: right;"|1.878
|Hjúskaparlög.
|-
|style="text-align: right;"|6
|[[Jónsbók/Erfðatal|Erfðatal]]
|style="text-align: right;"|28
|style="text-align: right;"|5.093
|Erfðalög.
|-
|style="text-align: right;"|7
|[[Jónsbók/Framfærslubálkur|Framfærslubálkur]]
|style="text-align: right;"|13
|style="text-align: right;"|3.610
|Framfærslulög.
|-
|style="text-align: right;"|8
|[[Jónsbók/Landabirgðabálkur|Landabirgðabálkur]]
|style="text-align: right;"|12
|style="text-align: right;"|2.646
|Landbúnaðarlög.
|-
|style="text-align: right;"|9
|[[Jónsbók/Búnaðarbálkur|Búnaðarbálkur]]
|style="text-align: right;"|59
|style="text-align: right;"|16.119
|Atvinnulög.
|-
|style="text-align: right;"|10
|[[Jónsbók/Rekaþáttur|Rekaþáttur]]
|style="text-align: right;"|12
|style="text-align: right;"|3.712
|Bálkur um reka.
|-
|style="text-align: right;"|11
|[[Jónsbók/Kaupabálkur|Kaupabálkur]]
|style="text-align: right;"|26
|style="text-align: right;"|5.725
|Viðskiptalög.
|-
|style="text-align: right;"|12
|[[Jónsbók/Farmannalög|Farmannalög]]
|style="text-align: right;"|27
|style="text-align: right;"|5.515
|Siglingalög.
|-
|style="text-align: right;"|13
|[[Jónsbók/Þjófabálkur|Þjófabálkur]]
|style="text-align: right;"|23
|style="text-align: right;"|4.377
|Bálkur um stuldi.
|}

==Um Jónsbók==
''Jónsbók'' er lögbók sem lögtekin var árið 1281 og feldi úr gildi ''[[Járnsíða|Járnsíðu]]''. Ákvæði úr henni eru í gildi enn. Lögbókin er varðveitt í vel á þriðja hundrað handritum, mest allra íslenskra handrita. Mismunandi getur verið eftir útgáfum hversu margar réttarbætur eru látnar fylgja með og hvernig farið er með þær.

Árið 2004 gaf Háskólaútgáfan út ''Jónsbók: Lögbók Íslendinga hver samþykkt var á alþingi árið 1281 og endurnýjuð um miðja 14. öld en fyrst prentuð árið 1587'' eftir Má Jónsson, Gísla Baldur Róbertsson og Harald Bernharðsson. Inniheldur bókin efni handritanna í stöðluðu og uppfærðu máli ásamt ýmsum skýringum.

Bók Más, Gísla og Haralds inniheldur mikinn fróðleik um sögu lögbókarinnar. LagaWiki mælir með lestri hennar en leyfir sér að birta meginefni hennar hér þar sem lagatexti getur ekki verið höfundarréttarvarinn, hvort sem hann er í upprunalegu máli eða nútímavæddu.

Jónsbók/Framfærslubálkur

2024-07-07T04:48:23Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Jónsbók}}
Hér hefur upp hinn sjaunda hlut lögbókar er heitir framfærslubálkur og hefst hann fyrst með því að segir hverir ómaga eiga fram að færa og hversu mikið fé er þeir skulu eiga fyrir sjálfa sig og ómaga sína

'''1.'''

Hver maður á fram að færa föður sinn og móður, hvort sem hann er skilgetinn eður frilluborinn, og svo börn sín. Nú á hann eigi svo fé að hann megi annast þau, þá skal hann þó til leggja allt slíkt sem hann þarf eigi til matar sér og klæða, og sé þau færð með þessu tillagi þeim á hendur er þá er næstur arfi og forlagseyri á til. Ef maður á sér tveggja missera björg, og þeim er áður eru á fénu, þá skal hann framfæra systkin sín ef hann á og fyrir þau tveggja missera björg er þá bjóðast á féið, ef þau eru hans arfar eður hann þeirra arfi. Frá þessum ómögum skal maður eigi seljast arfsali og öngum þeim er áður eru komnir á féið eður hann er arftökumaður eftir, eða þeir hans, og sé þeir þá ómagar. En þó að hann selist, þá skal það eigi haldast, og segja lög það arfsal laust. En þá er tveggja missera björg, er hálft fjórða hundrað er ætlað karlmanni en hálft þriðja hundrað konu, hvort sem maður er ungur eður gamall. Þegar skal honum fullan forlagseyri ætla er hann má eigi vinna sér fulla fæðu, þó að hann megi nökkuð til gagns vinna þeim sem hann er með. En ef ómagar eru firnari, þá skal sá framfæra er arfi er næstur, ef hann á forlagseyri til. Nú þarf sá maður framfærslu er óskyldri er en fyrr segir eða þrímenningur og þar í milli, þá skal ætla honum fjögurra missera björg. En ef ómagi er óskyldari en þrímenningur, þá skal ætla honum sex missera björg. En ef ómagi er fjórmenningur, þá skal ætla honum átta missera björg, svo mikið á hverjum tólf mánuðum sem fyrr segir, bæði þeim er fyrir eru á fénu og svo þeim er þá kemur á féið. Skal allt til virða utan búsgögn og verkfæri og einföld klæði bæði dag og nátt. Nú er nökkur þessarra arfi annars hvors sín í milli, þá skal eigi meiri forlagseyrir fyrir þeim standa áður hann er skyldur þann fram að færa en fjögurra missera björg, þar minni sem fyrr segir. Nú minnkar forlagseyri fyrir manni síðan ómagi kemur á hendur honum, þá hverfi ómagar af fé hans eftir réttri tiltölu, þeir fyrst sem óskyldastir eru. Eigi skal ómaga telja framar en á fé þess hjóna sem ómaginn er skyldur, og hverfi af fénu þegar hann er sextán vetra ef hann er heill og verkfær.

'''2. Hér segir hversu hjón skulu hafa hvort fyrir öðru og um þrot'''

Skylt er hvort hjóna annað fram að færa á fé sínu. Hvort hjóna sem það er að framfærslu þarf, verður ótt eður fær annan krankleika. En ef þau hafa meður minna fé saman komið en þá væri til þriggja hundraða, og aldri urðu þau svo rík að þau ætti konungi skatt að gjalda, þá sé hvort annars handbjargarómagi eður flytist með hrossi ef þau fá eigi fyrir unnist. Og þeirra börn skulu eigi á hreppa segjast, æ meðan þau fá flutt með fyrra skilorði. Þar skal þrot heita sem ómaginn er þá er sá andast frá er með handbjörg sinni átti fram að færa eða fyrr sögðum flutningi. Nú sækir þrot bónda í héraði, þá skal skipta ómögum þeirra eftir því sem félag þeirra var gjört. Skal móðir færa ómaga sína á hendur frændum sínum, þeim er arfi eru næstir, ef þeir eigu fé eða forlagseyri til svo mikinn sem fyrr skilur. En ef af gengur forlagseyrir af því fé, þá skal hann taka ómaga svo marga sem hann á forlagseyri til. En þeir sem umfram eru fari þeim á hendur sem arfi eru næstir, ef þeir eigu forlagseyri til. En ef sá á eigi forlagseyri til, þá skulu ómagar fara fram í ætt til þess er á forlagseyri hittir. Með sama hætti skal og skipta þeim ómögum er feðrunum fylgja. Svo skal og fara um þá ómaga er fyrri talaði um, að þeir skulu fara fram í ætt. Nú festir maður ómaga í vist, þá skal það haldast. En ef hann vísar honum úr vist og lætur hann ganga á fátæki bæja í milli, þá skal hann gjalda konungi sex aura og varðveiti þó ómaga sem mælt er. Svo skal og hver gjalda sá maður er ganga lætur sinn ómaga á fátæki bæja í milli sem nú var skilt. En eigi er maður skyldur að fæða eður fúlgu fyrir að inna fyrr en hann veit að hann er hans ómagi. Svo skal og ómögum í ættir skipta ef annað hvort hjúna er andað.

'''3. Hér segir hversu menn skulu skipta félausum ómögum'''

Nú skipta menn félausum ómögum sín í milli hvar sem þeir skipta og hluta síðan, þá skal það skipti haldast þeirra í milli síðan, með hvorum sem andast, þá skal það þess nyt. Svo og þó að meiri ómagar verði en þá er skipt var, þá ábyrgist sá það er hlaut. Þeir skulu örfum fylgja ef sá er ómagi er fé á.

'''4. Hér segir hversu gamall maður á fjárhald sitt'''

Ef maður kemur í ómagaskipti þá er hann er úr ómegð og er hann þá tuttugu vetra gamall, og á að taka við fé sínu og fá fjárhald sitt hverjum er hann vill, ef hann kann eigi sjálfur fyrir að sjá, og svo öll önnur forræði fjár síns. En ef karlmaður kvongast yngri en tvítögur fyrir utan frænda sinna ráð, hafi fyrirgert landsskyldum sínum og ávexti fjár síns við erfingja eður fjárhaldsmann. Nú kemur sá ómagi á hendur manni er hann á eigi að varðveita, þá skal hann þeim heim stefna er varðveita á. Svo skulu vottar hans mæla: Hér er sá ómagi er þú átt að annast en eigi sá er hingað færði, þá skal hann fela honum á hendi ábyrgð þess ómaga. Eigi skal þurfa að lögbjóða ómaga fleirum en einum, utan sá sýni meður skilríki í lögligan stefnudag að nökkur standi jafnfram honum, þeirra sem fullan forlagseyri eiga. Skal þá ekki dæmast framar á hann en eftir réttri tiltölu. Nú kemur ómagi á hendur manni utan lögmanns úrskurð eður þingmanna dóm, gjöri hvort er vill. Láti fara aftur á hæl ella til þings, og meti þingmenn hvert færa skal. En ef á hæl færir, þá flyti aftur að sömum náttstöðum sem þangað fór til hans. Sekur er hver eyri við konung er eigi vill við taka. Nú sá er eigi vill við taka, bæti eftir lagadómi fullar bætur, og svo þegn ef hinn deyr af bjargleysi. Ef maður rangfærir ómaga, gjaldi þeim fullan kostnað er til var færður allan slíkan sem hann hafði fyrir. Nú eigu menn ómögum að skipta og vill annar skipta en annar eigi, þá skal sá er skipta vill stefna hinum til ómagaskiptis, og ef hann kemur þar þá er vel. En ef hann kemur eigi, þá leiði hinn votta sína að hann hefir honum þangað stefnt á þann dag. Síðan skipti sex skynsamir menn þeim ómögum og leggi hluti á, og hafi hann sinn hlut í brott en ábyrgi hinum sinn hlut er eigi kom.

'''5. Hér segir hvað sá maður skal taka er framfærir þann ómaga er annar er erfingi hans ef hann á fé eftir'''

Ef maður færir fram þann ómaga er hann er skyldur til fyrir laga sakir, þó að annar sé erfingi, og beri síðan arf eður réttarfar undir þann ómaga eða með hverjum hætti honum aflast fé. Og ef sá á fé eftir sem fram er færður þá er hann andast, þá skal sá er ómagann færði fram eða þess erfingi taka ávaxtalaust slíkt sem hann lagði fyrir hann en erfingi slíkt sem auk er. Nú veitir maður manni fyrir guðs sakir þeim er hann er fyrir laga sakir eigi skyldur fram að færa, þá skal guð það ömbuna honum en koma eigi fé fyrir, hvorki við hann né við hans erfingja.

'''6. Hér segir hversu gera skal ráð fyrir börnum útlendra manna hér á landi'''

Ef sá maður á barn ómaga frilluborinn út hér, er hann er norrænn eða hjaltlenskur, orkneyskur eða færeyskur, og hvaðan sem hann er úr Noregs konungs ríki, og ef barn er fætt áður hann fer í brott, eða veitir hann viðgöngu að hann er faðir þess barns, þó að það sé síðar fætt, þá skal hann leggja eftir peninga svo að barnið hafi fulla hjálp sér til fósturs næstu tólf mánaði. Nú fæðist barn síðan hann er í brottu og hefir hann áður ekki ráð fyrir gjört, þá skal rita í þann kaupstað er sá maður sigldi af er það barn á og skal sýslumaður, ráðsmaður eður gjaldkeri í þeim kaupstað senda peninga í móti því barni, og svo fyrir þann kostnað er áður hefir fyrir því hafður verið af sjálfs hans fé, og svo í móti því barni er áður var fætt. Það er staðfest í lögum að allir þeir fátækir menn sem með vonarvöl ganga og þiggja ölmusu eru skyldir að leiða börn sín eða annan veg að flytja eftir því sem skynsamir menn sjá að þau fá orkað, og svo föður sinn og móður, utan son eður dóttir vinni sér áður tveggja missera björg, þá eru þau eigi skyld að ganga á fátæki meður föður eða móður.

'''7. Hér segir um flutning fátækra manna'''

Fátæka menn þá alla sem frændur þeirra hafa eigi forlagseyri fyrir þá að leggja og sjálfir eiga eigi fé fyrir sig að leggja og eigi eru færir til að flytja sig, þá er hver bóndi skyldur að flytja þá og fæða eftir því sem hreppstjórnarmenn gjöra ráð fyrir. Einvirki er skyldur að flytja sem fullur bóndi. Svo þarf fátækur maður guðs sem hinn er meira á og flyti eftir boðburð allir úr bæ, sá fyrst er fremstur situr á boðleið, og flyti til næsta bæjar. Sekur er hver eyri við konung ef hann flytur eigi svo. Nú flytur hann í auðn eður þagað sem hinn fátæki deyr af hans fylgd eður skynsömum mönnum virðist af hans völdum orðið hafa, og svo ef hann vísar fátækum manni frá sér og vill eigi herbergja hann, og deyr hann af því. Sá er að slíku verður vitnisfastur, sem guð láti öngvan verða, þá skal hann bæta þann mann fullum bótum erfingjum hins dauða eftir dómi skynsamra manna eftir atvikum, og svo konungi þegn. Og akti þeir er dæma innvirðuliga dóm sinn þar um, að slíkar óvenjur megi eigi of mjög í vanda dragast. Nú vill hinn eigi við taka er fyrir situr eður inn láta leiða, þá nefni sá vitni til er flutti og ábyrgi hinum síðan er við skyldi taka, þá er hann við laus. En ef hinum fátæka manni verður síðan annað hvort, að hann deyr af frosti eður bíta dýr eða hundar til bana, þá er það þess bónda ábyrgð er hann lét úti liggja. Eigi skal fátæka menn flytja síðan sólu er sett. Sól skal um sumarsdag ráða en dagur um vetur. En þeir sem flytja sig sjálfir hafi hús heimil á veturinn þá er hálfrökkvið er. Sekur er hver tveimur aurum við konung er synjar, nema hinn fátæki deyi úti, þá sé undir lagadómi, nema sjálfur hafi í fyrstu vísað sínum ómaga af hendi sér, þá ábyrgist hann ef hann hefir fullan forlagseyri fyrir hann að leggja. Það er og einkanliga boðið ef fátækur maður verður sjúkur og beiðist prestsfundar, þá er bóndi skyldur að fara eftir presti og flytja eigi hinn sjúka úr húsum sínum fyrr en prestur kemur til hans. Sekur er bóndi þrimur aurum við konung ef hann fer eigi eftir presti, nema nauðsyn banni. En ef prestur vill eigi fara, þá ábyrgi hann honum með vitnum. Nú skal fátæka menn herbergja um nætur en reka eigi út síðan sólu er sett. En ef nökkur rýfur þessa skipan um fátæka menn, þá er sá slíku sekur sem áður vottar og gangi til skrifta og bæti við guð er hann vildi eigi hjálpa kristnum manni.

'''8. Hér segir hversu arfsalskaup skal gera eftir lögum'''

Engi maður skal kaupa arfvon að öðrum, því að oftast verður það nökkurum vælakaup. En þó að nökkur kaupi, þá skal eigi haldast nema sjálfur leysi sinn arf til þess að ættleiða frænda sinn, því að þann arf á hver að hafa sem guð vill að hann verði erfingi að. Seljast má maður arfsali ef hann vill ef enginn er sá ómagi er hann á fram að færa, eður fær þeim áður staðfestu meður því móti að sex skynsamir menn gjöri það kaup með honum, og þeim er við tekur, svo að þeim þikki eigi arfsvik gjör við erfingja. Og svo þó að aðrir gjöri eigi það kaup með þeim ef erfingi lofar, og sé hann fulltíða maður og kaupum sínum ráðandi. En sá er arfsali vill seljast skal fyrst bjóðast hinum nánustum frændum sínum við vitni við sér að taka, þeim sem fullar vörslur hefir, nema hann vili gefast í klaustur eða til byskupsstóla, þá má hann það gjöra þó að hann bjóðist eigi frændum ef hann staðfestir ómaga sína áður.

'''9. Hér segir hversu löghreppar skulu vera og framfæri manna'''

Löghreppar skulu vera svo sem að fornu hafa verið. Eigi færi bændur í hrepp en tuttugu. Skal engi þeirra eiga minna fé en tíu hundruð. Rétt er að skipta hreppum smæra til tíunda og matgjafa ef þeir vilja. Fimm menn þá er best þikkja til fallnir skal nefna til að hafa stjórn og forsjá fyrir því er hreppinum varðar, og að skipta tíundum öllum og matgjöfum þeim er fátækir menn eiga, og af heilagra daga veiðum. Þeim mönnum skal fyrst tíundir ætla er öngva eigu framfærslumenn og eru þó þar hreppsmenn. Síðan þeim er þeim þikkir mest þörf ef betur vinnst. En þeir eru þar hreppsmenn sem þar hafa uppfæðst eður þar sem erfingi hans er vistfastur, þrímenningur eður nánari. En ef þeir ómagar eru framfærslulausir sem öngvan eiga þrímenning eður nánara þann sem vistfastur er, þeir eiga jafnheimilan flutning sem fyrr segir í öllum hreppum þar sem þeim þikkir sér mest hjálpar von. Ef ómagi er færður á hendur manni eða settur niður í hrepp að ólögum, og hvert annað mál er maður þikkist þings við þurfa, þá skal sá þingi ráða er þings er þörf, þá skal það boð hver bera en engi fella, og á það að fara með veturhúsum eftir boðburð réttum en eigi með sætrum. En sá er fellir, sekur eyri við konung. Ef fátækir menn skjóta niður börnum sínum aflögliga, þá er rétt hreppstjóra þeim sem næstur er og bóndum með honum að taka þann mann og binda ef þarf, og færa aftur og binda barn á bak honum og láta hann sjálfan bera brott af hreppinum. Þeir menn sem eigi vilja halda það sem hreppstjórar skipa lögliga, gjaldi hálfa mörk, hálft konungi en hálft hreppstjórnarmönnum, og leggist þær tólf álnar til fátækra manna.

'''10. Hér segir hversu boð skal bera réttliga'''

Sá skal boð bera bæja í milli er hyggja kann fyrir orði og eiði. Bónda skal boð í hendur fá ef hann er heima. En húsfreyju hans ef hann er eigi heima. Syni hans ef hann er fulltíða maður. Dóttur hans ef hon er vaxin. Þar næst brytja eða hinum besta manni er í bæ er staddur. En ef hjú eru öll af bæ gengin, þá skal ganga í seturhús bónda ef það er opið og setja niður í öndugi svo að eigi falli. En ef hann má eigi inn komast, þá skal boð binda yfir miðjar dyr svo að hver megi sjá er inn gengur. En sá bóndi á að ganga til þeirra manna er boð báru honum og spyrja þá hvað boð segir, og bera síðan til næsta granna á boðleið. Héraðsmenn skulu reiða náttstaði að boði. Þangað skal boð bera fyrstan dag sem rétt er og svo annan og hinn þriðja, og eigi seinna upp skera en boð megi vel náttstað ná. Sá maður sem boð fellir svari sekt fyrir alla þá sem á þeirri boðslóð kom eigi boð til forfallalaust. Nú skal sá sem fyrir situr vita hvern tíma dags boð kemur til hans, með vitnum ef til eru. En ef eigi eru vitni til, þá skal sá synja meður lýritareiði er þangað bar. Nú kallast maður borið hafa boð til granna síns en hinn kveður nei við er fyrir situr, þá skal sá er þangað bar sanna meður lýritareiði að hann bar boð eigi seinna en hann átti að lögum að bera, þá skal sá gjalda boðfall er fyrir situr. Ef maður fellir boð það er stefnt er þing að heyra konungsbréf, manndrápsþing eður manntalsþing til jafnaðar á vorið, eður hreppstjórnarþing á haust, sekur tveimur aurum við konung fyrir hvert. Nú er þegar boðfall er eigi sækir boð náttstað og það annað ef eigi verður borið. Það hið þriðja ef maður fær í hendur ómaga, yngra en sextán vetra. Ef maður flytur hús sín af fornum tóftum og á þær tóftir sínar er honum hagar betur innan garðs, þá skal til þeirra húsa boð bera og fátæka menn flytja. En ef firr setur niður, ábyrgist sjálfir að öllu. Engi skal boð bera á hönd öðrum síðan sólu er sett um sumar en degi um vetur, og svo um fátæka menn hið sama.

'''11. Hér segir hversu fara skal um boðburð á eyðijörðum'''

Hvervetna þar sem maður slær eður sær eyðijörð sína og eru hús á þau sem menn mega í vera, þá skal hann halda upp boðburð öllum. Nú vill sá eigi boð bera eða fátæka menn flytja er eyðijörð á, þá flyti sá sem næstur býr eyðijörðinni þangað sem menn eru fyrir og hafi að heimilu lóð hálfa nema hinn komi öðru kaupi við. En ef fleiri menn búa á einni jörðu, þá skulu þeir skipta að jafnaði sín í milli eftir bónda ráði, bæði boðburð og förumannafærslu eftir því sem hver hefir af jörðu. En á nýlendum öllum innan hrepps beiði sá bændur boðgreiðslu á þingi er jörð á eða umboðsmaður hans.

'''12. Hér segir hver þing einvirkjar eiga að sækja að lögum'''

Nú skulu bændur allir til þings fara þegar boð kemur til húss nema einvirkjar einir. Þeir skulu fjögur þing skyldir að sækja. Það þing sem konungsbréf skal upplesa og manndrápsþing og manntalsþing til jafnaðar, og það þing er hreppstjórn heyrir til. En öll önnur þing skulu einvirkjar heima sitja ef þeir vilja. Sá er einvirki er honum fylgir yngri maður til verks en sextán vetra, hvort sem hann er son hans eða annars manns. Ekkja og ófær bóndi skulu því aðeins til þings fara ef þau vilja, en allir bændur aðrir skulu fara til þings þegar boð kemur til bæjar, ella gjaldi þingvíti eftir lögum. Nú ef boð kemur svo síðarla til bónda og er svo löng leið til þings að bóndi má eigi til þings koma að miðjum degi, og hefir hann til þess tvau löglig vitni, þá má hann heima sitja að ósekju. En ef fleiri menn verða fyrir einni sök en einn um þingvíti, þá má boð stefna þeim þing er áður eru á lagðir fyrir vottum. Rétt er að bóndi bjóði um öðrum manni þá er tíundaskiptisfundur skal vera, að hann man gegna slíku sem menn verða þar ásáttir ef honum er óhent að fara, og skal hann segja á hversu mörg hundruð þangað er að skipta manneldi ef menn vilja vista eður fæða fátæka menn, og svo fyrir hversu marga menn þar skal matgjöf gefa, og hversu mikil þar er tíund. Skyld er ekkja og ófær bóndi að segja umboðsmanni sínum hversu mikil tíund og matgjöf þar er þá er tíundaskiptisfundur skal vera. Svo skulu hreppstjórnarmenn skipta manneldi að þar verði jafnmikil gisting þeirra manna er þar eru hreppsmenn, nótt á hverjum tíu hundruðum þar til að er hundrað hundraða. En síðan nótt á hverjum tuttugu hundruðum þar til sem eru tvau hundruð hundraða. En þó að fé sé meira þá eykst það ekki til manneldis nema hreppstjórnarmönnum sýnist annað sannara. Þá menn skal svo ala er þar eru hreppsmenn og öngvan eiga frænda þann er forlagseyri haf til að færa hann fram svo að menn viti, ella fari til frænda. Búlausir menn ef penga eiga, svari manneldi og öllum hreppsnauðsynjum að jafnaði sem hreppstjórnarmenn gjöra ráð fyrir.

'''13. Hér segir hver skrúðklæði menn eiga að bera'''

Það er öllum mönnum kunnigt um þann mikla ósið er menn hafa hér meir í óvenju dregið í þessu landi en öngu öðru svo fátæku um skrúðklæða búnað, svo sem margir hafa raun af meður stórum fjárskuldum, og missa margir menn þar fyrir marga aðra þarfliga hluti. En hinn fátæki þarfnast sinna hjálpa og fyrir það liggur margur til dauðs úti frosinn. Því gjörum vær öllum mönnum kunnigt að hver sá maður sem hann á tuttugu hundruð fjár og eigi minna, hvort sem hann er kvongaður eður eigi, má bera eina treyju með kaprúni af skrúði. En sá sem á fjóra tigi hundraða má þar með bera einn skrúðkyrtil. Sá sem á átta tigi hundraða má bera þar með ólpu eður kápu tvídregna fyrir utan gráskinn. En sá sem á hundrað hundraða, hann má að frjálsu bera þessi klæði öll. Lærðir menn megu bera þau klæði sem þeir vilja og þeir handgengnir menn sem sér eiga skyldarvopn. Svo og þeim mönnum sem utan hafa farið er lofað að bera þau klæði er þeir flytja sjálfir út meðan þau vinnast þó að þeir eigi minna fé en fyrr skilur. En eigi skulu þeir kaupa hér á landi sér til burðar framar en fyrr segir. Nú ef nökkur ber skrúðklæði sá er minna fé á eður öðruvíss tilkomin en hér vottar, þá er sá sekur tveimur aurum fyrir hvert við konung utan honum sé gefin, nema konur beri.

Jónsbók/Landabirgðabálkur

2024-06-30T03:43:43Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Jónsbók}}
Hér hefur upp hinn átta hlut lögbókar er heitir landabrigðabálkur og segir fyrst hversu ungur maður fulltíða skal jörðum sínum brigða þeim er fjárhaldsmaður hans seldi

'''1.'''

Hvar sem ungum manni tæmist land í erfð eður að gjöf eður í vígsbætur eða réttarfar, þeim er eigi á sjálfur varðveislu fjár síns, og selur fjárhaldsmaður hans í brott, þá á hann brigð til þess lands hvort sem er eitt eður fleiri. Hann skal brigt hafa innan tíu vetra síðan hann tók við fjárvarðveislu sinni, og er hann innan lands, ella á hann þess máls aldri uppreist, nema nauðsyn banni. Nú þó að hann eigi fleiri lönd að brigða, þá skal hann brigt hafa öll innan tíu vetra síðan hann er úr ómegð. Og svo ef hann hefir utan lands verið, þá skal hann svo brigt hafa ef hann kemur út fulltíða. Ef maður vill jörð brigða, þá skal hann fara um haustið til bæjar þess er sá býr á sem jörð kallast eiga og segja honum við votta að hann vill þá jörð brigða. Þetta skal hann gert hafa fyrir jólanátt, hvar sem hann finnur hann. Hann skal stefna honum til jarðar þeirrar er hann vill brigða fimmta dag viku þann er þrjár vikur eru af sumri og flyti þar vitni sín að þetta er hans jörð, og hann seldi eigi né galt og eigi gaf hann, og engi sá er hann bauð um. Og ef honum fullnast þessor vitni, þá skulu dómendur dæma honum jörð sína en hinum aura sína af þeim er honum seldi. Ef þórsdag þann er þrjár vikur eru af sumri ber á helgan dag, þá komi öll gögn fram um jarðarbrigði hinn næsta virkan dag eftir. Nú hefir jörð meir að sölum farið, þá eigi hver við sinn heimildarmann eður hans erfingja ef hann er dauður, og hafi þeir fé eftir hann tekið, en við fjárvarðveislumann ef hann er utan lands, þar til sem er fjárvarðveislumaður hins unga manns er, nema hann fái vitni til þess að hann seldi fyrir skulda sakir, þeirra sem áður voru á fénu, og eigi mátti hann þær með öðru gjalda eða til bjargar þeim ómögum er á fénu voru, og ekki var annað til fyrir þá að leggja, og hann seldi sem dýrst mátti hann, og fyrst seldi hann leiguból eður það er ómaginn átti í annarra manna jörðum. Og ef hann fær þessor vitni, standi jörð sem komin er. En ef honum fallast þessi vitni, þá eignist hinn ungi maður jörðina jafngóða að næstum fardögum. En ef hús eru betri en þá er jörð var seld, þá bæti hann fyrir það. En ef verri eru, þá bæti sá honum það er húsum hefir spillt. Nú kemur sá eigi til er stefnt var, þá skal sækjandi bera láta stefnuvætti sín, síðan eignarvitni sín, þá skulu dómendur dæma honum jörð en hinn snúist á sinn sala eftir slíkum aurum sem hann gaf fyrir jörð. Nú fallast honum þessor brigðfyrir einhverrar nauðsynjar sakir eður vankunnandi, og meta það sex skynsamir menn, þá brigði þeirri jörðu sem nú var mælt, þó að síðar sé.

'''2. Hér segir hversu gamall maður má eigi landsölu ráða'''

Eigi á maður að selja land undan erfingjum sínum þá er hann er áttatigi vetra gamall eður ellri, nema fyrir fulla þörf sína og svo ef hann liggur í banasótt, nema fulltíða erfingjar lofi. En ef hann selur, þá má erfingi brigða ef hann vill. Hann skal svo brigð hefja og svo að allri sókn fara sem fyrr skilur, fyrir utan það að sá er þessarri jörðu brigðir skal greiða fulla aura fyrir þá jörð af sínu fé að næstum fardögum. Nú vill hinn eigi við aurum taka, þá sýni hann aura, hvort sem það er búfé eður annað fé, og hafi að láni þar til er hinn heimtir, og ábyrgist að öllu. Rétt er honum að byggja öðrum þetta fé og er hann þó fyrir skuld sem áður.

'''3. Hér segir hversu eignarskipti skal löndum skipta'''

Ef menn vilja jörðum skipta sín í millum eignarskipti og verða þeir allir á eitt sáttir, skipti sem þeir vilja og leggi hluti á, og hafi það hver sem hlýtur, og lýsi á þingi síðan hvað hver þeirra hefir hlotið. Og ef þeir játa því allir, þá má það skipti engi maður rjúfa. Nú vilja menn jörðum sínum skipta og hafa við héraðsmenn, þá skal sá er skipta vill stefna þeim öllum til jarðar er að móti eigu, svo löngu fyrir að um lið megi sýsla, að snjólausum jörðum og ósánum, og óbreiddum völlum. Sá skal ráða er stærstum vill skipta ef öngvan skaðar þar í. Meður skafti eða taugu á jörðum að skipta innan garðs en sjónhendingum utan garðs. Marksteina skal þar niður setja og grafa sem þeir verða ásáttir og leggja hjá þrjá steina og eru þeir kallaðir lýritar. Svo skulu héraðsmenn jörðum skipta með þeim mönnum öllum er þar eigu hlut í að vel megi hver síns njóta, og engi þeirra þurfi kvikfé sitt heiman yfir annars land að reka. Eigi skal húsum móti jörðum skipta. Nú er þar sumt land betra en sumt, þá skal því skipta þeim mun óvíðara svo að jafngóð sé bæði. Vatn skal og falla til allra bæja og allur saman skal fara hvers þeirra hlutur. Og ef það er öngum þeirra til skaða, þá hafi það hver sem næst er því landi er áður á hann. Um þveran dal skal í sundur skipta ef það er dalland, nema þar falli á sú að eigi gangi kvikfé yfir og sé þeim jafnhægt til, þá er rétt að skipta að endilöngum dalnum. Húsum skal og skipta að jafnaði. Þeir eigu að þverkyrfa hús í sundur en eigi að endilöngum skipta. Nú verður hús manns þar á annars jörðu og skal það hús þar vera meðan sá vill er hús á og skal hann úr sínu landi allt til færa um að bæta. En ef hann vill úr stað færa húsið eður auka það, þá skal hann á sína jörð færa. Menn eiga að brjóta jörð ef þeir vilja til taðna sér eður akra þó að fleiri eigi saman og eiga þeir jafngóðri jörð að auka sína töðu ef þeir vilja sem síðar auka. Þess er og kostur þar sem túnvelli er skipt að muna út garði og kveðja sex skynsama menn til að meta ef þeir verða eigi ásáttir ella nær þeir auka jöfnu. Nú vilja sumir auka en sumir eigi, þá skulu þeir gjalda hinum slíka jörð sem til þeirra kemur eftir sex manna mati ef mismunur er.

'''4. Hér segir hver búfjárítala vera skal í haga'''

Þar er menn sjá eigi lögskipti á landi, þá skulu þeir skipta húsum, töðum og akurlöndum, engjum og skógum, veiðum og rekum. En kvikfé skulu þeir telja í haga svo að þeir hyggi eigi nýtra þó að færa sé, og sé þó skipað til fulls. Þar skulu menn ítölu búfjár hafa í haga er skynsömum mönnum lítast þær fleiri nætur er fé gengur í annars land. Þar skal telja þrevett naut við kú og tvau tvævetur naut við kú, en þrjú veturgömul við kú, eigi skal kálfa telja. Hross þrevett við kú og svo þó að ellra sé. Tvau hross tvævetur við kú, eigi skal fyl telja. Geitur fimm við kú. Gamlir sauðir tíu við kú. Lömb tuttugu við kú. Eigi skal svín í land telja né hafa. Nú þó að menn vili húsum einum skipta eður töðuvöllum, engiteigum eða heyjum, rekum eður veiðum, þá skal hann æ þeim heim stefna áður er til móts eigu við hann svo að um lið megt sýsla. Skulu menn jafnan til skiptis koma eður virðingar fyrir miðjan dag, ella sekist tveimur aurum við konung er eigi fer lögliga til kvaddur, nema nauðsyn banni.

'''5. Hér segir hversu skipta skal jörðum að lögum'''

Nú ef einnhver maður eður fleiri vilja eigi til skiptis koma sá er stefnt var, þá skal þó skipta sem nú var talt. Vitni skal sá bera láta er sækir, að hann hefir honum þangað stefnt til jarðarskiptis við sig. Hluti skal þá í skaut bera, jafnmarga sem þeir eiga í jörðu til. Sjá skulu skilríkir menn mark hluta þeirra áður og vita hvað hver þeirra hlýtur í húsum eður jörðu. Aðrir menn skulu hluti þeirra bera er eigi vilja sjálfir bera. Á þing skulu þeir þá fara og lýsa þar eignaskipti sínu. Þá hafa þeir að lögum skipt eignum sínum. Og ef sá maður er eigi innan lands er jörð á með þeim, þá skal stefna umboðsmanni hans til eður erfingja ef hann er eigi til og skipti svo sem hann sé sjálfur hjá. Nú vill maður eigi til skiptis koma, þá skal stefna honum til höfuðbóls með tvo votta og njóta þar votta sinna að hann stefndi honum til jarðaskiptis. Sá skal skipti ráða er stærstum vill skipta. Skipti í sundur heilum bæjum eður hálfum nema þeim þikki annað sannara. Nú skulu valinkunnir menn skipta og hluta á þingi. Síðan merki hann sjálfur sinn hlut. En valinkunnir menn kasti hlut þrjóts ómerktum í skaut og lýsi þar þegar hvað hver hlýtur. Það skipti skal haldast um aldur og ævi síðan.

'''6. Hér segir hversu gera skal lagakaup á jörðu'''

Ef maður vill selja land sitt við verði, þá skulu þeir kveða á um merki með sér um land og skóga, engjar og reka, veiðar og afréttu, og allra gæða skulu þeir geta þeirra er því landi eiga að fylgja, þó að það eigi í önnur lönd eða aðrir menn eigi þangað ítök. Síðan skulu þeir í hendur takast og kaupa fyrir vottum tveimur eður fleirum. Hann skal handsala honum það land með hálfum ummerkjum þeim er landinu eigu að fylgja. Hann skal heimila honum fé það allt er þar finnst í jörðu eður á, nema eigandi verði til. En ef land er eigi við votta handsalað, þá er sem ókeypt sé. En annar hvor þeirra skal rift hafa innan tólf mánaða, ella sé fast kaup þeirra, og sekur sex aurum við konung hvor þeirra fyrir það er þeir keyptu vottalaust. Skyldur er sá maður er honum seldi land að ganga á merki innan tólf mánaða og stefna þeim til öllum áður er til móts eigu við hann. Þar er eigi skylt að ganga á merki sem firðir deila eða ár þær er netnæmir fiskar ganga í. En ef þar liggja eyjar fyrir, þá skal kveða á þær. Nú ef maður á við annan mann eyjar þær er mörk eru í, þá skal þau sýna sem á meginlandi. Eigi er skylt að ganga á merki þar er fjöll eru þau er vötn deilast milli héraða, og eigi er skylt að ganga úr búfjárhögum á fjöll upp. Kveða skal þar á um merki. Nú prófast svo að hann átti minna en hann seldi, bæti fyrir eftir sex manna virðingu og haldist þó kaup þeirra.

'''7. Hér segir hversu fara skulu landsnytjar ef maður selur land sitt fyrir fardaga'''

Ef maður selur land sitt fyrir fardaga eður á miðjum misserum, þá á hann allar landsnytjar sem áður framan til fardaga, nema frá sé skilt í kaupi þeirra, en reka til miðs dags frjádaginn í fardögum, allt það er þar til rekur á, og fé það allt er finnst þar í jörðu og á. En svo skal hann skóg höggva sem leigumaður. Hann skal ábyrgjast land við eldi og skriðum, vötnum og öllum spellum til fardaga. En ef aðrir menn skeðja þar jörðu eða gera þar önnur spell á landi, þá á sá sókn á því er seldi en hinn ef hann vill eigi.

'''8. Hér segir hversu lögmála skal gera á landi'''

Svo er mælt þar er maður selur öðrum manni land sitt og vill hann leggja á lögmála, þá skulu þeir handsalast við þann mála sem þeir verða ásáttir. Það er lögmáli á landi að hann skal eiga kost að kaupa landið fyrstur að jöfnu verði sem annar býður til þá er landið er falt. Vera má og sá máli á landi að þeir kveði sjálfir á meður sér hversu dýrt vera skal landið þá er falt verður. Þeim mála skal hann lýsa fyrir sex grönnum sínum og hið næsta sumar eftir á alþingi svo að lögmaður heyri. Hann skal lýsa þeim mála sinn á hverjum tíu vetrum á héraðsþingum meðan hinn lifir. En ef sá er dauður er málinn er við, þá skal lýsa hið þriðja hvert ár á héraðsþingi. En ef eigi er svo lýst, þá er af málinn eða veð. En ef sá deyr er málann átti, þá skulu erfingjar hans skipta þeim mála með sér og lýsa á héraðsþingi hið þriðja hvert ár.

'''9. Hér segir hversu leggja skal lögveð í land manns'''

Ef maður vill leggja lögveð í land manns, hvort sem það er fyrir landsverð eða aðra aura, þá skulu þeir handsalast það við. En það er lögveð í landi manns að hann skal taka jafnmarga aura sem sex skynsamir menn virða að hann sé vel haldinn af. En það skulu þeir gera fimmta dag viku þann er fjórar vikur eru af sumri, hið sama vor er hann missir fjár síns. Þá eignast hann svo mikið fé í landi sem þeir dæma honum. Svo skal maður lýsa veði sem mála. Rétt er að selja eður gefa landsmála eða veð og svo annarra gripa ef sá er innan héraðs er við tekur. Og skal hann segja með vottum þeim er land á hið fyrsta vor að hann skal bjóða honum þann mála og skal hann lýsa á þingi á hverjum þrimur vetrum. En ef hann gjörir eigi svo, þá er hann af þeim mála eða veði, hvort sem það er land eður annar gripur.

'''10. Hér segir hversu maður skal selja málaland að lögum'''

Ef maður vill selja málaland sitt, þá skal hann fara til fundar við þann er málann á eður umboðsmann hans, hvort sem hann er í ómegð eða er hann úr landi farinn, sjau náttum fyrir sumar, og segja honum að landið er falt. Hann skal stefna honum heim með vottum sumarsdag hinn fyrsta og segja honum að hann man þá þar koma og bjóða honum landsmála, og hafa þá þann meður sér er kaupa vill. Nú er hann eigi heima þá er honum er heim stefnt sumarsdag hinn fyrsta að nauðsynjalausu, og hafi hann öngvan mann fengið til kjörs fyrir sig, þann er handsöl sé við eigandi, þá verður sá sekur sex aurum við konung er landið var boðið, en landið málalaust utan því aðeins að hinn kaupi ódýrra en honum var boðið eður gerðu þeir til þess að vilja koma mála hans af landinu en kaupa öngu, þá er hvor þeirra sekur sex aurum við konung og fastur máli sem áður. Sektalaust er manni að kjósa undan sér málaland sitt.

'''11. Hér segir ef maður selur annars manns málaland hversu skal brigða er á'''

Ef maður selur málaland annars manns eða það er annar á veð í, þá skal sá er málann á eða veð þessi lönd brigða innan næstu tólf mánaða, nema forföll banni, ellar á hann þess máls aldri uppreist. Nú á maður fé að manni, en sá er gjalda á handsalar honum land sitt og heimilar fyrir hverjum manni. Og ef fé gelst eigi að gjalddaga, þá verður hans land svo mikið sem hann átti fé að honum og þarf þeim máldaga eigi að lýsa. Nú selur hann í brott landið en hinn missir fjár síns að gjalddögum, þá gangi hann að frjálsu til lands síns.

'''12. Hér segir hversu fara skal um það land er maður gefur með sér'''

Ef maður gefur land með sér til fósturs eður þeim manni öðrum er hann vill framfæra, og skilur svo fyrir að ómagaeyrir skal í því landi liggja meðan hann þarf framfærslu, og verður framfærslan eigi efnd eður svo illa að skynsömum mönnum virðist eigi viðvært, þá skal sá er til ómagaframfærslu stendur brigða landið þegar hann veit það og hann má fyrir nauðsynja sakir, og brigði sem fyrr segir. En sá er sekur sex aurum við konung er ómagann skyldi fram hafa fært.

Jónsbók/Kvennagiftingar

2024-06-30T03:01:59Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Jónsbók}}
Hér hefur upp hinn fimmta hlut lögbókar og segir fyrst um kvennagiftingar og hver giftingarmaður þeirra skal vera

'''1.'''

Faðir og móðir skulu ráða giftingum dætra sinna ef þau eru til. En ef þeirra missir, þá skulu föðurfrændur og móður hinir nánustu giftingum ráða. Nú eru bræður nánastir og skilur þá á, þá skal sá ráða sem hennar ráði fylgir ef það þikir jafnræði og svo skal hvervetna þar sem fleiri eru jafnkomnir til. Giftingarmaður skal skilja heimanfylgju og tilgjöf fyrir frændkonu sína, svo sem þeim kemur ásamt, þeir skulu og þá eindaga nær brullaup skal vera. Eigi skal hér á landi gefast meiri tilgjöf mey eður konu en til sextíu hundraða þó að menn sé ríkir og hvergi meira en fjórðungur úr fé hans. En ef maður gefur í bestu eign sinni þá skulu erfingjar hans leysa til sín ef þeir vilja. Nú ef þá skilur á um máldaga, þá láti festarmaður bera tveggja manna vitni um heimanfylgju hvað mælt var þeirra er hjá voru. En ef þá skilur á um tilgjöf, þá njóti giftingarmaður tveggja votta með fyrra skilorði. Eigi skal í klæðum meira heiman gefast en þriðjungur, en það sem meira gefur giftingarmaður þá skal vera í þarflegum peningum að það megi verða þeim til þarfa eður afla er konu fær. En önga heimanfylgju má arfi giftingarmanns rjúfa þá er svo er gjör sem nú var skilt. En ef kona eður mær, utan ekkja, giftist fyrir utan ráð föður og móður eður bróður síns, eður þess er giftingarmaður er fyrir ráði hennar, hafi fyrirgjört arfi eftir giftingarmann þann sem hún stóð til nema hann vili meiri miskunn á gjöra, utan giftingarmaður vili firra hana jafnræði, þá má hún giftast með annarra skynsamra frænda sinna ráði ef þeim líst jafnræði eður betur og megu þeir með eiði sínum sanna, og á þó að leita þessa áður við giftingarmann. En giftingarmaður er faðir eður bróðir samfæddur, þar næst móðir skilfengin ef hún er til, þá er karlmaður tvítugur eður ellri sá sem næstur er erfðum eftir þá konu er giftist. En sá sem slíks dirfist gjaldi fullrétti giftingarmanni eftir tólf manna dómi eða fari útlægur af þeim fjórðungi, nema öðrum frændum virðist jafnræði vera. Ekkja má gifta sig sjálf hverjum sem hún vill með nokkurs frænda ráði. En konur þær sem ljást til þess að lokka til slíks eður annars saurlífis börn manna eður frændkonur og verður það vitnisfast, þá bæti eftir tólf manna dómi peningum sú sem fé hefur til en hin hafi refsing eftir dómi.

'''2. Hér segir um kvenna fé'''

Ef dætur verða föður síns arfar, móður eða bróður, eður hverskis arfar þær verða, sumar giftar en sumar ógiftar, þá skulu þær sem ógiftar eru taka svo mikið fé af óskiptum arfi sem þær höfðu er heiman voru giftar. En þó allar sé heiman giftar og er eigi skipt heimanfylgju til jafnaðar þeirra í millum, þá taki þær af óskiptum arfi jafnmikið sem sú er mest hafði heiman æ meðan fé vinnst til. En ef fé eður arfur vinnst eigi, leggi aftur til jafnaðar nema eigi væri meira heiman gefið en slíkt kæmi þá á hverrar hlut. Gripir þeir allir sem lénir eru til heimanfylgju og eru metnir og myndir í hendur þeim sem konu fær og á hann þá jafnheimila sem faðir eður móðir léti heiman fylgja. En ef hinn segir að hann léði eigi til þess þeirra gripa, þá sveri hann einseiði, karlmaður sem kona, og sæki til jafnmikils giftingarmann konunnar og skerði það tilgjöf hennar eftir réttri tiltölu. Engi mær skal hafa forræði fjár síns fyrr en hún er tuttugu vetra gömul þó að undir hana hafi borið, nema hún sé gift með frænda ráði, og á sá er hennar þá fær bæði forræði fyrir henni og peningum hennar. Hver sem giftingarmaður er réttur að konu láti allt heimilt vera í heimanfylgju hennar. En allt það er sækja þarf með lögsóknum þá skal engin koma tilgjöf á móti og gjaldist það sem skerðist tilgjöf hennar af fé þess er heimanfylgju hélt. En ef ekkja giftir sig sjálf heiman og lætur hún meta annarra manna fé í heimanfylgju sína og lét hinn til er átti, þá á sá er hennar fær það jafnheimilt sem það er ekkjan átti. En ef maður segist eigi til þess léð hafa, þá syni með einseiði. En heimanfylgja hennar því minni. Hvar sem maður fær mey eður konu að guðs lögum og lands, og eru honum léðir peningar eður í borgan gengið fyrir hann að hann á svo mikla peninga sem þá eru taldir og á nefndir, þá skal á þá leið fara sem bók vottar um það sem konu var léð. En ef hann vanrækir, þá sæki giftingarmaður eður umboðsmaður konunnar út henni til handa og taki þar af fyrir sinn starfa svo að hann sé vel haldinn af.

'''3. Hér segir hvert félag leggja má hjóna millum'''

Fé konu sinnar skal engi maður færa af landi brutt nema hún vili. Ráða skal hann fé þeirra öllu til þarfa þeim. Hvorki þeirra skal fyrirmæla né fyrirgjöra annars fé. Engi maður skal selja eigur konu sinnar eður þær sem þau eiga bæði saman utan samþykki hennar, nema nauðsyn full gangi til og þá þó með skynsamra manna ráði. Slíkan rétt á hver maður á konu sinni sem á sjálfum sér ef henni verður með öfund misþyrmt. Eigi á kona að synja bónda sínum félags. En með því megu þau leggja félag sín í milli að hvort þeirra leggi til félags allt það sem þá á eður eigandi verður með erfðum eður öðrum hlutum, en ef síðar falla ómagar til annars hvors þá skal það jafnt beggja þeirra kostnaður þó öngvir komi á annars fé. En ef misdauði þeirra verður, þá skulu ómagar þeirra hverfa þeim á hendur sem þá á fyrir laga sakir fram að færa, en það hjóna sem meira lagði til félags skal meira upp taka eður þess erfingi, síðan sé skipt í helminga þó að eyðst hafi. En ef aflast hefir þá skal karlmaður eður hans erfingi taka tvo hluti afla en kona þriðjung. Þurfa þau öngvan mann að þessu félagi að spyrja, en ef þau leggja á annan veg, þá skal það eigi haldast þó að erfingi kunni eður vili eigi það félag rjúfa. Rétt er að frændur gjöri kaupmála sín í milli og helmingsfélag eftir því sem þeim semur. Nú er eigi félag hjóna í millum, þá skal sú tilgjöf konu heimil sem til hennar var gefin og vottar vitu og lýst var á giftingardegi ef hún lifir lengur. Lýsa skal giftingum kvenna og tilgjöfum sinn á hverjum tíu vetrum og lýsa í fjölda á þingi eða við kirkju. En ef hann missir hennar við þá taki arfar hennar heimanfylgju hennar en tilgjöf fellur niður. Nú þó að mær hafi fjárhald bróður síns, þá skal hún eigi taka af fé hans sér til heimanfylgju. En ef arfi gefur þá sök þá er hann er fulltíða að giftingarmaður hafi gefið fé hans með systur hans, þá standi sá fyrir eineiði er sú sök kemur á hendur. En ef hann verður sannur að því, reiði slíkt upp sveininum sem hann gaf hans og heiti drengur að verri.

'''4. Hér segir um fjárskipti ef misdauði hjóna verður'''

Nú ef annað tveggja hjóna missir annars við og þrýtur brullaupsvitni, þá skal það hjóna sem lengur lifir leggja fram fé og skipti svo í sundur sem það vill svara fyrir guði, að rétt er eftir því sem í gifting þeirra kom og hvorki er þá vanhaldið af öðru, og sveri að fullan eið og tveir skilríkir menn meður því. Ef maður kaupir jörð með gripum eður lausafé eður búfé konu sinnar og lifir hún honum lengur, þá skal hún það eitt hafa úr jörðu af arfi hans sem hún hafði heiman og það eina meira er erfingi vill. En ef hún tekur fé í erfð síðan þau komu saman og verður það fé fyrir jörð greitt, þá skal sú jörð hennar. Nú ef öreigar tveir koma saman að landslögum réttum og aukast þeim fé, þá hafi það tvo hluti sem lengur lifir í landi og lausum eyri ef við útarfa er að skipta, en helming ef við börn þeirra er að skipta.

'''5. Hér segir ef kona leggst með manni undir bónda sinn'''

Ef kona leggst með manni undir bónda sinn eður skilur hún viður hann saklaust móti guðs lögum, þá hefur hún fyrirgjört tilgjöf sinni. En ef bóndi býður henni samvist en hún vill eigi, þá skal bóndinn varðveita öllum fjárhlutum þeirra meðan hún lifir, en síðan hún er dauð taki sá heimanfylgju hennar sem arfi er næstur og öngva tilgjöf. En ef þau sættast á málin sín og tekur hann með henni, þá fari það sem mál þeirra væri óspellað. En ef henni verður sá glæpur oftar fyrir, þá skal hann varðveita fjárhlutum hennar meðan hún lifir þó að hann vili ekki oftar við henni taka, en síðan fari eftir því sem fyrr segir. En ef hún hefur eigi fyrri við þann glæp kennd verið og heitir hún yfirbót við guð og bónda sinn og býður hún bónda sínum samvistu. En ef hann vill eigi eiga hana, þá hafi hún heimanfylgju sína en öngva tilgjöf. En ef bóndi hennar vill firra hana heimanfylgju sinni og segir að hana hafi fyrr meir sá glæpur hent og var sú sakargift eigi fyrri af hans hendi við hana svo að mönnum væri það kunnigt, þá standi hún fyrir eineiði og hafi hún heimanfylgju sína ef hann vill eigi viður henni taka, en eigi tilgjöf sína. Nú ef gjöld koma á hendur öðru hvoru hjóna, þá á það með sínu fé að bæta misverka sína sem gjört hefur. Og ef þau hafa lagt félag sín í milli, þá á það þeirra sem eigi hafa gjöldin á hendur borist hafa jafna aura af óskiptu ávaxtalaust, eður þess erfingjar, þann tíma er misdauði þeirra verður eður þau skiljast löglega. Nú kemur legorðssök á þá konu sem maður hefur sér festa eður handselda, það legorð sem fyrr gjörðist, og ef hann fær þeirrar konu þá á hann ráðspell en giftingarmaður réttinn. En ef síðan er lagst með henni, en hann handselst sér eður festir, og ef hann fær hennar þá á hann bæði rétt og ráðspell. En ef hann fær hennar eigi þá á sá karlmaður sem fyrr skilur. Ef maður gengur í sæng til konu og vill koma legorði á hana, og þó að hann komi eigi vilja sínum fram þá bæti hann eftir tólf manna dómi.

'''6. Hér segir ef meinleiki sundrar hjónasamvist'''

Ef meinleiki sundrar samvist hjóna, með þess ráði sem ráða á að guðs lögum, þá hafi hvort þeirra sitt fé. En ef þau skiljast fyrir þann sifskap að karlmannsvöld hafi til komið og vissi hann það þá hann festi konu og leynir hann því, þá bæti hann fyrir svik sín eftir tólf manna dómi, hafi konan hálft en giftingarmaður hálft, en fyrir hvern annan meinleika sem þau skiljast þá fari sem fyrr segir. En ef maður fær konu með landslögum réttum og gefur í móti henni tilgjöf og fellur frá síðan, þá skulu henni lúkast síðan þing sín og heimanfylgja af sjálfs hans fé meðan það vinnst til. En ef það fé vinnst eigi til, þá skulu erfingjar ekki lúka af sínu fé, því að enginn skal sér konu kaupa með annars fé.

Jónsbók/Þingfararbálkur

2024-06-28T19:53:53Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Jónsbók}}
Hér hefur þingfararbálk, hinn fyrsta hlut lögbókar Íslendinga, og segir fyrst um eið sýslumanna og um nefndir þingmanna

'''1.'''

Friður og blessan vors herra Jhesu Christi og árnaðarorð vorrar frú sancte Marie og hins heilaga Ólafs konungs, Þorláks byskups og allra guðs heilagra manna sé með öllum oss lögþingismönnum nú og jafnan. En vær skulum lögþingi vort eiga að Öxará, á þingstað réttum, á tólf mánuðum hverjum, og koma þar á Pétursmessuaftan. Þar skulu allir komnir að forfallalausu þeir sem til lögþingis eru nefndir. En valdsmenn skulu nefnt hafa til alþingis fyrir páskir svo marga menn úr þingi hverju sem hér vottar, eður þeirra lögligir umboðsmenn, og nefna þá er forverksmenn eigu og þeim þikkja vænastir til skila og sé færir að þingmanna dagleiðum, svo að þeir megi það með eiðum sanna. En þann eið skulu þeir sverja fyrir lögmanni fyrstan særan dag er þeir koma til þings, með þessum eiðstaf: Að til þess leggur hann hönd á helga bók og því skýtur hann til guðs að þá menn hefir hann til þings nefnda að því sinni sem honum þóttu vel til fallnir og vænastir til skila eftir sinni samvisku, og eigi tók hann þar aðra muni til, og svo skal hann jafnan gera meðan hann hefir þetta starf. Þenna eið þarf engi oftar að sverja en um sinn.

'''2. Hér segir hversu marga menn skal nefna úr þingi hverju'''

Nú skal valdsmaður nefna sex menn úr Múlaþingi, skal hver nefndarmaður þaðan fyrir norðan Öxarheiði hafa átján aura í farareyri, en tvær merkur fyrir sunnan. Úr Skaftafellsþingi skal nefna sex menn, skal hver nefndarmaður fyrir austan Lómagnúpssand hafa tólf aura í farareyri, en tíu aura fyrir vestan. Úr Rangárþingi skal nefna átta menn, skal hver nefndarmaður þaðan hafa sex aura. Úr Árnessþingi skal nefna tólf menn, skal hver nefndarmaður þaðan hafa hálfa mörk. Úr Kjalarnessþingi skal nefna níu menn, skal hver nefndarmaður þaðan hafa hálfa mörk. Úr Þverárþingi skal nefna átta menn, skal hver nefndarmaður þaðan hafa hálfa mörk fyrir sunnan Hvítá, en fimm aura fyrir vestan. Úr Þórsnessþingi skal nefna sex menn, skal hver nefndarmaður þaðan hafa mörk í farareyri fyrir sunnan Hvammsfjörð, en tíu aura fyrir vestan. Úr Þorskafjarðarþingi skal nefna fimm menn, skal hver nefndarmaður þaðan hafa fyrir sunnan Glámu í farareyri tólf aura, en tvær merkur fyrir vestan. Úr Húnavatnsþingi skal nefna sex menn, skal hver nefndarmaður þaðan hafa í farareyri sjau aura. Úr Hegranessþingi skal nefna átta menn, skal hver nefndarmaður þaðan hafa mörk. Úr Vöðlaþingi skal nefna sex menn, skal hver nefndarmaður þaðan hafa tíu aura. Úr Þingeyjarþingi skal nefna fjóra menn, skal hver nefndarmaður þaðan hafa tólf aura. Skal hver sýslumaður í sinni sýslu þetta greiða sem nefndarmönnum er ætlað með góðum greiðskap af sínum hlut þingfararkaups. En hver sem það geldur eigi nefndarmönnum er þeim er skipað, þá er sekur sex aurum, hálft eiganda en hálft lögréttumönnum, og sæki sem vitafé. Nefndarmenn allir skulu með lögmanni á alþing ríða, þeir sem samleiða eigu við hann. Eigi skal handgengna menn til Öxarárþings nefna nema fyrir konungs örindi. Nú ef valdsmaður nefnir eigi svo menn til þings sem hér vottar, eður hans lögligur umboðsmaður, þá er hann sekur tólf aurum fyrir hvern þann mann sem ónefndur er eða rangnefndur, hálft konungi en hálft lögréttumönnum. Engan skal til lausnar nefna og því aðeins skipti á gjöra að þeim gangi löglig forföll til er áður var nefndur. Valdsmenn allir og sóknarmenn þeirra eru skyldir að koma til lögþingis eður skilríkir umboðsmenn þeirra. Skulu þeir vera umfram nefndarmenn og taka öngvan farareyri. En ef þeir koma eigi forfallalaust, sekist hver þeirra þrimur mörkum, hálft konungi en hálft lögréttumönnum, og riti lögmaður til konungs slík tilfelli. Hver bóndi er skyldur sá er á tíu hundruð eður meira fé að fæða þá menn er til lögþingisreiðar eru skyldir, hálfu færi hjónum, bæði er þeir ríða til þings og frá. Ella er hann sekur tveim aurum fyrir hvern þann mann sem eigi er alinn eftir lögum forfallalaust. Nú eftir því sem áður var greint þá skulu þingmenn allir til þings komnir fyrir Pétursmessu og Páls. Á lögmaður þar fyrir að vera forfallalaust. En hver nefndarmaður er síðar kemur til lögþingis en særi eru flutt, sekur tólf aurum nema nauðsyn banni, meti lögmaður og lögréttumenn þær nauðsynjar.

'''3. Hér segir af alþingisskipan og þeim sið er þar á að vera'''

Þing skal standa svo lengi sem lögmaður vill og honum þikkir nauðsynja fyrir mála sakir og lögréttumenn samþykkja. Lögmaður skal láta gjöra vébönd á þinginu í þingstað réttum, svo víð að þeir menn hafi rúm að sitja fyrir innan sem í lögréttu eru nefndir. Það skulu vera þrennar tylftir manna. Skal lögmaður og valdsmenn nefna þrjá menn úr þingi hverju, þá sem þeim þikkja best til fallnir. Þeir menn sem í lögréttu eru nefndir skulu eið sverja fyrir lögmanni áður þeir ganga í lögréttu með þessum eiðstaf: Að því skýtur hann til guðs að hann skal svo til allra manna mála leggja sem hann veit sannast fyrir guði, eftir lögum og sinni samvisku, svo með sökuðum sem sifjuðum, og svo skal hann jafnan gjöra þá er hann er í lögréttu nefndur. Fyrstan tíma skal hann þenna eið sverja er hann er til lögréttu nefndur en eigi oftar þó að hann sé nefndur. Enginn þeirra manna sem eigi eru í lögréttu nefndir skulu ganga innan vébanda utan orlof. En ef hann sest og gengur eigi út þegar við hann er mælt, þá sekist hann hálfri mörk. Allir menn eiga að ganga til lögréttu þegar lögmaður lætur hringja hinni miklu klokku og sitja þar svo lengi sem lögmaður vill þing hafa. En hver sá maður er eigi kemur til lögréttu sem nú er mælt er sekur hálfri mörk. En ef nökkur maður slæst í mat eða mungát og rækir það meir en þingið, hann skal öngva uppreist eiga síns máls á þeim degi hvað máli sem hann á að drífa á Öxarárþingi. Drykk skal engi maður til lögréttu bera, hvorki til sölu né til annars. En ef borinn verður, þá er hann uppnæmur og eigu þingmenn hann. Allir þeir menn sem í lögréttu eru nefndir skulu sitja svo sem nú er mælt, nema þeir gangi út sakir nauðsynja eyrinda sinna. En ef menn ganga úr lögréttu utan vébanda nauðsynjalaust, þá er hver þeirra sekur tveimur aurum. Þeir menn sem eru utan vébanda og gera þar hark eður háreysti svo að lögmenn og lögréttumenn megu eigi náðuliga geyma dóma sinna, eða þeir menn kæra mál sín sem lögmenn og lögréttumenn hafa orlof til gefið, sekur er hver eyri er að því verður sannur, ef honum er til sagt áður.

'''4. Um vitni manna hver tæk eru'''

Eftir gögnum og vitnum skal hvert mál dæma. Svo er ef einn ber vitni með manni sem engi beri en tveir sem tíu, ef maður uggir eigi andvitni í móti. Nú eru þau vitni er eigi skulu andvitni í móti koma. Það eru heimstefnuvitni, þingstefnuvitni, kvöðuvitni, forsagnarvitni og nauðsynjavitni ef vitnað verður undir mann, og þau vitni er menn bera um deild manna á samkundum. Þeir menn sem í lögréttu eru nefndir skulu dæma lög um öll þau mál sem í lögréttu verða kærð og þar eru lögliga fram borin. Þau mál skal fyrst dæma er til lögþingis eru lögð, eftir því sem lögbók segir og stærst eru. Eftir það þau sem þangað eru stefnd og öll þau mál er menn leggja hendur sínar saman fyrir vottum tveimur eður fleirum, ef þau mál og vitni koma þar fram á þinginu. Síðan þau er þar verður á sæst og smæst eru. En allt það er lögbók sker eigi skilríkliga úr, þá skal það hafa af hverju máli sem lögréttumenn allir verða á eitt sáttir. En ef þá skilur á, þá skal lögmaður ráða og þeir sem honum samþykkja, nema konungi sýnist annað lögligra með vitrustu manna ráði.

'''5. Hér segir um vopnaburð á Öxarárþingi'''

Allir þeir menn sem í Öxarárþingför eru, þá skulu í griðum vera hver við annan þar til er þeir koma heim til síns heimilis. En ef einnhver gengur á þessi grið og vegur mann eða veitir lemstrarsár, þá hefir sá fyrirgjört fé og friði, landi og lausum eyri. En ef menn verða særðir á Öxarárþingi eða fá einnhvern vansa eða óhlut af manna völdum og vilja, þá eykst að helmingi réttur þeirra, en konungi þrettán merkur. Ef menn bera vopn á Öxarárþingi, þá gjaldi þeir hálfa mörk og láti vopnin, eigi konungur hálf vopnin og hálfa sektina en þingmenn hálfa, því að í öllum stöðum hæfir mönnum að gæta spektar og siðsemdar, en þó einkanliga í þeim stöðum mest er til skynsemdar og sætta eru skipaðir fyrir öndverðu af góðum mönnum og flestum verður mestur skaði að ef nökkuð skerst í. Hvervetna þar sem menn verða víttir á Öxarárþingi, það fé á hálft konungur en hálft lögréttumenn, utan þegngildi og þrettán marka mál eða meiri, þau á konungur. En öll þingvíti þau er til falla og eigi greiðast á því þingi, þá dæmi lögþingismenn að greiðist á öðru Öxarárþingi og taki þá við sýslumaður hver í sinni sýslu og færi það fé til Öxarárþings. En þeir menn sem þetta fé greiða eigi fyrir þrjósku sakir, þá sé þeim sjálfstefnt til næsta Öxarárþings og svari þar sektum og dómrofum ef þá greiðist eigi, og hafi þann helming er þingmenn eigu til þess er valdsmönnum með lögmanns ráði þikkir mest nauðsyn á vera þá tólf mánaði. Þingvíti skulu leggjast til þinghúsgjörðar svo lengi sem þarf. Nú ef maður rýfur dóm þann sem dæmdur er á Öxarárþingi og vopnatak er að átt innan lögréttu og utan, þá er sá sekur fjórum mörkum við konung en mörk við sakarábera. Því skal sýslumaður hver lýsa á Öxarárþingi hversu margir manndráparar eða aðrir ódáðamenn urðu í hans sýslu á næstum tólf mánuðum og segja skil á um vöxt þeirra og yfirlit sem hinum urðu að skaða, að þeir megi því heldur að líkindum kenndir verða hvar sem þeir kunnu fram að koma.

'''6. Hér segir hversu rétta skal málaferli rangliga uppborin'''

Ef annar tveggi frýr á sinn hlut þá er hann kemur heim í hérað og kallar rangt hafa verið uppborið fyrir lögréttumönnum, þá skal þó eigi þeim dómi brigða sektalaust. En hann má stefna hinum er mál á við hann hið næsta ár eftir til Öxarárþings og hafi þá hvor tveggi sitt mál uppi. En ef mál prófast sem fyrr, þá hafi hinn af honum kostnað sinn hálfu aukinn sem ýfði hann til rangs máls, en konungi mörk, og sæki sem aðrar fjársóknir. Prófast og svo að hann hafi rangt uppborið fyrir lögmanni og lögréttumönnum er fyrr dæmdist málið, og dæmist þá hinum, þá hafi sá kostnað sinn hálfu aukinn og mörk konungi, og sæki sem vitafé. Og svo skal hvervetna þar sem lögmaður og skynsamir menn sjá að menn verða rangliga eða aflaga sóttir og til laga stefndir, hvort sem það er til lögmanns eða þingstefnur eða aðrar lagastefnur, og dæmist þeim á hendur er sóttur var hvorki fé né eiðar, nema hinn er sótti sveri eineið að hann hugðist hinn eftir réttu máli sækja. Það skal standa um melrakkaveiðar sem lögréttumenn skipa og aldrei meiri sekt við en sex álnir fyrir einn.

'''7. Hér segir hversu sýslumenn skulu þing eiga á leiðum'''

Svo er mælt að sýslumenn skulu þing eiga á leiðum er þeir koma heim af Öxarárþingi og lýsa fyrir mönnum því sem talað var á Öxarárþingi, einkanliga hver lykt féll á þeirra manna mál sem úr hans sýslu eru. Sýslumaður á því þar að lýsa að lögþingi skal uppi vera að Pétursmessu hvert sumar. Því skal hann og þar lýsa að menn skulu eigi taka þá menn í byggðir til sín er hlaupa norðan eða sunnan, austan eða vestan, nema þeir viti áður skyn á að þeir sé skilamenn, því að slíkir menn eru því vanir að vera nökkuru líkt einn vetur eða tvo, eður alla þrjá, og hylla sig svo við menn. Síðan skiljast þeir eigi betur við en svo, að annaðhvort er að þeir stela fé manna eða hlaupa brott með frændkonur manna eða húsfreyjur. En hver er þessa menn tekur framar en lög lofa, þá er sá sekur mörk við konung ef hinn prófast síðan að illum manni.

'''8. Hér segir um sektir á dómrofum'''

Alla þá dóma sem um vígaferli skal setja eða þeirra kvenna legorð sem fyrir eigu að koma full manngjöld eða hálf, þá dóma skal alla með lögum og griðum setja til fyrsta sals. Þar sem maður segir sig úr lögsömdum dómi forfallalaust, lögliga tilkrafður af réttaranum, sá er sekur hálfri mörk, hálft konungi en hálft þeim er mál á, utan svo mikið vandamál sé að þeir fái eigi yfirtekið, þá leggi þeir það mál heima til lögmanns ella til alþingis. En sá maður sem rýfur dóm lögsamdan forfallalaust fyrir sal eða á fyrstum sölum, þá gengur sá á grið sín og er tryggrofi, og hefir fyrirgert fé og friði. En þær eru nauðsynjar og forföll þess er greiða á, ef hann er sjúkur eður sár, eður einhverjar aðrar þær stórnauðsynjar beri til með honum að góðir menn bera vitni um að hann mátti eigi til komast í eindaga. En sal það hið fyrsta skal fram koma innan þess mánaðar er dómurinn var dæmdur og flytja heim til þess er taka á, og sé honum þar goldið við votta tvo eða fleiri, en hann taki þá við eða umboðsmaður hans, utan sá vili indælla gera er taka skal. En um öll önnur lagamál þau er menn setja sín í milli lögdóma, þá sekist sá mörk við sakarábera er þann dóm rýfur forfallalaust, og haldi þó dóm sem áður. En fjórum mörkum við konung og sæki sýslumaður hvorum tveggja til handa, og taki hinn fyrst skuld sína slíka sem dómur dæmdi honum, en sektarfé hvors tveggja sé síðan skipt eftir fjármagni þeirra í milli ef eigi vinnst til hvors tveggja. En ef hann vill enn eigi dóm halda, þá skal sýslumaður honum þing stefna og gjöra hann þar útlægan, nema hann gjaldi slíkt sektafé upp sem nú var talt.

'''9. Hér segir hversu langar lagastefnur eiga að vera'''

Hvervetna þar sem menn gera lagastefnur sín í milli á þingi eða heima til lögmanns, þá skal gjöra hálfs mánaðar stefnu ef hann er utan hrepps og innan héraðs, mánaðarstefnu utan héraðs og innan fjórðungs, tveggja mánaða stefnu utan fjórðungs og innan lands. Til Noregs skal gera tólf mánaða stefnu, svo að þar megi rétt af gera þeim málum er lögmenn og sýslumenn fá eigi hér yfirtekið. Erfingi eða umboðsmaður lögligur skal svara málum hans ef hann er utan lands. Nú er erfingi eður umboðsmaður hans skyldur að gera honum boð, ella þingmenn, ef eigi er erfingi eða umboðsmaður á þingi, því að viðurmælis er hver maður verður. Á þessum tímum skal eigi til lögmanns stefna: Frá Maríumessu í föstu, og þó að hana beri allnær páskum, þá skal eigi nær eður síðar stefna en hálfum mánaði fyrir páskir og fram um fardaga. Frá Seljumannamessu og framan til krossmessu á haustið, og eigi nær jólum en stefndur megi vera fyrir lögmanni þrjár nætur fyrir stundar sakir og heim kominn að jólum forfallalaust. Eigi skal um jól stefna. En allir aðrir tímar en nú eru undanskildir eru réttir til lagastefnu. Hver maður sá er rýfur lögmanns úrskurð forfallalaust er sekur fjórum mörkum við konung. En þar sem sá maður stefnir manni til lögmanns með réttri lagastefnu er lögligt mál hefir á hendi honum eða hans lögligur umboðsmaður, þá sekist sá mörk við konung er stefnt var ef hann kemur eigi forfallalaust eða hans lögligur umboðsmaður. En ef stefndur kemur en stefnandi eigi, þá sekist hann þvílíku við konung sem hinn er stefnt var, nema lögligur umboðsmaður hans komi eða sé þar fyrir í rétta lagastefnu. En sá þeirra sem þá fellst að máli, þá haldi hann allt það sem lögmaður hefir skilað þeirra í millum og gjaldi þeim kostnað sem mál dæmist, allan hálfu aukinn, þann sem hann hafði fyrir því máli síðan lögmaður sagði og skilaði þeirra í milli. Nú skýtur nökkur sínu máli undan lögmanni og til Öxarárþings, þá rannsaki lögréttumenn innvirðuliga það mál. Ef þeim sýnist öllum sá úrskurður er lögmaður hefir gert vera eigi lögligur, þá skulu þeir þó eigi þann úrskurð rjúfa mega, en rita skulu þeir til konungs hvað þeim sýnist rétt í því máli og slíkt rannsak sem þeir hafa framast prófað þar um, því að þann úrskurð sem lögmaður gjörir á má engi maður rjúfa, nema konungur sjái að lögbók votti í móti eða sjálfur konungur sjái að annað sé réttara, og þó með hinna vitrustu manna ráði og samþykki, því að hann er yfirskipaður lögin. Nú fær maður eigi réttindi sín í byggðum heima eða fyrir lögmanni, þá má sakaráberi stefna þeim manni til Öxarárþings er hann fær eigi rétt af. Og ef hann hefir til þess löglig vitni að hann hefir þeim þangað stefnt er mál á við hann, og það annað að mál hafi svo farið þeirra í milli sem þá hefir hann hermt, þá skulu þingmenn dæma það mál að lögfullu, hvort sem nær eru báðir eða sá einn sem fram ber, og lögmanni og lögréttumönnum þikkir fyrir bíta, nema full nauðsyn banni þeim að koma er stefnt var og komi þau gögn eða vitni þar fram, og svo skal vera þó að heima sé stefnt til lögmanns. Svo má gjöra lagastefnur til sýslumanns sem til lögmanns og hálfu minni sekt við. Sýslumenn mega gera stundarstefnur til sín andsvaramönnum þeirra manna sem löglig mál hafa á hendi þeim, og svo vitnum þeirra, og gjöri þeim rétt sem mishaldinn er, þó að stefndur komi eigi í réttan stefnudag forfallalaust. Svo viljum vær að rétt sé að menn geri stundarstefnur til lögmanns þá er hann ríður um land að skipa málum manna, svo þó að stefndur megi auðveldliga til koma gögnum sínum og vitnum. Eigi viljum vær að nökkur maður megi skjóta máli sínu undan lögmanni og sýslumanni að tálma með því réttindi manna ef skynsömum mönnum sýnist að þeir fái yfirtekið.

Jónsbók/Konungs þegnskylda

2024-06-28T17:05:39Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Jónsbók}}
Hér hefur upp hinn þriðja hluta íslenskrar lögbókar og segir fyrst um konungs þegnskyldu, hversu marga peninga sá maður skal eiga fyrir sig og ómaga sína er skattgildur er konungi

'''1.'''

Í nafni vors herra Jhesu Christi, þess er vor er vernd og varðveisla, líf og heilsa, skulum vær konungi vorum eður hans lögligum umboðsmanni eigi synja slíkrar þegnskyldu sem vær höfum honum játað, að hver sá bóndi er skyldur að gjalda skatt og þingfararkaup er hann á fyrir sjálfan sig og hvert skuldahjón sitt kú eða kúgildi, skip eður nót, og skal hann eiga umfram eyk, uxa eður hross, og alla þá bús búhluti er það bú má eigi þarfnast. En skuldahjú hans eru þeir menn allir sem hann á að skyldu fram að færa og þeir menn sem þarfast að fyrir því búi vinni. En þetta eru alls tuttugu álnar af hverjum bónda. Skal konungur taka tíu álnar, en aðrar tíu álnar sá sem konungur skipar sýslu meður slíkri afgreiðslu sem lögbók vottar af þeim tíu álnum sem þingfararkaup heitir. Svo skal og hver maður gjalda skatt, einhleypur karl eður kona, þó að hann sé búlaus, ef hann á tíu hundruð fyrir sjálfan sig skuldalaust. Og hundrað fyrir hvern ómaga sinn og eitt hundrað umfram. En eigi skal meira gjaldast en einar tuttugu álnar þar sem bóndi eður húsfreyja andast frá, og halda feðgin, systkin eða mæðgin eður aðrir arfar saman þeim búnaði, hvort sem hann er meiri eða minni. En sá sem í brott fer með sinn hlut, gjaldi sem fyrr vottar. En hver sem þetta geldur eigi forfallalaust áður menn ríða til þings, sekur sex aurum við konung. Skal þetta fé greiðast í vaðmálum og í allri skinnavöru, í ullu og húðum, og þar gjalda sem hann hefir heimili átt fyrir fardaga, þó að hann færi heimili sitt í annan stað. Sá skal skatt gjalda sem búnað reisir en eigi sá er bregður búi ef hann hefir minna fé en tíu hundruð skuldalaust og ómagalaust.

'''2. Hér segir á hverjum tímum sýslu skal reka'''

Svo er tekið að sýslumaður skal eigi fjölmennari reka sýslu sína en við hinn tíunda mann. Á þessum tímum skal eigi sýslu reka hér á landi: Frá alþingi til Maríumessu síðari. Frá Marteinsmessu og til Hallvarðsmessu, og fara mánað um Austfirðingafjórðung. Frá Hallvarðsmessu til þings framan og mánað milli síðarri Maríumessu og Marteinsmessu, og svo í öðrum fjórðungum á þessum tímum þá er sýslumaður vill, um sinn á hverjum tólf mánuðum, nema bændur sjálfir beiðist oftar eður nauðsynjar beri til að þingað sé, og reka sýslu mánað síðan hann kemur í Norðlendingafjórðung og mánað um Sunnlendingafjórðung, sex vikur um Vestfirðingafjórðung síðan hann kemur í sýslu sína eftir réttri tiltölu, þó að fleiri sé sýslumenn í hverjum fjórðungi en einn. Eigi skulu sóknarmenn sýslumanna fleiri en fjórir í fjórðungi hverjum, en tveir þar sem sýslumaður situr í fjórðungi. Það er fyrirboðið að þeir sé lénsmenn sem eigi eru fullveðja aftur að bæta það sem þeir taka óréttliga utan bændur samþykki annað.

'''3. Hér segir um rétt útlendra manna'''

Ef útlendir menn vanvirða menn og skemma eður frændkonur manna, og með hverju móti vorir landsmenn eigu síns réttar að krefja af útlendum mönnum, þá er vel ef þeir sættast sjálfir sín í milli, ella kæri sá sig fyrir sýslumanni sem mishaldinn er. En hann gjöri rétt af hinum útlenda manni er brotligur varð fyrir Ólafsmessu fyrri. Svo sé þeim hinum útlendum mönnum rétt gjört ef þeim er rangt gjört. En ef sýslumaður fyrirnemst rétt að gjöra þeim sem vanhaldinn er, þá svari hann sektinni og dæmi lögmaður og skynsamir menn með honum þeirra í milli, og slíkt sem dæmist taki sá af þingfararkaupum nær sér slíkt sem sýslumaður á frjálst þar til er hann hefir sitt fullt. En sýslumaður heimti sitt af honum eða missi ella. En stýrimaður sá er þá flytur brott í forboði sekist fjórum mörkum við konung, hvort sem veldur einn eða fleiri, og takist í Noregi sú sekt konungi til handa með því móti að sýslumaður vildi hér eigi rétt af gjöra. Það er fullkomliga fyrirboðið að stýrimenn eður landsmenn taki aðrir hvorir samheldi með sér með fésektum að kaupa eður selja dýrra varning sinn en svo sem kaupi eður sali semja sín í millum. En sá er að slíku verður vitnisfastur svari slíkri sekt konungdóminum sem hann setti viðurlögu á einnhvern. Stefnu skal leggja við skip fyrir heyannir og eftir til kaupa við kaupmenn og seli þar hönd hendi. Um skuldir kaupmanna sekist hálfri mörk fyrir hundrað hvert það sem eigi er goldið að Ólafsmessu hinni fyrri forfallalaust, hálft konungi en hálft þeim er skuld á.

Jónsbók/Kristinn réttur og konungserfðir

2024-06-28T16:54:34Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{{Jónsbók}}
Hér hefur upp annan hlut lögbókar er heitir kristinn réttur og segir fyrst um kristiliga trú og þar næst hverja hlýðni menn eiga að veita konungi sínum og byskupi

'''1.'''

Það er upphaf laga vorra Íslendinga sem upphaf er allra góðra hluta að vær skulum hafa og halda kristiliga trú. Vær skulum trúa á einn guð föður allsvaldanda, skapara himins og jarðar. Vær skulum trúa á drottin vorn Jhesum Christum, hans einkason, er getinn er af helgum anda og fæddur af Marie mey, píndur undir Pílats valdi, krossfestur, deyddur og grafinn, fór niður til helvítis og leysti þaðan alla sína vini. Þriðja dag eftir er hann var deyddur sínum manndómi, ósköddum sínum guðdómi, reis hann upp af dauða og var síðan með sínum lærisveinum fjörutíu daga, frá páskadegi til uppstigningardags, og steig þaðan til himna. Og þaðan skal hann koma á efsta degi þessa heims að dæma lifendur og dauða, hvern eftir sínum verðleikum. Vær skulum trúa á helgan anda, að hann er sannur guð sem faðir og son, og þær þrjár skilningar er einn guð. Vær skulum trúa því er trúir öll kristilig þjóð og heilagra manna samband og heilög kirkja hefir samþykkt með óbrigðiligri staðfestu. Vær skulum trúa að syndir fyrirgefast með skírn og skriftagangi, holdi og blóði vors drottins er í messum helgast, með bænahaldi og ölmusugerðum og föstum, og með öllum góðum hlutum er menn gera, hugsa og mæla. Vær skulum trúa að hvers manns líkami er í er kominn heiminn eða koma kann til dómsdags skal þá upprísa. Og þaðan af skulu þeir sem illa gjörðu og eigi iðruðust þessa heims hafa endalausan ófagnað með fjandanum og hans örindrekum í helvíti. En þeir sem gott hafa gjört þessa heims skulu þá hafa eilífan fagnað með guði og hans helgum mönnum í himinríki.

'''2. Hér segir hversu konungur og byskup eiga að geyma sitt vald'''

Nú með því að guðs miskunn sér til þess þörf hversdagliga ótalligs lýðs og ýmissligs fjölmennis, þá hefir hann skipað sínum tveimur undirmönnum og þjónum að vera auðsýniliga hans umboðsmenn að halda þessa heilaga trú og hans heilagt lögmál, góðum mönnum til verndar og réttinda en vondum mönnum til refsingar og hreinsanar. Eru þessir tveir annar konungur en annar byskup. Hefir konungur af guði veraldligt vald til veraldligra hluta en byskup andligt vald til andligra hluta, og á hvor þeirra að styrkja annan til réttra mála lögliga og kennast við sig að þeir hafa vald og yfirboð af guði sjálfum en eigi af sér. Og fyrir því að þeir eru guðs umboðsmenn, hins og annars, að þeirra má öngvan veg missa, þess hins þriðja að guð virðist að kalla sig þeirra nöfnum, þá er sá sannliga í miklum háska við guð er þá styrkir eigi með fullkominni ást og góðvilja og réttvísi til síns valds, þess er guð hefir þeim gefið, þar sem þeir bera svo mikla áhyggju fyrir fólkinu og ábyrgð fyrir guði, allra helst þar sem lögin votta svo með stöddum endimörkum að hvorki mega höfðingjarnir ef þeir geyma þeirra að ánauðga eður þröngva fólkinu með ofmikilli ágirnd. Og að eigi megi fávitrir menn synja höfðingjum réttrar þegnskyldu fyrir þrjósku sakir og skammsýnnar óvisku.

'''3. Hér segir um lýðskyldu við konung'''

Nú af því að landsfólkið á mikla lýðskyldu að veita konunginum, þá væri það þarfligt að menn varaðist þá miklu villuþoku er mestur hluti Noregs fólks hefir blindað verið svo hörmuliga að í öngu landi öðru finnast dæmi til, þar sem teknir hafa verið ýmsir menn og kallaðir konungar rangliga í móti réttum konungum og lögum hins heilaga Ólafs konungs og öllum þeim réttindum sem hver bóndi vildi una af öðrum um sínar erfðir, og þjónuðu oft velbornir menn þeim er varla máttu vera þeirra knapar, sem enn vottar í dag, hvort þeir misstu fleiri óðala sinna eða hinir sem þeir kölluðu konunga sína, og svo hið sama um manna missurnar. Nú að menn þurfi eigi griplandi hendi eða leitandi eftir að fara hver að réttu á konungur að vera að Noregi eftir lögum, þá sé það kunnigt öllum Norðmönnum að Magnús konungur, sonur Hákonar konungs, staðfesti svo og lét í bók setja á Frostuþingi hver að réttum erfðum á að vera Noregs konungur eftir lögum hins heilaga Ólafs konungs, og því játuðu og samþykktu Noregs menn fyrir sig og sitt afspringi við Noregs konung og hans afspringi meður réttu þingtaki að þessi skipan skal standa ævinliga sem þá var gjör og hér fylgir.

'''4. Hér segir hver Noregs konungur skal vera'''

Í nafni föður og sonar og heilags anda, eins guðs í þrenningu, skal einn þjónn hans konungur yfir öllu Noregs veldi innan lands og svo skattlöndum.

''Hér hefur hina fyrstu Noregs konungs erfð.''

Nú eftir fráfall konungs vors, þá er sú hin fyrsta Noregs konungs erfð að sá skal konungur vera yfir Noregs konungs veldi sem konungs son er skilgetinn hinn ellsti einn.

''Hér hefur aðra Noregs konungs erfð.''

Sú er önnur erfð að sá sonarson konungs sem skilgetinn er skal konungur vera hinn ellsti einn sem faðir hans er skilgetinn.

''Hér hefur þriðju Noregs konungs erfð.''

Sú er hin þriðja erfð er bróðir konungs skilgetinn hinn ellsti einn skal konungur vera, sá sem samfeddur er við konung, ef enginn er hinna til sem áður eru taldir.

''Hér er hin fjórða konungs erfð.''

Sú er hin fjórða erfð er föðurbróðir konungs samfeðri og skilgetinn hinn ellsti einn skal konungur vera sá sem faðir hans var skilgetinn.

''Hér byrjar fimmtu konungs erfð.''

Sú er hin fimmta erfð er bróðurson konungs skilgetinn hinn ellsti einn skal konungur vera, sá er faðir hans var skilgetinn og samfeðri við konung, ef enginn er hinna til.

''Hér byrjar séttu konungs erfð.''

Sú er hin sétta erfð að bræðrungur konungs hinn ellsti einn skal konungur vera, sá sem faðir hans var föðurbróðir konungs samfeðra og skilgetinn, ef enginn er hinna til.

''Hér segir af sjaundu konungs erfð.''

Sú er hin sjaunda erfð að konungs son skal konungur vera hinn ellsti einn þó að hann sé eigi skilgetinn, sá þó að hvorki sé getinn í hórdómi né frændsemissspellum eður sifjaspellum, og konungur sjálfur hefir við gengið faðerni hans og sagt sjálfur skilríkum mönnum ávæni til fyrir samvistu sinnar sakir og móður hans, og svari sú stund er barnið var fætt þeirri tiltölu sem til hæfir og hefir móðirin ekki tvennt til sagt faðernis að því barni eftir því sem lögbók vottar um slík mál. Þessu skulu þeir sem vitu eigi leyna yfir mánað nema þeir óttist ofríki, þá skulu þeir þó til þessa segja einhverjum skilríkum manni eða fleirum, svo að þeir megi þar vitni um bera.

''Hér greinir áttundu konungs erfð.''

Sú er hin átta erfð að dótturson konungs skilgetinn hinn ellsti einn skal konungur vera, sá sem móðir hans var skilgetin, ef enginn er hinna til.

''Hér skýrir níundu konungs erfð.''

Sú er hin níunda erfð að systurson konungs skilgetinn hinn ellsti einn skal konungur vera, sá sem móðir hans var samfeðra við konung og skilgetin, ef enginn er hinna til.

''Hér vottar um tíundu konungs erfð.''

Sú er hin tíunda erfð að sá skal konungur vera hinn ellsti einn er næstur er eftir bræðrasyni við konung skilgetinn, og væri faðir hans skilgetinn og kominn frá samfeddum bræðrum og skilgetnum, ef enginn er hinna til.

''Hér segir um elliftu konungs erfð.''

Sú er hin ellifta erfð að sá skal konungur vera hinn ellsti einn skilgetinn er systkinason er við konung og kominn frá þeim systkinum er bæði voru samfeðra og skilgetin og af réttri konungaættinni komin, ef engi er hinna til sem áður eru taldir.

''Hér greinir tólftu konungs erfð.''

Sú er hin tólfta erfð að sá skal konungur vera hinn ellsti einn skilgetinn er systrungur er við konung og mæður þeirra voru samfeðra og skilgetnar og af réttri konungaættinni komnar, ef enginn er hinna til.

''Hér skýrir hina þrettándu konungs erfð.''

Nú ef enginn er þessara til sem áður eru taldir, þá skal sá konungur vera yfir Noregi hinn ellsti einn er erfðum er þá næstur, eftir því sem landslagabók vottar í almenniligu erfðatali, karl en eigi kona, og þó af réttri konungaættinni kominn.

'''5. Hér segir hversu konung skal taka ef engi finnst í konunga erfðum'''

Nú ef svo þungliga kann að berast að enginn er þessarra til, þá sé sjálfstefnt hertoga ef hann er til eður jarli, byskupum öllum og ábótum, barónum öllum og hirðstjórum með hirð allri að sækja norður til Niðaróss til hins heilaga Ólafs konungs til umráða við erkibyskup. Og nefni hver byskup úr sínu byskupsdæmi og sýslumenn konungs, þar sem þeir eru, tólf hina vitrustu menn með sér eftir sinni samvisku, og sé á för innan þess mánaðar er þeir spyrja fráfall konungs. Svo skal og hver byskup og sýslumaður skipa til hegningar að gæta lands með bóndum fyrir þjófum og illþýði, svo marga af barónum og sýslumönnum í hverjum lögum sem þeir sjá að best hæfir. Skulu þeir er eftir sitja jafnheimilir til gæslu svo yfir öðrum sýslum sem sjálfra sinna, ella eru þeir sannir landráðamenn, ef eigi heldur landið friði sínum fyrir þeirra vangæslu. En í þann tíma sem þeir eru norður komnir er til þess eru nefndir, þá gangi ólærðir menn með svörðum eiði til þess umdæmiss að þeir skulu þann til konungs taka er þeim sýnist fyrir guði að best sé til fallinn. En þenna eið skulu jafnvel byskupar ábyrgjast við guð, þó að þeir sveri eigi, sem hinir er eið vinna hinir ólærðu menn, að þeir byskuparnir leggi sannindaumræði til þessa máls svo sem guð gefur þeim vit til réttligast fyrir að sjá. En ef þá skilur á, þá skulu þeir ráða sem fleiri eru saman og skilríkari, og erkibyskup og aðrir byskupar fylgja, og sanna það með eiðum sínum. Nú ef nökkur lætur sig öðruvíss til konungs taka en nú var mælt, þá hafi hann fyrirgjört fé og friði, landi og lausum eyri, og sé í páfans banni og forboði allra heilagra manna, og sé eigi að kirkju græfur, og svo hver er honum fylgir til þess. Nú ef hirðstjórar eða hirðmenn fyrirnemast þessa ferð, þá eru þeir landráðamenn við konung nema full nauðsyn banni. En hver bóndi er fyrirnemst þessa ferð, þá er sá sekur átta örtugum og þrettán mörkum silfurs við konung. En konungur meti nauðsynjar með hinna bestu manna ráði. En þessa ferð fari hver á sínum kostnaði en konungur inni þeim fyrir kostnað sinn sem eigi hafa áður konungs fé.

'''6. Hér segir um erfðir konungs frænda'''

En ef dóttir eður sunardóttir, systur eða móðir eður þær konur aðrar sem standa í erfðatali í landslagabók, svo þeir karlmenn sem í erfðatali standa og eigi eru af konungaættinni komnir, og eru þeir eða þær nær meir að skyldu til annars arfs en konungdómsins eftir því sem almenniligt erfðatal vottar, þá skal eftir því hver til ganga sem honum votta lög í almenniligu erfðatali. Og að því ljósara verði, þá megu þeir þetta fyrst erfa. Eignir þær allar sem konungur erfir eftir aðra frændur sína og þær sem hann kaupir með lausafé, þær þó að hann seli ekki konungdómsins jarðir til eður skiptir þeim í hinar. Svo skulu þau og erfa lausafé og gripi þá er eigi heyra krúnunni til, nema konungur hafi aðra skipan á gjört fyrir skilríkum mönnum með vitnum og jartegnum sér til sáluhjálpar eða sæmdar, eður sínum hollustum mönnum með góðra manna tillögu. Og er það höfuðráð að hver búi vel fyrir sér sjálfur um sína daga, heldur heill en sjúkur, því að váskeytt er annars vinátta og eftirgjörð þó að allskylt sé um. Finnast og fleiri dæmi til þess að erfingjar hafa heldur af dregið en við aukið þeirra skipan sem féið áttu og fengu oftliga með hollri þjónustu eður lífsháska, eða miklu erfiði og mannraunum.

'''7. Hér segir um trúlofan konungs við þegna sína'''

En að konungur viti sig því heldur skyldugan við þegna sína lög að halda og um að bæta, þá skal hann þessu játa fólki sínu með fullri staðfestu eftir það er hann er til konungs tekinn: Það játi eg guði og hans helgum mönnum, og því hans fólki sem eg er óverðugur yfirskipaður, að eg skal þau kristin lög halda sem hinn heilagi Ólafur konungur hóf og aðrir hans réttir eftirkomendur hafa nú samþykkt millum konungs og þeirra sem landið byggja, með hvorra tveggju samþykki, og með góðra manna ráði umbæta eftir því viti sem guð lér mér. Er konungur eigi aðeins skyldur lög að halda við þá þegna sína sem þá eru á þingi hjá honum, heldur við alla þá sem í hans þegnskyldu eru, alna og óborna. En þann tíma sem hann verður kórónaður, þá skal hann sverja mönnum lög og réttindi með þeim eiðstaf sem konungsvígslu fylgir.

'''8. Hér segir eiðstaf hertoga og jarls'''

En hertogi eða jarl, ef þeir eru til, skulu þenna eið sverja á því þingi er konungi er konungs nafn gefið: Þess legg eg hönd á helga dóma, og því skýt eg til guðs, að eg skal vera hollur og trúr mínum herra N. Noregs konungi, bæði leyniliga og opinberliga. Og það lén sem konungur veitir mér skal eg trúliga halda meður þeirri hlýðni og eftirlæti sem Magnús konungur, son Hákonar konungs, skipaði milli konungs og hertoga eður jarls. Veita skal eg honum alla þá hlýðni sem góðum hertoga eður jarli ber góðum konungi. Styrkja skal eg hann og hans ríki, bæði með heilum ráðum og öllum mínum styrk. Halda skal eg og eiða þá alla sem konungurinn hefir játað öllu landsfólki eftir því viti sem guð lér mér. Guð sé mér svo hollur sem eg satt segir, gramur ef eg lýgur.

'''9. Hér skýrir lendra manna og hirðstjóra eiðstaf'''

Nú skulu lendir menn og hirðstjórar þenna eið sverja: Þess legg eg hönd á helga dóma, og því skýtur eg til guðs, að eg skal vera hollur og trúr mínum herra N. Noregs konungi, bæði leyniliga og opinberliga. Styrkja skal eg hann og hans ríki, bæði með heilum ráðum og öllum styrk mínum. Halda skal eg eiða þá alla sem konungurinn hefir játtað öllu landsfólkinu eftir því viti og skynsemd sem guð gefur mér. Guð sé mér hollur ef eg satt segi, gramur ef eg lýgur.

'''10. Hér greinir lögmanna eiðstaf'''

Nú skulu lögmenn þenna eið sverja þann tíma er konungur vill: Til þess leggur eg hönd á helga bók og því skýt eg til guðs, að eg skal vera hollur og trúr mínum herra N. Noregs konungi. Þau lög skal eg segja þeim mönnum sem minn herra skipar í mína lögsögn sem hinn heilagi Ólafur konungur hóf og aðrir hans réttir eftirkomendur hafa samþykkt við þá er landið byggja. En hvervetna þar sem lögbók sker eigi skilríkliga úr, þá skal eg eftir því hvers manns mál dæma sem eg vil andsvara fyrir guði á dómadegi að réttligast sé eftir minni samvisku, og þó með þeirra vitrustu manna ráði og samþykki sem þá eru í hjá mér, svo um ríkan sem um fátækan, ungan sem um gamlan, sakaðan sem um sifjaðan, skyldan sem um óskyldan. Svo sé mér guð hollur sem eg satt segir, gramur ef eg lýgur.

'''11. Hér segir bónda eiðstaf'''

En að bændur og alþýða viti sig því skyldari til hollustu og þegnskyldu og hlýðni við konung, þá skulu þeir þenna eið sverja konungi, svo margir menn af hverju fylki sem honum líkar: Til þess legg eg hönd á þessa helga dóma, og því skýtur eg til guðs, að eg skal vera hollur og trúr mínum herra N. Noregs konungi, bæði opinberliga og leyniliga, með öllum mínum mátt og megni, svo sem góður þegn skal góðum konungi. Veita skal eg honum alla lögliga þjónustu og rétta þegnskyldu eftir lögum og þeim hlunnindum sem hinn heilagi Ólafur konungur skipaði milli konungs og bónda og þeirra manna sem landið byggja, með hvorra tveggju samþykki. Svo sé mér guð hollur sem eg satt segir, gramur ef eg lýgur. Ábyrgi eg mér þenna eið og öllum þeim sem í Noregs konungs ríki eru, ölnum og óbornum, og konungs eiðs eigu að njóta. Eru eigi aðeins þeir skyldir að ábyrgjast þenna eið er sverja, heldur allir þeir sem í konungs þegnskyldu eru, alnir og óbornir. Svo eru og allir menn í landinu skyldir til trúleiks við konung sinn, þó að eigi sveri honum allir trúnaðareiða á þingi, því að Noregs konungur er jafnskyldur að fylgja þeim til réttra mála sem heima eru sem þeim er þá eru hjá honum á þingi er hann trúlofar eður sver lög og réttindi að halda og dæma þegnum sínum. Það vitu og allir menn að það barn sem fætt er á síðasta degi eður ári konungs ævi, að konungur er jafnskyldur því rétt að gjöra sem þeim er honum sór eið á fyrsta þingi. Svo eru honum allir skyldugir til allrar lögligrar þegnskyldu þeir sem laga vilja njóta og þeirra vilja verðir vera. En konungur og byskupar, lærðir menn og barónar, og alþýða með þeim, skal fylgja hinum heilaga krossi og helgum dómum aftur til kirkju. Síðan skal konungur ganga til altaris og taka þar blessan og gangi síðan til herbergiss og fylgi honum allir hinir bestu menn.

Snið:Járnsíða

2024-06-05T05:40:57Z

Stefán Örvar Sigmundsson:

{|class="wikitable"
|-
|style="text-align: center;"|[[Járnsíða]]
|[[Járnsíða/Þingfararbálkur|Þingfararbálkur]] • [[Járnsíða/Kristindómsbálkur|Kristindómsbálkur]] • [[Járnsíða/Mannhelgi|Mannhelgi]] • [[Járnsíða/Kvennagiftingar|Kvennagiftingar]] • [[Járnsíða/Erfðatal|Erfðatal]] • [[Járnsíða/Landabrigðabálkur|Landabrigðabálkur]] • [[Járnsíða/Rekabálkur|Rekabálkur]] • [[Járnsíða/Kaupabálkur|Kaupabálkur]] • [[Járnsíða/Þjófabálkur|Þjófabálkur]]
|}